In deze rubriek komen aan bod: exoplaneten (planeten die rond andere sterren dan de zon draaien), het planeetvormingsproces (puinschijven e.d.), en de speurtocht naar buitenaardse beschavingen (SETI).

14 september 2017
Astronomen hebben ontdekt dat de dagzijde van de inmiddels vrij bekende exoplaneet WASP-12b bijna geen licht weerkaatst. Anders gezegd: de planeet is pikzwart. Dat blijkt uit metingen van de Hubble-ruimtetelescoop die zijn gedaan toen de planeet achter zijn ster langs schoof. De metingen laten zien dat de planeet hooguit 6,4 procent van het ontvangen licht weerkaatst. Daarmee is hij zo donker als vers asfalt. WASP-12b is bijna twee keer zo groot als de planeet Jupiter en draait in iets meer dan een dag om zijn moederster. Uit die korte omlooptijd kun je afleiden dat de afstand tot die ster klein is – zo klein dat de temperatuur aan zijn dagzijde oploopt tot maar liefst 2600 graden Celsius. Deze hoge temperatuur is ook de meest waarschijnlijke verklaring voor het geringe lichtweerkaatsende vermogen. Aan de dagzijde loopt de temperatuur zo hoog op, dat de meeste moleculen daar niet tegen bestand zijn. Hierdoor kunnen zich ook geen wolken vormen die licht zouden kunnen weerkaatsen. In plaats daarvan dringt binnenkomend licht diep de atmosfeer binnen, om vervolgens door waterstofatomen te worden geabsorbeerd en in warmte-energie te worden omgezet. De nachtkant van de planeet is overigens een ander verhaal. Daar is de temperatuur ruim duizend graden lager, en kan zich waterdamp en bewolking vormen. Die kant weerkaatst mogelijk dus meer licht, maar is permanent van zijn ster afgekeerd. (EE)
Hubble Captures a Blistering Pitch-Black Planet

13 september 2017
Astronomen hebben, met behulp van de Europese Very Large Telescope, voor het eerst titaniumoxide gedetecteerd in de atmosfeer van een exoplaneet. De ontdekking is gedaan bij de hete Jupiterachtige planeet WASP-19b en levert unieke informatie op over de chemische samenstelling en de temperatuur- en luchtdrukstructuur van diens atmosfeer (Nature, 13 september). WASP-19b heeft ongeveer dezelfde massa als Jupiter, maar bevindt zich dermate dicht bij zijn moederster dat zijn omlooptijd slechts 19 uur bedraagt en zijn atmosfeer een geschatte temperatuur heeft van ongeveer 2000 graden Celsius. Wanneer WASP-19b voor zijn moederster langs schuift, schijnt een deel van het sterlicht door de planeetatmosfeer heen, waarbij deze laatste subtiele ‘vingerafdrukken’ achterlaat in het licht dat de aarde uiteindelijk bereikt. Uit een analyse van dat licht blijkt dat de atmosfeer van WASP-19b behalve kleine hoeveelheden titaniumoxide ook water en sporen van natrium bevat. Ook is een planeetomvattende ‘mist’ waargenomen.Bekend was al dat de atmosferen van koele sterren titaniumoxide bevatten. Ook bestond het vermoeden dat dit molecuul te vinden zou zijn in de atmosferen van hete planeten zoals WASP-19b. Dat vermoeden is nu dus bevestigd. Titaniumoxide fungeert als ‘warmteopnemer’: het voorkomt dat er warmte de planeetatmosfeer binnenkomt of verlaat. Hierdoor ontstaat een thermische inversie: de temperatuur in de hoge atmosfeer is hoger dan in lager gelegen delen, terwijl dat normaal gesproken andersom is. Ozon speelt een vergelijkbare rol in de atmosfeer van onze eigen planeet, waar dit gas een inversie in de stratosfeer veroorzaakt. (EE)
Volledig persbericht

11 september 2017
Rond Proxima Centauri cirkelen misschien twee planeten. Nieuwe metingen met de Europese HARPS-detector op de La Silla-sterrenwacht in Noord-Chili lijken daarop te wijzen. Proxima Centauri is de ster die het dichtst bij de zon staat, op slechts 4,2 lichtjaar afstand. Vorig jaar werden periodieke schommelingen ontdekt in de radiale snelheid van de ster (naar ons toe en van ons af). Daaruit trokken astronomen de conclusie dat er een aarde-achtige planeet rond Proxima draait, met een omlooptijd van 11,2 dagen. De planeet wordt Proxima b genoemd. Nieuwe HARPS-metingen, eerder dit jaar verricht in het kader van de Red Dots-campagne, bevestigen het bestaan van Proxima b, maar laten ook een geleidelijke afname zien in de radiale snelheid van de ster. Die zou veroorzaakt kunnen worden door een tweede planeet (Proxima c), met een veel langere omlooptijd van wellicht enkele maanden of zelfs een paar jaar. (GS)
Do-it-yourself Science — is Proxima c hiding in this graph? (ESO Foto van de week)

9 september 2017
De mysterieuze helderheidsvariaties van de ster KIC 8462852 worden veroorzaakt door microscopisch kleine stofdeeltjes in een baan rond de ster. Dat concluderen onderzoekers op basis van nieuwe waarnemingen van de ster, verricht door de ruimtetelescopen Swift en Spitzer. De theorie dat de helderheidsschommelingen van 'Tabby's ster' veroorzaakt worden doordat er een kolossaal kunstmatig bouwwerk omheen wentelt, is daarmee definitief van de baan. De nieuwe waarnemingen zijn geaccepteerd voor publicatie in het vakblad The Astrophysical Journal. 'Tabby's ster' (genoemd naar astronoom Tabetha Boyajian) vertoont onregelmatige, asymmetrische helderheidsvaraities. Die werden ontdekt door ruimtetelescoop Kepler. Kennelijk beweegt er af en toe materiaal voor de ster langs, maar er is in elk geval geen sprake van een regelmatig rondcirkelende planeet. Vandaar dat sommige astronomen opperden dat er sprake zou kunnen zijn van een kolossaal kunstmatig bouwwerk, geconstrueerd door een buitenaardse beschaving. De waarnemingen van Swift en Spitzer rekenen nu echter resoluut af met die vergezochte en specualtieve theorie, zo meldt de nieuwswebsite dailygalaxy.com. Swift doet waarnemingen op ultraviolette golflengten; Spitzer in het infrarood. Beide ruimtetelescopen hebben gelijktijdig met Kepler helderheidsschommelingen waargenomen in het licht van Tabby's ster, maar de mate van verzwakking van de ster wijkt in het ultraviolet en in het infrarood af van die in zichtbaar licht. Dat valt alleen te verklaren als het sterlicht wordt verzwakt door microscopisch kleine stofdeeltjes, die licht van verschillende golflengten op een verschillende wijze verstrooien. (GS)
Nieuwsbericht op dailygalaxy.com

31 augustus 2017
Een internationaal team van astronomen heeft met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop onderzocht of er nog water kan zijn op de zeven planeten van de nabije ster TRAPPIST-1. De resultaten wijzen erop dat dit voor de buitenste planeten van het stelsel inderdaad mogelijk is. TRAPPIST-1 is een koele dwergster op veertig lichtjaar van de aarde. Rond de ster cirkelen zeven planeten die van vergelijkbare omvang zijn als onze eigen planeet. Daarmee is dit de grootste verzameling van aardse planeten die tot nu toe bij een en dezelfde ster is ontdekt. Met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop is onderzocht hoeveel ultraviolette straling de verschillende planeten van het stelsel van hun moederster ontvangen. Ultraviolette straling breekt watermoleculen af, dus hoe meer uv-straling een planeet opvangt, des te meer water zal hij zijn kwijtgeraakt. De waarnemingen wijzen erop dat de zeven planeten van TRAPPIST-1 in de loop van hun geschiedenis waarschijnlijk enorme hoeveelheden water hebben verloren. Dat geldt met name voor de twee binnenste planeten, TRAPPIST-1b en TRAPPIST-1c. Dat tweetal heeft de afgelopen acht miljard jaar mogelijk twintig aardse oceanen aan water zien verdwijnen. De kans dat hier nog water over is, lijkt dus klein. Voor de verder naar buiten gelegen planeten ziet het er minder somber uit: die kunnen zelfs nog vloeibaar water op hun oppervlak hebben. De gegevens van de Hubble-ruimtetelescoop kunnen daar echter niet echt uitsluitsel over geven. Ook onzeker is hoeveel water de zeven planeten oorspronkelijk hebben gehad. (EE)
Hubble delivers first hints of possible water content of TRAPPIST-1 planets

29 augustus 2017
De 120 lichtjaar verre ster HAT-P-11 vertoont talrijke ‘zonnevlekken’. Dat blijkt uit een nauwkeurige analyse van de helderheidsvariaties die de ster vertoont. Sinds 2009 is bekend dat er op een afstand van minder dan 10 miljoen kilometer een planeet van het formaat Neptunus in een vrijwel polaire baan om HAT-P-11 cirkelt. Deze planeet schuift vanaf de aarde gezien om de vijf dagen voor zijn ster langs en veroorzaakt daarbij steeds een kleine gedeeltelijke ’sterverduistering’. Tijdens sommige van die planeetovergangen veert de helderheid van de ster echter eventjes op. Deze geringe afwijkingen worden in verband gebracht met donkere koele plekken op het steroppervlak die vergelijkbaar zijn met de zonnevlekken die onze zon geregeld vertoont. Steeds wanneer de planeet precies voor zo’n vlek langs trekt, bedekt hij een donker stukje steroppervlak in plaats van een helder stukje. Het netto effect daarvan is dat de ster even in helderheid lijkt toe te nemen. In de loop van vier jaar zijn op die manier bijna driehonderd ‘zonnevlekken’ op HAT-P-11 gedetecteerd. Net als bij onze zon blijken die vlekken verdeeld te zijn over twee gordels aan weerszijden van de evenaar. De vlekken zijn echter wel veel talrijker: gemiddeld is drie procent van het steroppervlak ‘bevlekt’, wat honderd keer meer is dan bij onze zon. Ook vertoont HAT-P-11 soms vlekken die beduidend groter zijn dan de grootste zonnevlekken die ooit zijn waargenomen. (EE)
HAT-P-11: A Spotted Star

28 augustus 2017
Het is een team Nederlandse astronomen, onder aanvoering van Thomas Wijnen (Radboud Universiteit), gelukt om gasschijven, waaruit planeten vormen, te laten kantelen en krimpen in een virtuele windtunnel. Het onderzoek helpt bijvoorbeeld bij het vinden van een verklaring voor de gekantelde planeetbanen in ons eigen zonnestelsel. Wijnen en de zijnen publiceren hun bevindingen in twee artikelen in het vakblad Astronomy & Astrophysics.Een pasgeboren ster is omringd door een schijf van gas en stof waaruit zich planeten vormen. Daarnaast is er in stervormingsgebieden veel overgebleven gas, dat niet is gebruikt om sterren (en hun schijven) te vormen. Nederlandse astronomen denken dat de gasschijf waaruit ons planeetstelsel ontstond, onder invloed van gas in de omgeving is gekanteld.Om de hypothese van de kantelende stofschijven te onderzoeken, plaatsten Nederlandse astronomen een ster met een gasschijf in een virtuele windtunnel onder verschillende omstandigheden. Een echte windtunnel zou niet kunnen, omdat daarvoor windtunnels zouden moeten bestaan die groter zijn dan een compleet zonnestelsel en omdat de processen honderdduizenden jaren duren.Thomas Wijnen (ten tijde van het onderzoek werkzaam aan de Radboud Universiteit, nu werkzaam aan de Universiteit Leiden), eerste auteur van twee wetenschappelijke artikelen over de kantelende en krimpende schijven, legt uit: "In een filmpje van onze simulatie zie je de schijf kantelen. Je ziet ook hoe de buitenste lagen van de stofschijf meegesleurd worden door de stroom. De schijf krimpt ook doordat het continu instromend gas opveegt, maar dat is op het eerste oog wat moeilijker te zien."De onderzoekers kunnen het krimpen van de schijven theoretisch beschrijven en passen hun theorie toe door schijven na te bootsen in onder andere het Trapeziumcluster. Dat is een stervormingsgebied in de Orionnevel in het sterrenbeeld Orion op 'slechts' 1300 lichtjaar van ons vandaan.De Nederlandse simulaties blijken de werkelijkheid goed te benaderen. Wijnen: "Wij hebben ontdekt dat bijna-botsingen tussen stofschijven een minder grote rol spelen dan gedacht. Onze simulaties laten zien dat juist het opvegen van gas uit de omgeving belangrijker is. Tot nu toe had niemand de invloed van het opgeveegde gas onderzocht en gedacht dat het zo’n grote rol kan spelen."In de toekomst zouden de onderzoekers onder andere willen kijken naar de invloed van een krimpende schijf op de vorming van planeten. Het krimpen zou er namelijk weleens voor kunnen zorgen dat planeten die aan de buitenkant van het stelsel ontstaan later richting hun ster bewegen. Dat onderzoek is nu 'hot' omdat begin 2017 het Trappist-1-stelsel werd ontdekt met zeven grote planeten dicht bij zijn ster. Sinds die ontdekking probeerden onder andere Amsterdamse onderzoekers te verklaren hoe zo'n stelsel kan ontstaan.
Origineel persbericht

11 augustus 2017
Wetenschappers hebben schatting gemaakt van de leeftijd van een van de meest intrigerende planetenstelsels die tot nu toe zijn ontdekt: dat van TRAPPIST-1. Rond deze rode dwergster, die slechts 40 lichtjaar van ons is verwijderd, hebben Belgische astronomen recent zeven planeten ontdekt die qua grootte vergelijkbaar zijn met de aarde. Uit de nieuwe schatting blijkt dat TRAPPIST-1 vrij oud moet zijn: tussen de 5,4 en 9,8 miljard jaar. Dat wordt onder meer afgeleid uit de snelheid waarmee de ster om het centrum van de Melkweg beweegt (snelle sterren zijn doorgaans ouder). Ook de chemische samenstelling van de atmosfeer van de ster en het relatief kleine aantal uitbarstingen dat deze produceert wijzen op een hoge leeftijd. De ster en haar planetenstelsel zijn dus in elk geval ouder dan ons eigen zonnestelsel (4,6 miljard jaar). Dat betekent dat het planetenstelsel van TRAPPIST-1 zeer stabiel moet zijn, anders zou het allang uit elkaar zijn gevallen. Wat deze hoge leeftijd betekent voor de leefbaarheid van de planeten, is nog onduidelijk. Weliswaar bevinden enkele van de planeten zich binnen de leefbare zone van de ster – de gordel waarbinnen de temperatuur op het oppervlak van een planeet gematigd genoeg is om water vloeibaar te laten zijn – maar rode dwergsterren vertonen wispelturig gedrag – vooral in hun jeugd. De zeven planeten hebben miljarden jaren blootgestaan aan intense uitbarstingen van extreem ultraviolette straling. Hierdoor is de kans groot dat de planeten, die op geringe afstanden om TRAPPIST-1 draaien, hun atmosferen en hun watervoorraden allang zijn kwijtgeraakt. Alleen de twee buitenste planeten zijn de dans wellicht ontsprongen. Waarnemingen met de James Webb-ruimtetelescoop, die eind volgend jaar wordt gelanceerd, zullen daar mogelijk uitsluitsel over kunnen geven. (EE)
TRAPPIST-1 is Older Than Our Solar System

8 augustus 2017
Een internationaal team van astronomen heeft vastgesteld dat er om de nabije zonachtige ster Tau Ceti waarschijnlijk maar vier planeten cirkelen. Eerdere onderzoeksresultaten hadden er nog op gewezen dat het om vijf of zes planeten zou gaan. Het bestaan van het viertal wordt afgeleid uit de kleine schommelbewegingen die Tau Ceti vertoont. Deze schommelbewegingen zijn het gevolg van de onderlinge aantrekkingskrachten tussen de ster en haar planeten. Het is echter niet zo eenvoudig om de geringe bewegingen van de ster te onderscheiden van de ‘ruissignalen’ die worden veroorzaakt door activiteit op het oppervlak van de ster zelf. Dat vereist een lange reeks waarnemingen, en pas nu is het zo ver dat de eerdere schijndetecties kunnen worden rechtgezet. De vier planeten van Tau Ceti zijn van aards formaat. Ze behoren tot de kleinste die ooit bij een nabije, zonachtige ster zijn ontdekt. Twee ervan bevinden zich zelfs binnen de leefbare zone van ster, wat betekent dat er vloeibaar water op hun oppervlak kan bestaan. (EE)
Four Earth-sized planets detected orbiting the nearest sun-like star

2 augustus 2017
Wetenschappers hebben sterke aanwijzingen gevonden dat de atmosfeer van exoplaneet WASP-121b een stratosfeer heeft – een laag in de atmosfeer waarin de temperatuur naar boven toe stijgt in plaats van daalt (Nature, 2 augustus). WASP-121b is een zogeheten ‘hete jupiter’ op ongeveer 900 lichtjaar van de aarde. De planeet heeft iets meer massa dan ‘onze’ Jupiter, maar draait op zo’n geringe afstand om zijn moederster dat zijn atmosfeer door de hoge temperatuur (2500 °C) is opgezwollen. Dat maakt hem bijna twee keer zo groot als Jupiter. Bij hun onderzoek hebben de wetenschappers gekeken hoe verschillende moleculen in de atmosfeer, zoals die van waterdamp, reageren op bepaalde golflengten van licht. Het licht van de moederster dringt diep de planeetatmosfeer binnen, waar het de temperatuur van het gas aldaar verhoogt. Op zijn beurt straalt het gas de warmte terug de ruimte in, in de vorm van infraroodstraling. Als alle bovenliggende atmosferische lagen koeler waren dan het opgewarmde gas, zouden deze het terug gestraalde ‘licht’ op bepaalde golflengten moeten absorberen. Maar dat is niet het geval: sterker nog, de watermoleculen hoog in de atmosfeer voegen op diezelfde golflengten juist infraroodstraling toe. Dat laatste betekent dat de hogere atmosferische lagen juist warmer zijn. In de aardatmosfeer is iets vergelijkbaars te zien: op enkele tientallen kilometers hoogte vinden, onder invloed van ultraviolette straling van de zon, reacties plaats waarbij ozon wordt gevormd (en ook weer wordt afgebroken). Het netto resultaat daarvan is dat deze laag – de stratosfeer dus – opwarmt. Onduidelijk is nog welke stof de ‘inversie’ van de temperatuur in de atmosfeer van WASP-121b veroorzaakt. Mogelijke kandidaten zijn vanadiumoxide en titaniumoxide. Dat zijn verbindingen waarvan op theoretische gronden wordt vermoed dat ze in de atmosferen van de allerheetste ‘jupiters’ voorkomen. Ook de twee exoplaneten die recent met het Leidse MASCARA-instrument zijn ontdekt, behoren tot deze laatste categorie. Wellicht zal dus ook bij dit tweetal een stratosfeer worden ontdekt. (EE)
Hubble Detects Exoplanet with Glowing Water Atmosphere

31 juli 2017
Rond exoplaneet Kepler-1625b draait mogelijk een grote maan. Dat meldt de website scientias.nl, op basis van een vakpublicatie op de preprintserver arXiv. Het bestaan van de maan is nog niet bevestigd; in oktober zal de planeet gedetailleerd bestudeerd worden door de Hubble Space Telescope. Ruimtetelescoop Kepler heeft duizenden planeten rond andere sterren ontdekt via de 'overgangsmethode': als een planeet - gezien vanaf de aarde - voor zijn moederster langs beweegt, onderschept hij een klein beetje sterlicht. In principe is op diezelfde manier ook het bestaan van een of meer manen rond een exoplaneet af te leiden. Tot op heden is dat echter nog niet gelukt. Twee astronomen van Columbia University in New York hebben nu samen met 'burgerwetenschapper' A.R. Schmitt ruim zesduizend overgangen van een kleine 300 exoplaneten in detail bestudeerd. In slechts één geval - Kepler-1625b - zijn er mogelijke aanwijzingen gevonden voor het bestaan van een maan rond de planeet. De Hubble-waarnemingen moeten er komend najaar uitsluitsel over gaan geven. Als het bestaan van de exomaan wordt bevestigd, gaat het wel om een uitzonderlijk systeem. Kepler-1625b draait in een zeer kleine baan rond zijn moederster, is ongeveer even groot als Jupiter, maar heeft een veel grotere massa. De maan - als hij bestaat - zou ongeveer zo groot zijn als de planeet Neptunus, waardoor eerder sprake zou zijn van een 'dubbelplaneet'. Hoe zo'n stelsel zou kunnen zijn ontstaan is onduidelijk. (GS)
Nieuwsbericht scientias.nl

24 juli 2017
Een team van Poolse astronomen heeft aanwijzingen gevonden dat er veel minder solitaire Jupiter-achtige planeten rondzwerven in onze Melkweg dan eerder onderzoek aangaf. Dat blijkt uit gegevens van het Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) die op 24 juli op de website van Nature zijn gepubliceerd. OGLE is een observatieprogramma waarbij de helderheden van tientallen miljoenen sterren in het centrum van onze Melkweg in de gaten worden gehouden. Het doel ervan is om zogeheten microlensgebeurtenissen te registreren. Zo’n verschijnsel treedt op wanneer een object dat weinig of geen licht uitzendt vanaf de aarde gezien precies voor een verre achtergrondster langstrekt. Het zwaartekrachtsveld van dat object fungeert dan als een soort lens die het licht van de ster gedurende enkele dagen of weken versterkt. In het overgrote deel van de gevallen is het ‘lensobject’ een zwakke ster, maar zo af en toe is een object van planetaire omvang de veroorzaker. Dat volgt uit de duur van de gebeurtenis, die korter is naarmate de massa van het het object kleiner is.Op basis van een analyse van ruim 400 van deze detecties, die in ongeveer tien gevallen door planeten leken te zijn veroorzaakt, kwam een onderzoeksteam in 2011 tot de conclusie dat er in onze Melkweg twee keer zoveel eenzaam ronddolende Jupiter-achtige planeten zijn als sterren. Dat zouden er dan honderden miljarden zijn. Bij het nieuwe onderzoek is een veel groter aantal detecties geanalyseerd: ruim 2600. Een nauwkeurige analyse van deze gegevens laat zien dat het aantal ronddolende ‘jupiters’ waarschijnlijk veel kleiner is: ruwweg 50 miljard. Mogelijk bestaat er daarnaast ook een ongeveer evengrote populatie van aarde-achtige zwerfplaneten. Ronddolende planeten zijn waarschijnlijk al vroeg in hun bestaan aan de zwaartekracht van hun moederster ontsnapt. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer twee sterren met planeten elkaar op geringe afstand passeren. Ook onderlinge interacties tussen de planeten van dezelfde moederster kunnen ertoe leiden dat een of meer planeten de ruimte in worden geslingerd. (EE)
New survey suggests far fewer Jupiter sized rogue planets than thought

19 juli 2017
Op de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) is het tweede MASCARA-station in gebruik genomen. MASCARA – de afkorting staat voor Multi-site All-Sky CAmeRA – is een initiatief van de Sterrewacht Leiden dat is bedoeld om exoplaneten op te sporen bij de (ruim) 50.000 helderste sterren die aan de hemel te zien zijn. Het eerste MASCARA-station staat sinds 2014 op het Canarische eiland La Palma. De MASCARA-instrumenten bestaan uit vijf digitale camera’s met componenten die overal verkrijgbaar zijn. Deze staan opgesteld in een temperatuur-gereguleerde behuizing en werken autonoom. Ze doen de hele nacht door metingen van de helderheden van duizenden sterren. Speciale software onderzoekt deze gegevens op de kleine, regelmatig terugkerende helderheidsdipjes die optreden wanneer een planeet voor zijn ster langs trekt. Met behulp van deze methode, die transitfotometrie wordt genoemd, laten de grootte en de omloopbaan van zo’n planeet zich rechtstreeks vaststellen. Bij zeer heldere stelsels kan, door middel van vervolgwaarnemingen met grote telescopen zoals ESO’s Very Large Telescope, ook de planeetatmosfeer worden gekarakteriseerd. De planetendoelgroep van MASCARA bestaat voornamelijk uit ‘hete jupiters’ – grote werelden die overeenkomsten vertonen met Jupiter, maar op zeer geringe afstand om hun moederster cirkelen, wat in hoge oppervlaktetemperaturen en korte omlooptijden van slechts enkele uren resulteert. (EE)
MASCARA opent zijn ogen in Chili

13 juli 2017
Twee wetenschappelijke teams hebben grote twijfels over de levensvatbaarheid van de zeven planeten rond de nabije ster TRAPPIST-1. Volgens de onderzoekers vormt het gedrag van sterren als deze een ernstige belemmering voor het ontstaan van leven. TRAPPIST-1 is een rode dwergster op bijna 40 lichtjaar van de aarde. De ster is veel zwakker en lichter dan de zon, maar produceert wel grote uitbarstingen van ultraviolette straling. Volgens de wetenschappers is de intensiteit van deze straling dermate groot, dat de planeten in het TRAPPIST-1-stelsel nauwelijks een atmosfeer kunnen vasthouden. De kans dat op zo’n planeet complex leven voorkomt, zou daardoor meer dan honderd keer zo klein zijn als de kans op leven op een planeet als de aarde. Daarbij komt nog dat de planeten, die zich veel dichter bij hun moederster bevinden dan de planeten van ons zonnestelsel, veel meer hinder ondervinden van de ‘zonnewind’ – de stroom geladen deeltjes die hun moederster voortdurend uitstoot. Volgens de onderzoekers is het magnetische veld van de ster direct verbonden met de magnetische velden van de om haar heen draaiende sterren, waardoor de deeltjes rechtstreeks de planeetatmosfeer in stromen. Ook dat heeft een verwoestende uitwerking op de atmosfeer. De resultaten van beide onderzoeken zijn gepubliceerd in de International Journal of Astrobiology en The Astrophysical Journal Letters. (EE)
More to Life Than the Habitable Zone

12 juli 2017
Opnieuw is er een exoplaneet ontdekt die om een dubbelster draait in plaats van een enkelvoudige ster. Opmerkelijk is dat de omloopbaan van de planeet schuin staat op het baanvlak van de beide moedersterren. De nieuwe exoplaneet draait om een dubbelster, KIC 509526 geheten, die met de Kepler-satelliet is ontdekt. Hij heeft bijna acht keer zoveel massa als de planeet Jupiter en een omlooptijd van 238 dagen. De ontdekking is gedaan door de Australische student Kelvin Getley die als afstudeerproject software heeft ontwikkeld om dubbelsterren die elkaar vanaf de aarde gezien om en om bedekken te onderzoeken op de aanwezigheid van eventuele begeleiders. Daarbij maakt hij gebruik van de grote database van Kepler. (EE)
Remarkable planet discovery

12 juli 2017
Aan het bestaan van de negen jaar geleden ontdekte exoplaneet WASP-12b lijkt binnen afzienbare tijd een einde te komen. Een analyse van de baanbeweging van deze zogeheten hete jupiter geeft aan dat deze bezig is om naar zijn ster toe te spiralen. De afgelopen twintig jaar hebben astronomen bij enkele duizenden sterren planeten opgespoord. Daaronder bevinden zich ook tientallen Jupiter-achtige planeten die op zeer geringe afstand om hun moederster cirkelen en daardoor zeer heet zijn. De getijdenwerking die de ster op een gasplaneet in zo’n krappe omloopbaan uitoefent, zou ertoe moeten leiden dat hun onderlinge afstand geleidelijk afneemt. Dat verschijnsel is echter nog nooit met zekerheid waargenomen. WASP-12b kan daar verandering in brengen. WASP-12b draait in iets meer dan een dag om zijn ster en heeft daarmee een van de kortste omlooptijden van alle hete jupiters. Een team van wetenschappers onder leiding van Kishore Patra (Massachusetts Institute of Technology) heeft nu aanwijzingen gevonden dat deze omlooptijd aan veranderingen onderhevig is. Het waargenomen gedrag past het best bij een spiraalbaan, al vertonen planeten in krappe omloopbanen ook andersoortige variaties. Als het echter inderdaad om de vermoede ‘spiraal des doods’ gaat, zal WASP-12b over ongeveer 3 miljoen jaar in zijn ster duiken. Naar verwachting zal hier binnen enkele jaren meer duidelijkheid over komen. (EE)
WASP-12b and Its Possible Fiery Demise

11 juli 2017
Een astronoom van de Universiteit van Arizona heeft ontdekt dat ook relatief kleine 'super-aardes' in staat zijn om opvallende lege zones te creëren in jonge protoplanetaire schijven. Zulke schijven van gas en stof rond een pasgeboren ster zijn in detail waargenomen door het ALMA-observatorium, bijvoorbeeld bij de sterren HL Tauri en TW Hydrae. In de schijven komen verscheidene smalle, lege zones voor. Algemeen wordt aangenomen dat die zones schoongeveegd worden door de zwaartekracht van pasgeboren reuzenplaneten. Het gekke is alleen dat onderzoek aan planetenstelsels bij veel oudere sterren uitwijst dat relatief kleine planeten veel talrijker zijn dan grote reuzenplaneten. Computersimulaties van Ruobing Dong, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, laten nu zien dat ook zulke 'super-aardes' aanleiding kunnen geven tot smalle, lege zones in protoplanetaire schijven. De viscositeit ('stroperigheid') van zo'n schijf moet dan wel geringer zijn dan altijd is aangenomen. Dong nam bovendien de invloed van stofdeeltjes mee in zijn simulaties - eerder werd vooral gekeken naar het gedrag van gasdeeltjes. (GS)
UA Astronomers Track the Birth of a 'Super-Earth'

11 juli 2017
Veel exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon - zijn mogelijk groter dan tot nu toe is aangenomen. Dat concluderen Amerikaanse onderzoekers in een artikel in Astronomical Journal, op basis van precisiemetingen aan Kepler-sterren. De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft vele honderden planeten bij andere sterren ontdekt. Eens per omloop schuift de planeet voor zijn moederster langs, waardoor de ster een klein beetje zwakker is dan normaal. Uit die metingen kan de middellijn van de planeet worden afgeleid. Gedetailleerde waarnemingen aan 50 Kepler-sterren laten nu echter zien dat ongeveer een derde daarvan deel uitmaakt van een relatief nauw dubbelstersysteem. Kepler zag die twee sterren niet apart, maar registreerde alleen het gezamenlijke licht. Als er twee sterren in het spel zijn, komt de bepaling van de middellijn van de exoplaneet op losse schroeven te staan. De onderzoekers vermoeden dat ongeveer één op de zes exoplaneten die tot nu toe zijn ontdekt in werkelijkheid groter is dan eerder werd aangenomen. Dat betekent dat ook hun gemiddelde dichtheid lager is - in plaats van aarde-achtige planeten van metalen en gesteenten zou het in sommige gevallen om gasvormige planeten kunnen gaan. (GS)
Hidden Stars May Make Planets Appear Smaller

11 juli 2017
Astronomen hebben een ster ontdekt die nauwelijks groter is dan de planeet Saturnus. Daarmee is het de kleinst bekende 'gewone' ster, met spontane waterstoffusie in het inwendige. (Witte dwergen en neutronensterren zijn nog veel kleiner, maar daarin vindt geen waterstoffusie plaats.) EBLM J0555-57Ab, zoals het mini-sterretje heet, is gevonden door WASP - een netwerk van kleine telescopen dat jacht maakt op exoplaneten die hun bestaan verraden doordat ze voor hun moederster langs bewegen. De nieuwe recordhouder is op dezelfde manier ontdekt: hij maakt deel uit van een dubbelstersysteem, en houdt eens per omloop een deel van het licht van de begeleider tegen. De ster heeft de afmetingen van een gasplaneet, maar is veel zwaarder en heeft een hogere dichtheid en kerntemperatuur - aan het oppervlak is de zwaartekrachtsversnelling 300 maal zo groot als op aarde. Veel rode dwergsterren zijn niet veel groter in middellijn dan de reuzenplaneet Jupiter, maar kennelijk kunnen sterren onder bepaalde omstandigheden nóg kleiner zijn - Saturnus heeft een middellijn van ca. 116.500 kilometer. EBLM J0555-57Ab staat op 600 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Pictor (Schildersezel). De nieuwe ontdekking is gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics. (GS)
Smallest-ever star discovered by astronomers

7 juli 2017
Astronomen van de Universiteit Leiden hebben de eerste planeten ontdekt met een nieuw instrument – de planetenjager MASCARA. Het aan de Sterrewacht Leiden ontwikkelde instrument zoekt speciaal naar planeetovergangen rond de helderste sterren aan de hemel, waar verrassend genoeg nog nauwelijks eerder naar is gezocht. Naar de planeten rond deze helderste sterren kan veel beter vervolgonderzoek gedaan worden waardoor ze zeer waardevol zijn. De resultaten worden binnenkort gepubliceerd in twee papers in Astronomy & Astrophysics. MASCARA (Multi-site All-Sky CAmeRA) is een relatief eenvoudig apparaat dat bestaat uit vijf camera’s met groothoeklenzen die in een keer de hele hemel fotograferen. Het eerste MASCARA-station staat op het Canarische eiland La Palma en neemt sinds begin 2015 om de zes seconden zo’n foto, waarmee de helderheid van meer dan 50000 sterren wordt vastgelegd.  “De crux zit hem in de datastroom – zo’n 15 terabyte per maand - die onmiddellijk verwerkt moet worden,” zegt eerste auteur Geert Jan Talens, promovendus in Leiden.  “MASCARA is dan eigenlijk ook meer een soort big-data-softwaretelescoop. Van alle waargenomen sterren zoeken we uit welke regelmatig een klein beetje zwakker zijn doordat er gezien vanaf de aarde een planeet voorlangs schuift.” De eerste twee planeten die het team nu heeft ontdekt, MASCARA-1b en MASCARA-2b, zijn in veel opzichten bijzonder. “Ook al zijn er al meer dan 1000 sterren met planeetovergangen ontdekt, de meeste daarvan staan ver weg en zijn heel zwak,” zegt medeonderzoeker Gilles Otten. “MASCARA-2b is de op-een-na helderste ster die een planeetovergang van een reuzenplaneet laat zien. Vorige maand is de helderste ontdekt: de transit-survey KELT-9 kaapte die voor onze neus weg. De Kelt-ster is slechts 2% helderder.” De MASCARA-reuzenplaneten zijn flink groter dan Jupiter en draaien in banen van slechts enkele dagen rond sterren die veel groter en heter zijn dan onze zon. “We kunnen nu dus planeten gaan onderzoeken die zich in zeer extreme omstandigheden bevinden,” zegt Ignas Snellen (Sterrewacht Leiden), de leider van het MASCARA-project. “De helderheid van de sterren maakt ook allerlei belangrijk vervolgonderzoek mogelijk, zoals het karakteriseren van de atmosferen in veel meer detail dan voor andere planeten mogelijk is.” Het MASCARA-project wordt uitgebreid met een tweede station, op het zuidelijk halfrond. De telescoop is aangekomen op het La Silla-observatorium van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in het noorden van Chili, en zal daar binnenkort beginnen met waarnemen.
Oorspronkelijk persbericht

6 juli 2017
Met het SPHERE-instrument van de Europese Very Large Telescope is een bijzondere exoplaneet ontdekt: HIP 65426b. Met een temperatuur van 1000 tot 1400 graden Celsius is de planeet, die zes tot twaalf keer zoveel massa heeft als Jupiter, behoorlijk warm. Hij is gehuld in een zeer stoffige atmosfeer met dikke bewolking, en draait om een hete, jonge ster die verrassend snel om zijn as wentelt. De ster lijkt niet te zijn omringd door een schijf van puin, wat merkwaardig is voor zijn leeftijd. Het ontbreken van deze schijf roept de vraag op hoe HIP 65426b überhaupt is ontstaan. Eén mogelijkheid is dat de planeet zich heeft gevormd in een inmiddels ‘opgeloste’ schijf van gas en stof en vervolgens door interacties met andere planeten naar zijn huidige wijde omloopbaan is gemigreerd. Het is echter ook denkbaar dat de ster en de planeet zijn ontstaan als een soort dubbelster, waarin de zwaarste van de twee zijn lichtere soortgenoot ervan heeft weerhouden om voldoende materie te verzamelen om een echte ster te worden. HIP 65426b is ontdekt met behulp van ‘direct imaging’ – het maken van een rechtstreekse opname. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, omdat het licht van een ster zo fel is dat het zwakke weerkaatste licht van daaromheen draaiende planeten daarbij verbleekt. SPHERE is speciaal ontworpen om deze hindernis te omzeilen. (EE)
Oorspronkelijk persbericht

6 juli 2017
Twee Britse astronomen hebben een mogelijke verklaring gevonden voor het 25 jaar oude raadsel van de ‘pulsarplaneten’ – planeten die om het restant van een supernova-explosie cirkelen. Zij presenteren hun theorie tijdens de National Astronomy Meeting die deze week in Hull wordt gehouden en in een artikel in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Sinds 1992 hebben astronomen duizenden planeten buiten ons zonnestelsel opgespoord. Verreweg de meeste daarvan cirkelen om min of meer normale sterren. Maar de allereerste exoplaneten die astronomen hebben ontdekt, cirkelen om een pulsar – het uiterst compacte restant van een ster die een supernova-explosie heeft ondergaan. De grote vraag is waar deze planeten vandaan komen. Het is ondenkbaar dat het planeten betreft die de catastrofale explosie van hun voormalige moederster hebben overleefd. Astronomen Jane Greaves en Wayne Holland denken dan ook dat zulke pulsarplaneten nakomertjes zijn: het zouden samenklonteringen zijn van materiaal dat uit de interstellaire ruimte is ‘opgeveegd’. Zij baseren dat vermoeden op onderzoek van de 800 lichtjaar verre pulsar Geminga, die zich met grote snelheid door de ruimte verplaatst. Bij waarnemingen met de James Clerk Maxwell-radiotelescoop op Hawaï is ontdekt dat zich aan de voorkant van deze pulsar een ‘boeggolf’ heeft gevormd. Daar heeft zich, door de hoge snelheid waarmee de pulsar zich door de ruimte verplaatst, materie verzameld. Volgens de astronomen is het denkbaar dat vaste deeltjes uit de boeggolf hun weg naar de pulsar weten te vinden. De eerste berekeningen laten zien dat er genoeg van dit interstellaire ‘gruis’ aanwezig is voor de vorming van enkele ‘aardes’. Of pulsarplaneten ook echt op deze manier kunnen ontstaan, zal verder onderzoek moeten uitwijzen. (EE)
Re-making planets after star-death

5 juli 2017
Onderzoekers van het Institute of Astrophysics and Space Sciences (Portugal) hebben aanwijzingen gevonden dat er twee soorten ‘reuzenplaneten’ bestaan in onze Melkweg. Het verschil zit ‘m waarschijnlijk in hun ontstaanswijze (Astronomy & Astrophysics, 3 juli). Tot nu toe hebben astronomen meer dan 3500 planeten ontdekt die om zonachtige sterren draaien. De meeste daarvan zijn klein en rotsachtig, maar een flink deel bestaat uit grote gasplaneten, waarvan sommige meer dan tien keer zoveel massa hebben als Jupiter. Modelberekeningen laten zien dat zulke reuzenplaneten op twee manieren kunnen ontstaan. De eerste mogelijkheid is dat zich eerst een vaste kern van gesteente en ijs vormt, die vervolgens gas uit zijn omgeving aantrekt. De andere stelt dat instabiliteiten in de protoplanetaire schijf rond een ster tot de vorming van samenballingen van gas kunnen leiden, die vervolgens samentrekken tot een planeet. Uit het Portugese onderzoek blijkt nu dat gasplaneten van minder dan vier Jupitermassa’s vooral voorkomen bij sterren die veel ‘metalen’ bevatten – d.w.z. elementen zwaarder dan helium. De moedersterren van zwaardere gasreuzen zijn vaak metaalarm en hebben ook zelf relatief veel massa. Volgens de onderzoekers kan dat erop wijzen dat beide ontstaansmechanismen voorkomen. Het eerste scenario zou uitmonden in de wat lichtere gasreuzen, het tweede in de zwaardere. (EE)
Evidence discovered for two distinct giant planet populations

3 juli 2017
De laatste jaren zijn veel planeten gevonden in de zogeheten bewoonbare zone van koele rode dwergsterren. De bewoonbare zone is het gebied rondom een ster waarin de oppervlaktetemperatuur van een planeet het bestaan van vloeibaar water mogelijk maakt. Bij rode dwergsterren ligt die zone op veel kleinere afstand dan bij hetere sterren zoals de zon. Uit nieuwe modelberekeningen blijkt nu echter dat zulke planeten, die op kleine afstand rond hun moederster draaien, hun dampkring gemakkelijk kunnen verliezen als gevolg van de eroderende invloed van stervlammen, waarbij grote hoeveelheden elektrisch geladen deeltjes de ruimte in worden geblazen. Die stervlammen komen op rode dwergen veel vaker voor dan op sterren zoals de zon; ze zijn bovendien krachtiger. Wanneer een aardeachtige planeet geen dampkring meer heeft, kan er ook geen oppervlaktewater meer voorkomen, en is er niet langer leven mogelijk. Alleen zeer sterke magnetische velden zijn in staat om de dampkring te beschermen tegen krachtige 'zonnestormen': het magnetisch veld van een planeet buigt de geladen deeltjes af. Volgens een team onder leiding van NASA-onderzoekster Christina Kay moet de magnetische veldsterkte van aardeachtige planeten in de bewoonbare zone van rode dwergsterren enkele tientallen tot vele honderden malen zo sterk zijn als het magneetveld van de aarde om het eroderen van de dampkring te voorkomen. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal, en zijn vandaag gepresenteerd op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in Hull. (GS)
Under pressure - extreme atmosphere stripping may limit exoplanets’ habitability

19 juni 2017
Er bestaan bijna geen exoplaneten die anderhalf tot twee keer zo groot zijn als onze aarde. Dat blijkt uit een nieuwe analyse van de gegevens die de Kepler-satelliet over exoplaneten heeft verzameld. De afgelopen twintig jaar hebben astronomen bijna 3500 exoplaneten ontdekt. Een groot deel daarvan staat op naam van Kepler, die sinds 2009 exoplaneten opspoort door sterren te onderzoeken op kleine, regelmatige helderheidsdipjes, zoals die optreden wanneer een planeet voor zijn moederster langs schuift. De meeste van deze exoplaneten zijn vrij klein en vormen, na nu is gebleken, ook nog eens twee verschillende populaties. De ene categorie bestaat uit rotsachtige objecten die maximaal 1,75 keer zo groot zijn als onze planeet. En daarnaast zijn er veel ‘mini-Neptunussen’ – exoplaneten die 2 tot 3,5 keer zo groot zijn als de aarde. Planeten die daar qua grootte tussenin zitten, zijn schaars. Hoe deze ‘kloof’ is ontstaan, is niet helemaal duidelijk. De oorzaak wordt voorlopig gezocht bij de manier waarop planeten ontstaan. Dat proces begint met de vorming van een rotsachtige kern, ruwweg ter grootte van de aarde. Veel planeten slagen er vervolgens in om waterstof- en heliumgas uit hun omgeving aan te trekken, en uit te groeien tot kleine gasplaneten. Die stap lukt schijnbaar of helemaal wel of helemaal niet – een tussenweg lijkt er niet te zijn. Bovendien kan een planeet die in eerste instantie wél gas weet aan te trekken, dat gas onder invloed van de straling van zijn moederster ook weer kwijtraken. (EE)
New Branch in Family Tree of Exoplanets Discovered

19 juni 2017
Het team achter de Pale Red Dot-campagne, dat vorig jaar een planeet ontdekte bij de meest nabije buurster van onze zon, zet zijn zoektocht naar aarde-achtige planeten voort en start vandaag een nieuw initiatief. De Red Dots-campagne zal astronomen volgen terwijl deze met behulp van ESO’s ‘exoplanetenjager’ speuren naar planeten rond enkele van onze meest nabije stellaire buren: Proxima Centauri, de Ster van Barnard en Ross 154. ESO sluit zich aan bij dit Open Notebook Science-experiment – echte wetenschap die live wordt gepresenteerd – dat het publiek en de wetenschappelijke gemeenschap gaandeweg de campagne toegang geeft tot waarnemingsgegevens van Proxima Centauri. Het wetenschappelijke team, dat onder leiding staat van Guillem Anglada-Escudé van Queen Mary University te London, zal gedurende negentig nachten gegevens verzamelen en analyseren van ESO’s High Accuracy Radial velocity Planet Searcher (HARPS) en instrumenten van elders ter wereld. De fotometrische waarnemingen begonnen op 15 juni en de spectroscopische waarnemingen starten op 21 juni. HARPS is een spectrograaf van ongekende nauwkeurigheid en de meest succesvolle ontdekker van lichte exoplaneten tot nu toe. Gekoppeld aan de 3,6-meter telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla, speurt HARPS elke nacht naar exoplaneten. Daarbij wordt gelet op de minuscule schommelingen die een ster vertoont in reactie op de aantrekkingskracht van de eventuele planeet of planeten die om hem heen draaien. HARPS kan van een afstand van biljoenen kilometers schommelingen opmerken die zich in wandeltempo (3,5 km/uur) voltrekken. Een van de sterren die bij Red Dots onder de loep worden genomen, is Proxima Centauri, waarvan wetenschappers vermoeden dat er meer dan één aardse planeet omheen cirkelt. Met een afstand van slechts 4,2 lichtjaar is Proxima Centauri de meest nabije buur van onze zon. Het zou wel eens een van de meest geschikte plekken kunnen zijn om, met de geavanceerdere instrumenten van de nabije toekomst, naar leven buiten ons zonnestelsel te gaan zoeken. Eerder dit jaar maakte ESO bekend een samenwerking te zijn aangegaan met Breakthrough Initiatives, die tot doel heeft om de haalbaarheid aan te tonen van nieuwe technologie waarmee onbemande, ultralichte ruimtesondes snelheden van 20 procent van de lichtsnelheid kunnen bereiken. Zo’n ‘nanosonde’ zou naar de drie sterren van het Alfa Centauri-stelsel kunnen worden gestuurd, waarvan Proxima de dichtstbijzijnde is. De beide andere sterren die tijdens de Red Dots-campagne worden waargenomen zijn de Ster van Barnard, een lichte rode dwerg op een afstand van zes lichtjaar, en Ross 154, een andere rode dwerg, op 9,7 lichtjaar. De Ster van Barnard is een populair object in veel sciencefictionverhalen en is ook voorgesteld als bestemming van toekomstige interstellaire ruimtemissies zoals het Daedalus-project. De telescoopwaarnemingen zullen gepaard gaan met een publiekscampagne die gesteund wordt door ESO en andere instituten. Tijdens de Pale Red Dot-campagne werd het publiek wel op de hoogte gehouden van de wetenschappelijke middelen die werden ingezet, maar de resultaten werden pas na zorgvuldige toetsing bekendgemaakt. Dit keer zullen de waarnemingsgegevens van Proxima Centauri live worden getoond, geanalyseerd en besproken. Via sociale media en een forum zullen samenwerkingsverbanden tussen beroeps- en amateurastronomen en bijdragen van geïnteresseerde burgers en wetenschappers worden aangemoedigd. Daarbij zullen ook hulpmiddelen van de American Association of Variable Star Observers (AAVSO) worden ingezet. Alle waarnemingen die tijdens deze periode worden gepresenteerd hebben natuurlijk een voorlopig karakter en moeten niet worden gebruikt of geciteerd in vakliteratuur. Het team zal geen eindconclusies presenteren of eventuele ontdekkingen bekendmaken voordat een passend onderzoeksartikel is geschreven en voor publicatie in een vaktijdschrift is goedgekeurd. De Red Dots-campagne houdt het publiek op de hoogte via de website reddots.space, waarop wekelijkse updates zullen worden gepost, evenals ondersteunende artikelen en een overzicht van de hoogtepunten van de voorgaande week, inclusief bijdragen van de gemeenschap. Discussies zullen eveneens plaatsvinden via de Facebook-pagina van Red Dots, het Twitter-account van Red Dots en de hashtag #reddots. Niemand kan met zekerheid voorspellen wat de uitkomst van de Red Dots-campagne zal zijn. Na het verzamelen en verwerken van de gegevens, zal het onderzoeksteam de resultaten voor formele beoordeling aan vakgenoten voorleggen. Als er bij deze sterren inderdaad exoplaneten worden ontdekt, zou ESO’s Extremely Large Telescope, die in 2024 zijn eerste licht moet opvangen, in staat moeten zijn om deze rechtstreeks in beeld te brengen en de eigenschappen van hun atmosferen vast te stellen – een cruciale stap in de speurtocht naar leven buiten ons zonnestelsel.
Origineel persbericht

14 juni 2017
Het hemellichaam 2MASS J1119-1137 blijkt een ‘dubbelplaneet’ te zijn. Dat blijkt uit waarnemingen met de Keck II-telescoop, door een team onder leiding van William Best van de universiteit van Hawaï (New Scientist, 14 juni). 2MASS J1119-1137 werd vorig jaar ontdekt en stond te boek als ‘weesplaneet’ – een planeet die niet (meer) in een baan om een ster draait, maar op drift is geraakt. De massa van het hemellichaam werd geschat op vier tot acht keer de massa van de planeet Jupiter. Daarmee viel het in het grensgebied tussen een grote planeet en een kleine bruine dwerg – een mislukt sterretje. De nieuwe waarnemingen laten zien dat 2MASS J1119-1137 uit twee gasballen van het formaat Jupiter bestaat, die elk ongeveer vier keer zo zwaar zijn als deze planeet. Ze wentelen op een afstand van ongeveer 600 miljoen kilometer om elkaar. Hoe het object is ontstaan is nog onduidelijk. Mogelijk gaat het om een voormalige lichte protoster die tijdens zijn vormingsproces uiteengevallen is. (EE)
Mistaken brown dwarf is actually two planets orbiting each other

8 juni 2017
Astronomen van de Universiteit van Amsterdam hebben met een model verklaard hoe het mogelijk is dat rond het planetenstelsel Trappist-1 zeven planeten ter grootte van de aarde zo dicht rond hun ster draaien. De crux zit op de grens waar ijs in water verandert. Kiezels die van ver richting de ster zweven, ontvangen in de buurt van die ijslijn een extra portie water en klonteren samen tot planeten. Het artikel met de verklaring is geaccepteerd voor publicatie in het vakblad Astronomy & Astrophysics. In februari 2017 maakte een internationaal team van astronomen bekend dat ze een stelsel hadden ontdekt van zeven planeten ter grootte van de aarde die dicht rond hun ster draaien. Dat er zoveel relatief grote planeten dicht rond een kleine ster draaien, kwam als een verrassing. Het ging namelijk tegen de heersende theorieën en scenario's voor planeetvorming in. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam komen nu met een model dat verklaart hoe het planeetstelsel kan zijn ontstaan. Tot nu toe waren er twee heersende theorieën voor de vorming van planeten. De eerste theorie gaat ervan uit dat planeten zich vormen waar je ze nu ziet. Dat zou niet gaan bij Trappist-1, omdat de stofschijf waaruit de planeten ontstaan dan erg dicht moet zijn geweest. De tweede theorie gaat ervan uit dat een planeet zich aan de buitenkant van de stofschijf vormt en daarna naar binnen migreert. Deze theorie levert ook problemen op bij Trappist-1, omdat hij niet goed verklaart waarom de planeten allemaal ongeveer even groot zijn als de aarde. De Amsterdamse onderzoekers komen nu met een model waarbij gruis en kiezels migreren in plaats van complete planeten. Het model begint bij kiezels die van ver richting de ster zweven. Zulke kiezels bestaan voor een groot gedeelte uit ijs. Als de deeltjes in de buurt van de zogeheten ijslijn komen, het punt waar het warm genoeg is voor vloeibaar water, krijgen ze nog een extra portie waterdamp te verwerken. Daardoor klonteren ze samen tot een protoplaneet. Daarna beweegt de protoplaneet nog wat dichter naar de ster en onderweg zuigt hij als een stofzuiger zoveel kiezels op dat zich een planeet ter grootte van de aarde vormt. De planeet beweegt vervolgens nog wat verder naar binnen en maakt ruimte voor een nieuwe planeet. De crux, aldus de Amsterdammers, zit hem in het samenklonteren op de ijslijn. Daarbij verliezen de klonten namelijk water. Dat water kan vervolgens weer gebruikt worden door de volgende lading kiezels die in aantocht is uit de buitengebieden van de stofschijf. Dit proces kon zich bij Trappist-1 herhalen totdat er zeven planeten waren gevormd. De komende tijd willen de Amsterdamse onderzoekers hun model verfijnen. Daarnaast gaan ze computersimulaties uitvoeren om te kijken hoe hun model standhoudt bij verschillende begincondities. De onderzoekers verwachten nog wel wat discussie onder vakgenoten. Het model is namelijk vrij revolutionair omdat de kiezels vanuit het buitenste deel van de schijf helemaal naar binnen reizen zonder dat er veel gebeurt.
Volledig persbericht

6 juni 2017
De raadselachtige puls radiostraling die op 15 augustus 1977 uit de richting van het sterrenbeeld Boogschutter kwam, was hoogstwaarschijnlijk afkomstig van twee kometen. Tot die conclusie komt astrofysicus Antonio Paris van St Petersburg College in Florida (VS), die de situatie van veertig jaar geleden zo goed mogelijk heeft gereproduceerd. Paris heeft vorig jaar met een crowdfunding-campagne geld ingezameld om een kleine radiotelescoop aan te schaffen. Afgelopen januari heeft Paris dit instrument diverse keren op de Boogschutter gericht, waar op dat moment een van de twee kometen doorheen trok die volgens hem het vermaarde ‘Wow’-signaal zouden hebben veroorzaakt. De kometen zijn destijds niet opgemerkt, waardoor de bron van het signaal lang een raadsel is gebleven. Uit de inmiddels gepubliceerde waarnemingen blijkt dat daarbij inderdaad straling met een frequentie van 1420 megahertz is opgepikt die aan de komeet kan worden toegeschreven. Het gedetecteerde signaal was weliswaar zwakker als dat van 1977, maar dat is deels te wijten aan de geringere afmetingen van de radiotelescoop die Paris heeft gebruikt. Ook kan de onderzochte komeet de afgelopen veertig jaar veel massa zijn kwijtgeraakt. (EE)
Mysterious 'Wow! signal' in 1977 came from comets

6 juni 2017
'Bewoonbare' planeten die een baan beschrijven rond een rode dwergster hebben mogelijk veel vaker last van uitbarstingen op het steroppervlak dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit een intensieve analyse van meetgegevens van NASA's GALEX-kunstmaan, die vandaag gepresenteerd is op de 230ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin, Texas. Rode dwergsterren zijn de talrijkste sterren in het heelal. Ze worden vaak vergezeld door planeten. Wanneer die planeten op zeer kleine afstand rond de lichtzwakke, koele ster draaien, ontvangen ze toch voldoende warmte om 'bewoonbaar' te zijn: de oppervlaktetemperatuur van de planeet maakt de aanwezigheid van vloeibaar water mogelijk. Veel rode dwergsterren vertonen echter regelmatig energierijke uitbarstingen ('zonnevlammen'), waarbij grote hoeveelheden dodelijke röntgenstraling vrijkomen. Krachtige vlammen kunnen ook de dampkring van een planeet eroderen of in de loop van de tijd zelfs geheel wegblazen. Uit de GALEX-meetgegevens (op ultraviolette golflengten) blijkt nu dat ook relatief 'rustige' rode dwergen nog heel vaak kleinere vlammen en uitbarstingen vertonen. Die zijn vergelijkbaar met uitbarstingen op onze eigen zon, maar omdat een potentieel bewoonbare planeet bij een rode dwerg op een veel kleinere afstand staat, kunnen de gevolgen voor de dampkring en voor mogelijke levensvormen veel ingrijpender zijn. Dat doet vermoeden dat de kans op het bestaan van leven op zulke planeten kleiner is dan vaak wordt gedacht. (GS)
Mini-Flares Potentially Jeopardize Habitability of Planets Circling Red Dwarf Stars

5 juni 2017
De opbouw van de dampkring van een planeet wordt niet alleen bepaald door de huidige omstandigheden, maar ook door de ontstaansgeschiedenis van de planeet. Die conclusie trekken astronomen uit nieuwe waarnemingen van de Hubble Space Telescope, verricht aan twee vrijwel identieke exoplaneten. De resultaten zijn vandaag gepresenteerd op de 230ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin, Texas. Hubble verrichtte spectroscopische metingen aan exoplaneten HAT-P-38b en WASP-67b. In beide gevallen gaat het om zogeheten hete Juptiers: gasvormige reuzenplaneten die op kleine afstand rond hun moederster draaien. De twee planeten vertonen veel overeenkomsten, zowel in massa, afstand tot de ster en temperatuur. Ook de twee sterren lijken veel op elkaar. Ondanks die overeenkomsten hebben de twee planeten heel verschillende atmosferen. De dampkring van HAT-P-38b blijkt relatief 'helder' te zijn; in de dampkring van WASP-67b komen veel meer wolken voor (vermoedelijk van verbindingen als natriumsulfide en kaliumchloride). De gevonden verschillen kunnen niet veroorzaakt worden door de huidige omstandigheden op en rond de twee planeten. Vermoedelijk zijn ze op een verschillende manier ontstaan, of op een andere wijze in hun huidige kleine omloopbanen terecht gekomen. Die evolutionaire voorgeschiedenis (nature versus nurture) speelt kennelijk een grote rol in het bepalen van de huidige eigenschappen van de atmosfeer. (GS)
Hubble's Tale of Two Exoplanets: Nature vs. Nurture

5 juni 2017
Een internationaal team van astronomen heeft vastgesteld dat de grote gasplaneet die om de 650 lichtjaar verre ster KELT-9 cirkelt enorm heet is. Aan zijn dagzijde loopt het kwik op tot boven de 4000 graden Celsius. Daarmee is de atmosfeer van de planeet heter dan het oppervlak van menige ster – met alle gevolgen van dien (Nature, 5 juni). De planeet van KELT-9 heeft ongeveer drie keer zoveel massa als Jupiter en is slechts ongeveer 5 miljoen kilometer van zijn moederster verwijderd. Deze ster is ruwweg twee keer zo groot en heet als onze zon. In combinatie met de geringe onderlinge afstand heeft dit tot gevolg dat de temperatuur aan de dagzijde van de planeet oploopt tot 4200 °C – een record. Omdat altijd dezelfde zijde van de planeet naar de ster is gericht, wordt dit deel van zijn atmosfeer voortdurend bestookt met intense ultraviolette straling. Als gevolg hiervan worden moleculen zoals die van water, koolstofdioxide en methaan afgebroken, en is de atmosfeer in feite aan het verdampen. (EE)
Astronomers discover alien world hotter than most stars

5 juni 2017
Nieuw onderzoek wijst erop dat de vorig jaar ontdekte exoplaneet HD 1313999 Ab mogelijk geen planeet is, maar een achtergrondster. Dat blijkt uit een artikel dat op 19 mei jl. is gepubliceerd op de preprint-site arXiv. HD 1313999 Ab werd in juli 2016 ontdekt met de Europese Very Large Telescope. De ontdekking baarde nogal wat opzien, omdat de planeet een wijde baan om een ster leek te doorlopen waar ook nog eens een compacte dubbelster omheen draait. Hierdoor zouden er een groot deel van de tijd drie ‘zonnen’ aan zijn hemel te zien zijn. Een hernieuwde analyse van de oorspronkelijke meetgegevens en nieuwe aanvullende waarnemingen met twee andere telescopen hebben nu tot een andere conclusie geleid. Een internationaal onderzoeksteam denkt dat het object dat voor een planeet is aangezien in werkelijkheid een zwakke achtergrondster is. Hun belangrijkste argument betreft de jonge ‘moederster’ HD 1313999. De aantrekkingskracht van deze ster zou te zwak zijn om de vermeende planeet aan zich te binden. Ook de kans dat HD 1313999 Ab juist bezig is om aan de ster te ontsnappen, lijkt gering. Dan zou de ontsnapping net moeten hebben plaatsgevonden rond de tijd dat astronomen de ‘planeet’ voor het eerst in het vizier kregen. (EE)
Exoplanet HD 131399 Ab turns out to be a background star, new study finds

31 mei 2017
Een internationaal onderzoeksteam, onder wie Matthew Kenworthy van de Sterrewacht Leiden, denkt een verklaring te hebben voor de merkwaardige helderheidswisselingen van ‘PDS 110’, een jonge ster in het sterrenbeeld Orion op duizend lichtjaar van de aarde. De periodieke ‘verduisteringen’ van de ster worden toegeschreven aan een kolossale planeet met vijftig keer zoveel massa als de planeet Jupiter. Deze planeet zou omgeven zijn door een al even kolossaal ringenstelsel (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). De astronomen hebben, aan de hand van bestaande meetgegevens, vastgesteld dat de helderheid van PDS 110 eens in de ongeveer tweeënhalf jaar gedurende enkele weken ongeveer dertig procent geringer is dan normaal. Zo’n gebeurtenis gaat gepaard met snelle helderheidsfluctuaties, die erop wijzen dat er een structuur van ongelijkmatige dichtheid – hoogstwaarschijnlijk een ring van puin – in het spel is. Ervan uitgaande dat de helderheidswisselingen inderdaad worden veroorzaakt door een planeet-met-ringen die om de ster draait, zou het verschijnsel zich in september van dit jaar moeten herhalen. Het is de bedoeling dat de ster dan heel nauwgezet wordt waargenomen door zowel beroeps- als amateur-astronomen. (EE)
Giant ringed planet likely cause of mysterious eclipses

22 mei 2017
Het verval van radioactieve elementen zoals uranium, kalium en thorium kan indirect een voedingsbron vormen voor buitenaards leven, aldus Amerikaanse onderzoekers in een artikel in Astrophysical Journal Letters. Daarbij gaat het vooral om hemellichamen met vloeibaar water onder het oppervlak ('waterwerelden'), zoals de Jupitermaan Europa, de Saturnusmaan Enceladus en de dwergplaneten Ceres en Pluto. Onlangs is ontdekt dat er op Enceladus onderzeese heetwaterbronnen voorkomen. Door het proces van serpentinisatie - een reactie van water met ijzerhoudende mineralen - worden watermoleculen in zulke bronnen gesplitst in waterstof en zuurstof. Moleculair waterstof kan als energiebron dienen voor micro-organismen. Een team onder leiding van Alexis Bouquet van de University of Texas in San Antonio en het Southwest Research Institute concludeert nu dat watermoleculen ook gesplitst kunnen worden door de straling die vrijkomt bij het verval van radioactieve elementen in de kern van het hemellichamen - een proces dat radiolyse wordt genoemd. Volgens de modelberekeningen is radiolyse in sommige gevallen een vrijwel even belangrijke bron van moleculair waterstof als serpentinisatie. Dat zou betekenen dat er ook micro-organismen zouden kunnen leven op 'waterwerelden' zónder onderzeese heetwaterbronnen. (GS)
Study Shows How Radioactive Decay Could Support Extraterrestrial Life

22 mei 2017
Dankzij waarnemingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is nu ook de omlooptijd bepaald van de buitenste van de zeven planeten die vorig jaar ontdekt werden rond de ultrakoele dwergster TRAPPIST-1, op 40 lichtjaar afstand van de aarde. Alle zeven planeten draaien in zeer kleine banen rond hun moederster: het hele planetenstelsel past gemakkelijk binnen de baan van de planeet Mercurius, de binnenste planeet in ons eigen zonnestelsel. Planeet TRAPPIST-1h blijkt een omlooptijd te hebben van 18 dagen en 18 uur - precies de waarde die eerder op basis van theoretische overwegingen al was voorspeld. De Kepler-waarnemingen van TRAPPIST-1 werden op 8 maart vrijgegeven. Astronomen uit Bern en Seattle gingen er direct mee aan de slag. Na 60 uur continu gewerkt te hebben aan de data-analyse was duidelijk dat TRAPPIST-1h zich in de verwachte 'resonantie-baan' bevindt: de planeet maakt twee omlopen rond de dwergster in dezelfde tijd waarin TRAPPIST-1g drie omlopen voltooit, en TRAPPIST-1f vier. Mede dankzij die baanresontanties is het extreem compacte planetenstelsel stabiel. Uit de analyse, die gepubliceerd is in Nature Astronomy, blijkt ook dat de planeet een temperatuur heeft van ca. 100 graden onder nul, dat de moederster een rotatieperiode heeft van 3,3 dagen, en dat de ster ouder is dan tot nu toe werd aangenomen. (GS)
Astronomers Confirm Orbital Details of TRAPPIST-1’s Least Understood Planet

18 mei 2017
Waarnemingen met de internationale (sub)millimetertelescoop ALMA bevestigen dat het eenzame planeetachtige object OTS44 is omringd door een stofrijke schijf, die sterke overeenkomsten vertoont met de protoplanetaire schijven zoals die rond jonge sterren worden aangetroffen. Dat wijst erop dat de onstaansgeschiedenis van dit relatief lichte object veel weg heeft van een ster. Dat betekent dat OTS44 waarschijnlijk is voortgekomen uit een wolk van gas en stof die onder invloed van zijn eigen zwaartekracht is samengetrokken. Volgens de bestaande modellen voor het ontstaan van sterren en planeten zou dat voor een object van deze massa – ruwweg twaalf keer de massa van de planeet Jupiter – eigenlijk niet mogelijk moeten zijn. Weliswaar zou zo’n stofwolk tijdens het samentrekken in een aantal kleinere objecten uiteen kunnen vallen, maar in de omgeving van OTS44 is maar één ander object aangetroffen, en het lijkt er niet op dat dit deel heeft uitgemaakt van een fragmenterende wolk van gas en stof. De sterkte van de straling die door het stof wordt uitgezonden wijst erop dat de stofschijf rond OTS44 stofdeeltjes met afmetingen van enkele millimeters bevat. Ook dat is verrassend: de omstandigheden in de schijf rond zo’n (relatief) licht object zouden de vorming van zulke grote stofdeeltjes niet toe mogen laten. Volgens de astronomen die OTS44 hebben onderzocht, zou de aanwezigheid van het ‘grove’ stof er uiteindelijk toe kunnen leiden dat uit de stofschijf rond het 500 lichtjaar verre object een kleine maan ontstaat. (EE)
First radio detection of lonely planet disk shows similarities between stars and planet-like objects

16 mei 2017
Grote delen van de nabijgelegen exoplaneet Proxima b kunnen vloeibaar oppervlaktewater herbergen, en daarmee potentieel bewoonbaar zijn. Dat schrijven onderzoekers van de Univeristeit van Exeter vandaag in Astronomy & Astrophysics. Proxima b is de dichtstbijzijnde exoplaneet, op slechts 4,2 lichtjaar afstand van de aarde. Hij is ongeveer even groot als de aarde en draait in een kleine baan rond de rode dwergster Proxima Centauri. De onderzoekers gebruikten het succesvolle Unified Model van het Met Office (de Britse tegenhanger van het KNMI) om het klimaat van de planeet te modelleren. Daarbij werden verschillende opties onderzocht: een atmosferische samenstelling die lijkt op die van de aarde; een eenvoudiger samenstelling van voornamelijk stikstof en kooldioxide, een mogelijk licht excentrische baan, en verschillende rotatietoestanden van de planeet. Wanneer de planeet eenzelfde rotatietoestand heeft als Mercurius (de binnenste planeet in ons eigen zonnestelsel, die drie maal rond zijn as draait in dezelfde periode waarin hij twee maal rond de zon beweegt), zou er op grote delen van het oppervlak water kunnen voorkomen, aldus de onderzoekers. (GS)
Scientists Explore Potential Climate of Proxima B

15 mei 2017
Het weer op de hete, zware exoplaneet HAT-P-7b wordt in sterke mate beïnvloed door het magnetisch veld van de planeet. Dat beweert Tamara Rogers van het Planetary Science Institute in een artikel in Nature Astronomy. HAT-P-7b werd in 2008 ontdekt door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Hij is 40 procent groter en 80 procent zwaarder dan Jupiter, en draait in zó'n kleine baan rond zijn moederster dat de temperatuur aan de dagzijde bijna 2000 graden bedraagt. Doordat het aan de nachtzijde een stuk 'koeler' is (ca. 900 graden), treden er krachtige stormen op in de dampkring. Als gevolg daarvan ligt het punt met de hoogste temperatuur niet midden op de dagzijde van de planeet, zo is gebleken uit metingen van de infraroodkunstmaan Spitzer. De positie van dat 'hot point' blijkt echter zeer veranderlijk, wat wijst op grote variaties in de windsnelheden op HAT-P-7b. Rogers heeft nu modelberekeningen uitgevoerd die erop wijzen dat het magnetisch veld van de planeet daar verantwoordelijk voor is. Lithium-, natrium- en kaliumatomen in de dampkring raken geïoniseerd en elektrisch geladen door de hoge temperatuur, waarna ze onder invloed raken van magnetische velden. Uit de modelberekeningen blijkt dat het magnetisch veld van HAT-P-7b maximaal zes maal zo sterk is als het aardse magneetveld. (GS)
Variable Winds on Hot Giant Exoplanet Help Study of Magnetic Field

11 mei 2017
De atmosfeer van de Neptunus-achtige planeet HAT-P-26b bestaat vrijwel geheel uit waterstof en helium. Deze ‘primitieve’ samenstelling kan erop wijzen dat de planeet zich bij zijn geboorte nog dichter bij zijn (zeer lichtzwakke) moederster heeft bevonden dan nu al het geval is (Science, 12 mei). Om de atmosfeer van de planeet te onderzoeken, hebben astronomen gegevens verzameld op de momenten dat deze – vanaf de aarde gezien – voor zijn ster langs schuift. Tijdens zo’n planeetovergang wordt een klein deel van het licht van de ster gefilterd door de atmosfeer van de planeet, die licht van bepaalde golflengten absorbeert. Uit de daaruit voortkomende spectrale ‘vingerafdruk’ kan de chemische samenstelling van de planeetatmosfeer worden afgeleid. De analyse van de waarnemingen laat zien dat de atmosfeer van HAT-P-26b relatief arm is aan bewolking, maar wel een sterke watersignatuur vertoont. Aan de hand van het gemeten hoeveelheid water hebben de astronomen een schatting gemaakt van het zogeheten metaalgehalte van die atmosfeer – het gehalte aan elementen zwaarder dan waterstof en helium. Het metaalgehalte van HAT-P-26b blijkt ongeveer vijf keer zo groot te zijn als dat van onze zon. Ter vergelijking: het metaalgehalte van Neptunus is nog eens twintig keer hoger. Daarmee breekt HAT-P-26b de trend die in ons eigen zonnestelsel en bij enkele andere planetenstelsels is waargenomen. Doorgaans bevat de atmosfeer van een (gas)planeet namelijk meer zwaardere elementen naarmate de planeet minder massa heeft. Zo zijn de atmosferen van de planeten Uranus en Neptunus veel metaalarmer dan die van hun zwaardere soortgenoten Jupiter en Saturnus. Dat grote verschil wordt toegeschreven aan hun ontstaanswijze. Jupiter en Saturnus hebben hun deel van de protoplanetaire schijf rond de zon zo snel schoongeveegd, dat de zwaardere elementen grotendeels in hun kern zijn beland. Uranus en Neptunus groeiden geleidelijker, waardoor ze ook in een later stadium nog zijn bestookt met ijsachtig puin en hun atmosferen werden verrijkt met zware elementen. Het metaalgehalte van HAT-P-26b, die van het formaat Neptunus is, komt echter overeen met dat van Jupiter. Voor deze lage waarde zijn twee verklaringen mogelijk. De ene is dat HAT-P-26b dichter bij zijn ster is ontstaan, in een deel van de protoplanetaire schijf dat weinig ijs en daarmee ook relatief weinig zware elementen bevatte. De andere mogelijkheid is dat de vorming van het gasomhulsel van de planeet relatief laat op gang is gekomen, toen er bijna geen ‘zwaar puin’ meer voorhanden was. (EE)
Primitive Atmosphere Discovered Around ‘Warm Neptune’

10 mei 2017
In februari van dit jaar maakten astronomen bekend dat rond de nabije rode dwergster TRAPPIST-1 maar liefst zeven aarde-achtige planeten draaien. Drie van deze planeten zouden ‘leefbaar’ zijn, maar het vermoeden bestond dat dit planetenstelsel wel eens instabiel zou kunnen zijn. Nieuw onderzoek geeft aan dat het wel meevalt met die instabiliteit: baanresonanties houden de planeten op hun plek. Computersimulaties van het planetenstelsel van TRAPPIST-1 lieten zien dat de zeven planeten elkaar zodanig beïnvloeden, dat het binnen een miljoen jaar tot onderlinge botsingen zou moeten komen. Dat lijkt ver weg, maar astronomisch gezien is dat al heel binnenkort. Omdat het wel heel toevallig zou zijn als het stelsel kort voor zijn ondergang is ontdekt, hebben astronomen van de universiteit van Toronto nu onderzocht of het niet toch stabiel zou kunnen zijn. In hun onderzoek, dat in het tijdschrift Astrophysical Journal Letters is gepubliceerd, omschrijven de astronomen het planetenstelsel als een ‘resonante keten’. Bij resonante configuraties verhouden de omlooptijden van de verschillende planeten zich als gehele getallen. Een bekend geval doet zich voor in ons eigen zonnestelsel: in de tijd dat de planeet Neptunus drie rondjes om de zon maakt, maakt Pluto er precies twee. Dat is maar goed ook, omdat het anders tot een botsing zou komen: de banen van de beide hemellichamen kruisen zich immers. Resonanties resulteren erin dat de onderlinge posities van planeten een zich herhalend patroon vertonen. Om dat te illustreren hebben de astronomen, in samenwerking met een muzikant, een animatie gemaakt waarin de planeten van TRAPPIST-1 elke keer dat ze (vanaf de aarde gezien) voor hun ster langs trekken een pianotoon spelen. Bovendien klinkt elke keer dat een planeet zijn meest nabije buur inhaalt een drumslag. Het resultaat klinkt verrassend muzikaal – jazzy zelfs. En dat is goed nieuws: het betekent dat de omloopbanen van de zeven planeten goed op elkaar zijn afgestemd en dat het stelsel van TRAPPIST-1 vele malen stabieler is dan het in eerste instantie leek. ‘Echte’ computersimulaties hebben die conclusie inmiddels bevestigd. Volgens de astronomen kan het geen toeval zijn dat de planeten van TRAPPIST-1 zich als een ‘orkest’ gedragen. Dat zou het natuurlijke gevolg zijn van hun ontstaansproces. Toen de planeten zich vormden in de schijf van gas en stof rond hun ster, zijn ze naar zodanige omloopbanen gemigreerd, dat de huidige stabiele configuraties is ontstaan. (EE)
Planets in TRAPPIST-1 orbiting in synchronized harmonies, U of T astrophysicist and musicians discover

9 mei 2017
Een koele bruine dwergster in het zuidelijke sterrenbeeld Vissen blijkt in werkelijkheid een extreem zware 'verweesde' planeet te zijn - een planeet die geen baan rond een moederster beschrijft, maar vrij door de ruimte zweeft. Het gasvormige hemellichaam is ongeveer even groot als de reuzenplaneet Jupiter, maar dertien keer zo zwaar. Die massa is volgens theoretische modellen net niet voldoende om kernfusiereacties van zwaar waterstof (deuterium) op gang te brengen in het inwendige. Bruine dwergen zijn 'mislukte' sterren waarin geen gewone waterstoffusie voorkomt, zoals in het binnenste van sterren zoals de zon, maar wel deuteriumfusie. Na hun ontstaan koelen ze in de loop van de tijd zeer langzaam af, in een tempo dat afhankelijk is van hun massa. Het zwakke hemellichaam, SIMP J013656.5+093347 geheten (of kortweg SIMP0136) werd aanvankelijk geclassificeerd als een jonge bruine dwerg. Metingen aan de ruimtelijke beweging van SIMP0136 hebben nu echter laten zien dat de gasbol deel uitmaakt van de Carina Near-sterrengroep. Daarvan is bekend dat hij een leeftijd heeft van ca. 200 miljoen jaar. Nu de leeftijd van SIMP0136 nauwkeurig bekend is, kan uit de waargenomen temperatuur de massa worden afgeleid. Die blijkt slechts 13 Jupitermassa's te bedragen. Het hemellichaam moet volgens de onderzoekers dan ook geclassificeerd worden als een extreem zware reuzenplaneet. Gezien het feit dat de planeet geen baan rond een ster beschrijft, is het overigens wel waarschijnlijk dat hij op dezelfde manier is ontstaan als sterren: door de gravitationele ineenstorting van een wolk waterstof- en heliumgas. De nieuwe onderzoeksresultaten zijn gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters. (GS)
Surprise! Brown Dwarf Is Actually a Planetary Mass Object

2 mei 2017
Het planetenstelsel van de zonachtige ster Epsilon Eridani, op slechts 10,5 lichtjaar afstand, vertoont qua structuur veel overeenkomsten met ons eigen zonnestelsel. Dat blijkt uit gedetailleerde waarnemingen die verricht zijn met SOFIA, een infraroodtelescoop aan boord van een vliegtuig. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in The Astronomical Journal. Rond Epsilon Eridani draait een gasvormige reuzenplaneet, op een afstand die vergelijkbaar is met de afstand waarop Jupiter rond de zon cirkelt. Vermoedelijk wordt de ster door meer planeten vergezeld. Bovendien hebben infraroodtelescopen de zwakke warmtestraling opgevangen van stof en gas in een zogeheten 'puinschijf' (debris disk) - materiaal dat het resultaat is van onderlinge botsingen van kleinere hemellichamen. In ons eigen zonnestelsel komen twee van die puingordels voor: de planetoïdengordel binnen de baan van Juptier en de Kuipergordel buiten de baan van Neptunus. Uit de nieuwe SOFIA-metingen blijkt dat de puinschijf van Epsilon Eridani ook uit twee delen bestaat: één binnen de baan van de Jupiterachtige planeet en één erbuiten. Die structuur ontstaat onder invloed van de zwaartekrachtwerking van de planeet. De leeftijd van Epsilon Eridani is ca. een vijfde van de leeftijd van de zon; onderzoek aan het planetenstelsel levert dus informatie op over de omstandigheden zoals die in de jeugd van ons eigen zonnestelsel voorkwamen. (GS)
Astronomers confirm nearby star a good model of our early solar system

20 april 2017
Breakthrough Listen – een initiatief van internet-investeerder Yuri Milner, gericht op het zoeken naar kunstmatige radiosignalen uit de ruimte – heeft de eerste oogst aan meetgegevens gepubliceerd. Tijdens het eerste jaar zijn 692 sterren ‘afgeluisterd’ met de grote Green Bank-radiotelescoop in West Virginia (VS). Daarbij zijn elf opvallende signalen opgepikt, maar nader onderzoek heeft uitgewezen dat het waarschijnlijk niet om kunstmatige signalen van buitenaardse oorsprong gaat. Van elk van de 692 sterren zijn drie keer vijf minuten radiowaarnemingen gedaan. Vervolgens zijn de registraties met behulp van speciale software geanalyseerd. Bij deze analyse wordt gelet op radiosignalen die zich onderscheiden van natuurlijke processen. Te denken valt aan signalen met een smalle bandbreedte, pulsaties, onregelmatigheden in het spectrum en andere ongewone kenmerken. Speciale algoritmen moeten ervoor zorgen dat signalen van aardse bronnen, zoals satellieten, buiten beschouwing worden gelaten. De wetenschappers van Breakthrough Listen zullen vanaf nu ongeveer eens per half jaar verslag doen van hun waarnemingen. Het project loopt tot 2026. (EE)
Breakthrough Listen Initiative Publishes Initial Results

19 april 2017
Een internationaal team van astronomen heeft een ‘superaarde’ ontdekt die zich binnen de leefbare zone van de slechts veertig lichtjaar verre ster LHS 1140 bevindt. De planeet is een beetje groter en aanzienlijk zwaarder dan de aarde en zou een atmosfeer kunnen hebben. Omdat hij eens in de 25 dagen voor zijn moederster langs schuift, maakt dit hem tot een interessant object voor toekomstig atmosfeeronderzoek (Nature, 20 april). LHS 1140 is een zwakke rode dwergster in het sterrenbeeld Walvis. Rode dwergen zijn veel kleiner en koeler dan de zon. Hierdoor ontvangt exoplaneet LHS 1140b, hoewel hij zich tien keer dichter bij zijn ster bevindt dan de aarde bij de zon, maar ongeveer half zoveel licht van zijn ster als de aarde. Daarmee bevindt hij zich in het hart van de leefbare zone rond de ster, wat betekent dat de temperatuur op zijn oppervlak zo gematigd is, dat er vloeibaar water kan bestaan. Rode dwergsterren zijn berucht om hun wispelturige gedrag. Ze produceren vaak grote uitbarstingen, die funest zijn voor de atmosferen van nabije planeten. Maar LHS 1140 zendt minder hoogenergetische straling uit dan vergelijkbare sterren met weinig massa. Hierdoor bestaat de kans dat LHS 1140b een atmosfeer heeft weten te behouden, al staat dat nog niet vast. In dat geval zou er ook vloeibaar water op zijn oppervlak kunnen zijn. De astronomen schatten dat de planeet minstens vijf miljard jaar oud is. Ook hebben zij vastgesteld dat hij 1,4 keer zo groot is als de aarde – bijna 18.000 kilometer. Uit het feit dat zijn massa ongeveer zeven keer zo groot is als die van onze planeet kan worden afgeleid dat hij grotendeels uit ijzer en gesteente bestaat. Waarnemingen die binnenkort met de Hubble-ruimtetelescoop worden gedaan, moeten uitsluitsel geven over de hoeveelheid straling die op LHS 1140b neerregent, zodat zijn ‘levensvatbaarheid’ nader kan worden bepaald. Zodra nieuwe grote telescopen zoals de Europese Extremely Large Telescope in bedrijf zijn, kunnen astronomen ook zijn eventuele atmosfeer aan een gedetailleerd onderzoek onderwerpen. (EE)
Volledig persbericht

6 april 2017
Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is een hete planeet ontdekt in een kleine omloopbaan rond een dwergster op 219 lichtjaar afstand van de aarde. De planeet, Kepler 1649b geheten, is een slag groter dan de aarde, en draait in slechts 9 dagen rond zijn moederster. De hoeveelheid straling die de planeet van de ster ontvangt is 2,3 maal zo groot als de hoeveelheid licht en warmte die de aarde ontvangt van de zon. Ter vergelijking: de 'broeikasplaneet' Venus ontvangt 1,9 maal zo veel straling van de zon als de aarde. De ontdekking, beschreven in The Astronomical Journal, helpt astronomen om meer zicht te krijgen op de omstandigheden op planeten die rond rode dwergsterren draaien - de meest talrijke sterren in het Melkwegstelsel. (GS)
Possible Venus Twin Discovered Around Dim Star (origineel opersbericht)

6 april 2017
Voor het eerst is het bestaan van een dampkring aangetoond rond een planeet die qua afmetingen en massa enigszins vergelijkbaar is met de aarde. De ontdekking is gepubliceerd in The Astronomical Journal. Exoplaneet GJ1132b is 1,4 maal zo groot en 1,6 maal zo zwaar als de aarde. De planeet beschrijft elke 1,6 dagen een kleine baan rond een rode dwergster op 30 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Vela (Zeilen). Vanaf de aarde zien we de baan van opzij, zodat de planeet eens per omloop voor de ster langs beweegt en een klein beetje licht onderschept. Met de 2,2-meter ESO/MPG telescoop op de Europese La Silla-sterrenwacht in Noord-Chili zijn die planeetovergangen nu waargenomen op zeven verschillende golflengten. Voor een dampkringloze planeet moet de hoeveelheid onderschept sterlicht op al die golflengten even groot zijn. Uit de metingen blijkt echter dat de planeet in het infrarood wat groter lijkt. Dat wijst erop dat hij omgeven wordt door een dampkring die infrarode straling absorbeert, maar transparant is voor andere soorten licht. Uit modelberekeningen blijkt dat de metingen goed verklaarbaar zijn door een dampkring die rijk is aan waterdamp en methaangas. Tot nu toe was alleen bij grotere en zwaardere exoplaneten het bestaan van een dampkring aangetoond. GJ1132b zal in de toekomst veel gedetailleerder bestudeerd kunnen worden door grote telescopen op aarde en in de ruimte. De ontdekking van een dampkring zegt overigens nog helemaal niets over het al dan niet voorkomen van leven op de planeet. Ook is niet met zekerheid bekend in welke mate de planeet echt op de aarde lijkt. (GS)
Atmosphere around Super-Earth detected

22 maart 2017
Sterren hoeven niet groot en zwaar te zijn om het materiaal rond naburige sterren te doen verdampen, zo blijkt uit onderzoek van de protoplanetaire schijf rond de jonge zonachtige ster IM Lupi. De waarnemingen laten zien dat de schijf, waarin zich planeten kunnen vormen, in hoog tempo ‘vervliegt’ terwijl de hoeveelheid straling van omgevingssterren vrij beperkt is. In stervormingsgebieden ontstaan sterren van uiteenlopende afmetingen. Bekend was al dat wanneer de protoplanetaire schijf rond een betrekkelijk kleine ster zich in de buurt van een zware ster bevindt, deze laatste delen van de schijf kan doen verdampen. Vermoed werd echter dat dit alléén gebeurt wanneer de schijf wordt bestraald door zeer zware sterren. Dat blijkt dus niet zo te zijn. Als de schijf rond IM Lupi in het huidige tempo massa blijft verliezen, dan raakt hij in de loop van zijn 10 miljoen jaar durende bestaan 3300 aardmassa’s aan materiaal kwijt. Volgens de onderzoekers kan dit gevolgen hebben voor de diversiteit die exoplanetenstelsels kunnen vertonen. Zo zou het licht van doodnormale buursterren een beperkende factor kunnen zijn voor de maximale afmetingen die een planetenstelsel kan bereiken. De astronomen die IM Lupi hebben onderzocht, vermoeden overigens dat de protoplanetaire schijf rond deze ster extra gevoelig is voor sterlicht, omdat hij nog zo groot is. Hij heeft een straal van ongeveer 400 astronomische eenheden (AE), d.w.z. tien keer de afstand zon-Pluto. Berekeningen wijzen erop dat de schijf, die net als zijn ster nog geen miljoen jaar oud is, tijdens zijn korte bestaan al is gehalveerd. (EE)
Fledgling stars try to prevent their neighbours from birthing planets

9 maart 2017
Het begint een gewoonte te worden: een moeilijk verklaarbaar astronomisch verschijnsel toeschrijven aan buitenaardse activiteiten. Na de vreemde helderheidswisselingen van ster KIC 8462852 ‘Tabby’s Star’), die volgens sommige wetenschappers het gevolg zouden zijn van buitenaardse bouwwerkzaamheden, is het nu de beurt aan de zogeheten snelle radioflitsen. Deze even korte als krachtige pulsen radiostraling kunnen volgens Avi Loeb van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics worden veroorzaakt door kolossale zenders die interstellaire ruimtesondes aandrijven. Loeb en zijn mede-auteur Manasvi Lingam (Harvard University) hebben de haalbaarheid onderzocht van een systeem dat een bundel radiostraling uitzendt die zo krachtig is, dat je daarmee een met ‘lichtzeilen’ uitgeruste ruimtesonde zou kunnen voortstuwen. Zo’n systeem blijkt theoretisch te kunnen werken, maar de praktische uitvoering ervan is – op z’n zachtst gezegd – problematisch. Om de zender op zonne-energie te laten werken, heb je een opvangend oppervlak nodig dat twee keer groot is als de aarde. Bovendien zou het gevaarte dermate veel warmte ontwikkelen, dat er een waterkoelsysteem van vergelijkbare omvang nodig is om te voorkomen dat de boel smelt. Maar dan heb je ook wat: het systeem zou in staat zijn om een lading van een miljoen ton – ongeveer 20 keer de massa van het grootste cruiseschip op aarde – in beweging te krijgen. Interstellair reizen voor de massa dus. De snelle radioflitsen die astronomen waarnemen, zouden ontstaan op de schaarse momenten dat de bundel van het aandrijfsysteem toevallig eventjes onze kans op wijst. Voor wie het fijne ervan wil weten: op arXiv is een preprint te vinden van het artikel dat Loeb en Lingam hebben geschreven. Het zal t.z.t. verschijnen in de Astrophysical Journal Letters. (EE)
Could Fast Radio Bursts Be Powering Alien Probes?

8 maart 2017
De Amerikaanse satelliet Kepler heeft de afgelopen maanden aanvullende gegevens verzameld over het planetenstelsel van de koele dwergster TRAPPIST-1. Afgelopen maand maakte een internationaal team van astronomen, onder Belgische leiding, bekend dat er zeven aarde-achtige planeten rond deze ster cirkelen. Kepler heeft van 15 december 2016 tot 4 maart jl. talrijke metingen gedaan van de minuscule helderheidsveranderingen die de zeven planeten veroorzaken wanneer zij voor hun moederster langs schuiven. Naar verwachting zullen deze aanvullende waarnemingen astronomen in staat stellen om de baangegevens en de massabepaling van de buitenste planeet, TRAPPIST-1h, te verfijnen. Ook kunnen ze meer inzicht geven in de magnetische activiteit van de moederster. (EE)
NASA's Kepler Provides Another Peek at Ultra-cool Neighbor

28 februari 2017
Uit computersimulaties van Franse, Britse en Australische astronomen blijkt dat in de gas- en stofschijven rond pasgeboren sterren spontaan zogeheten 'stofvallen' (dust traps) kunnen ontstaan. Die vormen een belangrijke schakel in het geboorteproces van planeten. Planeten ontstaan door het samenklonteren van kleinere deeltjes. Microscopische stofjes klitten eerst aaneen tot 'kiezels' van een paar centimeter. In een later stadium vinden botsingen plaats tussen brokstukken van hooguit een paar kilometer groot (planetesimalen geheten), wat tot de vorming van planeten leidt. De tussenliggende fase van het ontstaansproces wordt echter slecht begrepen: hoe 'groeien' de kiezels aaneen tot planetesimalen? Je zou verwachten dat ze door onderlinge botsingen weer fragmenteren, of dat ze door wrijving met het gas in de schijf worden afgeremd en in de jonge ster terecht komen. Een zogeheten 'stofval' biedt uitkomst: een gebied waarin de dichtheid aan kiezels hoger is dan normaal, terwijl hun onderlinge snelheden juist lager zijn. Onderlinge botsingen zijn daardoor minder heftig; de afremmende invloed van gas is kleiner, en de kiezels kunnen zich gemakkelijker samenvoegen tot grotere objecten. Tot nu toe leken zulke stofvallen alleen voor te kunnen komen onder bepaalde omstandigheden (gerelateerd aan getijdeneffecten van planeten die in een eerder stadium al zijn gevormd), maar uit de nieuwe computersimulaties blijkt nu dat de stofvallen regelmatig ook spontaan kunnen ontstaan. Daarmee is het proces van planeetvorming weer verder ontraadseld. (GS)
Dust Traps: Missing Link in Planet Formation

27 februari 2017
Sterrenkundigen hebben aanwijzingen gevonden dat er rond dubbelsterren ook aarde-achtige planeten kunnen draaien. Tot dusver zijn er bij (sommige) dubbelsterren alleen gasvormige reuzenplaneten ontdekt. Een dubbelster bestaat uit twee sterren die in een kleine baan om elkaar heen draaien. Vanaf een planeet rond zo'n dubbelster (zoals Tatooine, de thuisplaneet van Luke Skywalker uit Star Wars) zijn dan twee zonnen aan de hemel zichtbaar. De dubbelster in kwestie heet SDSS1557. Hij bestaat uit een kleine, compacte hete witte dwergster, waar een grotere maar minder zware en veel koelere bruine dwerg omheen draait. Precisiewaarnemingen aan het licht van de witte dwerg, uitgevoerd met de Gemini South Telescope en de Europese Very Large Telescope (beide in Chili), hebben uitgewezen dat de dampkring van de ster verontreinigd is met materiaal dat rijk is aan koolstof, silicium en magnesium. Alles wijst erop dat er in het recente verleden rotsachtig materiaal op de ster terecht is gekomen - ongeveer evenveel als overeenkomt met een planetoïde van ca. 4 kilometer in middelijn. Als er rotsachtige brokstukken (of rotsachtige hemellichamen) rond de dubbelster bewegen, lijkt het aannemelijk dat er in het verleden ook grotere aarde-achtige planeten ontstaan kunnen zijn, aldus de astronomen in een artikel dat vandaag gepubliceerd is in Nature Astronomy. (GS)
Evidence of Star Wars-like Planetary System

23 februari 2017
Volgens wetenschappers van het Planetary Habitability Laboratory (PHL) en de Arecibo-sterrenwacht op Puerto Rico zijn planeten in elliptische omloopbanen doorgaans kouder dan tot nu toe werd aangenomen. Een van de gevolgen daarvan is dat het aantal ‘leefbare’ planeten mogelijk groter is dan gedacht (Astrophysical Journal Letters, 23 februari). Niet alle planeten doorlopen zulke keurige cirkelbanen als de aarde of de zeven planeten van TRAPPIST-1. In veel gevallen is de baan van een planeet min of meer langwerpig, waardoor deze zich soms vrij dicht bij zijn ster bevindt en soms veel verder daarvandaan. Hierdoor varieert de hoeveelheid zon en warmte die de planeet van zijn ster ontvangt sterk, maar netto is de hoeveelheid energie die hij ontvangt groter naarmate zijn omloopbaan langwerpiger is. Tot nog toe gingen wetenschappers ervan uit dat dit automatisch betekent dat de gemiddelde temperatuur van planeten in zulke elliptische banen hoger is naarmate de omloopbaan langgerekter is. Nieuwe berekeningen laten echter zien dat dit niet zo is: de gemiddelde temperatuur van een planeet neemt juist enigszins af naarmate zijn baan langgerekter is. Dat betekent dat exoplaneten in sterk elliptische omloopbanen waarvan tot nu toe werd aangenomen dat ze te heet zijn, zoals de planeten van de rode dwergster Wolf 1061, wellicht toch tot de leefbare werelden mogen worden gerekend. (EE)
Most Planets Are Colder Than Thought

22 februari 2017
Astronomen hebben, slechts veertig lichtjaar hiervandaan, een stelsel van zeven aarde-achtige planeten ontdekt. Al deze planeten zijn gedetecteerd terwijl zij voor hun moederster – de ultrakoele dwergster TRAPPIST-1 – langs trokken. Dat is gebeurd met behulp van telescopen in de ruimte en op aarde, waaronder ESO’s Very Large Telescope. Drie van de planeten bevinden zich in de leefbare zone van hun ster en zouden oceanen van water op hun oppervlak kunnen hebben (Nature, 23 februari). Elk van de zeven planeten veroorzaakt een kleine daling van de helderheid van de ster wanneer hij voor deze langs trekt – een verschijnsel dat planeetovergang of transit wordt genoemd. Zulke planeetovergangen stellen astronomen in staat om informatie te vergaren over de afmetingen, samenstellingen en omloopbanen van de planeten. Daarbij is ontdekt dat in elk geval de zes binnenste planeten zowel qua grootte als qua temperatuur op de aarde lijken.Met slechts acht procent van de massa van de zon is TRAPPIST-1 erg klein voor een ster: ze is nauwelijks groter dan de planeet Jupiter. Hierdoor lijkt de ster, die in het sterrenbeeld Waterman staat, ondanks haar geringe afstand erg zwak. Astronomen vermoedden al dat zulke dwergsterren omgeven kunnen zijn voor aarde-achtige planeten in krappe omloopbanen, wat hen heel interessant maakt voor de zoektocht naar buitenaards leven. TRAPPIST-1 is het eerste stelsel van dit type dat is opgespoord.Het onderzoeksteam heeft vastgesteld dat alle planeten in het stelsel ongeveer net zo groot zijn als de aarde en Venus, of iets kleiner dan dat. De dichtheidsbepalingen wijzen erop dat in elk geval de zes binnenste planeten waarschijnlijk een rotsachtige samenstelling hebben. De zeven planeten die in het stelsel zijn ontdekt zouden vloeibaar water op hun oppervlak kunnen hebben, al is dat bij de ene planeet waarschijnlijker dan bij de andere.De omloopbanen van de planeten zijn niet veel groter dan die van de vier grootste manen van Jupiter en veel kleiner dan de omloopbaan van Mercurius, de binnenste planeet van het zonnestelsel. De kleinere afmetingen en lagere temperatuur van TRAPPIST-1 hebben echter tot gevolg dat deze planeten ongeveer net zoveel energie opvangen als de binnenste planeten van ons zonnestelsel. TRAPPIST-1c, d en f vangen vergelijkbaar veel energie op als respectievelijk Venus, de aarde en Mars.Klimaatmodellen geven aan dat de drie binnenste planeten, TRAPPIST-1b, c en d, waarschijnlijk te heet zijn om vloeibaar water te hebben, behalve misschien op een klein deel van hun oppervlak. De afstand van de buitenste planeet, TRAPPIST-1 h, is nog niet goed bepaald, maar waarschijnlijk bevindt deze zich zo ver van zijn ster dat het er te koud is voor vloeibaar water. TRAPPIST-1 e, f en g daarentegen kunnen worden beschouwd als de heilige graal van de planetenjacht: zij bevinden zich in de leefbare zone van hun ster en kunnen plaats bieden aan oceanen van oppervlaktewater. Dat er planeten om TRAPPIST-1 cirkelen, was al bekend sinds vorig voorjaar. Een team van Belgische astronomen liet toen weten drie planeten bij deze dwergster te hebben ontdekt. Dankzij vervolgonderzoek is dat aantal nu opgelopen tot zeven. (EE)
Ultrakoele dwerg en zijn zeven planeten

21 februari 2017
Rond sterren zoals de zon kunnen meer gasvormige reuzenplaneten draaien dan tot nu toe werd gedacht. Die conclusie trekt Alan Boss van het Carnegie-instituut in Washington D.C. op basis van gedetailleerde computersimulaties. De resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Gasreuzen zoals Jupiter en Saturnus kunnen op twee manieren ontstaan: via 'kern-accretie' of uit 'schijf-instabiliteiten'. In het eerste geval klontert er uit rotsachtige en ijsachtige brokstukken eerst een relateif klein hemellichaam samen, dat pas in een later stadium gas uit zijn omgeving aantrekt, waardoor een zeer dikke gasmantel ontstaat. In het tweede geval ontstaat de gasreus vrij plotseling, op een manier die vergelijkbaar is met de vorming van een ster: door een gravitationale instabiliteit in de gas- en stofschijf rond de pasgeboren moederster. Onderzoek aan exoplaneten lijkt er tot nu toe op te wijzen dat kern-accretie alleen kan voorkomen op relateif kleine afstanden van de moederster. Theoretische overwegingen deden tot nu toe vermoeden dat schijf-instabiliteiten juist alleen op afstanden van minstens enkele miljarden kilometers kunnen leiden tot de vorming van een planeet. De nieuwe computersimulaties doen nu vermoeden dat dit tweede ontstaansproces toch ook op kleinere afstand van de ster kan leiden tot het ontstaan van planeten zoals Jupiter en Saturnus (ook die twee planeten zouden volgens Boss ontstaan zijn uit schijf-instabiliteiten). Dat betekent dat er rond zonachtige sterren nog veel tot nu toe onontdekte gasvormige reuzenplaneten zouden kunnen rondwentelen. (GS)
More Gas Giants Will Be Found Orbiting Sun-like Stars

21 februari 2017
Sterrenkundigen uit onder andere Leiden hebben in Zuid-Afrika de eerste astronomische opnamen gemaakt met de door hen gebouwde bRing-camera. Deze camera zal een jaar lang gericht staan op de planeet die rond de ster Beta Pictoris draait, om te kijken of deze planeet een ringenstelsel heeft. Beta Pictoris staat op ‘slechts’ 63 lichtjaar van de aarde en is de op een na helderste ster in het zuidelijke sterrenbeeld Schilder (Pictor). De jonge ster, die met het blote oog te zien is, heeft nog altijd een grote schijf van stof en gas om zich heen. Deze schijf is vanaf de aarde precies van opzij te zien. In 2008 werd ontdekt dat de ster een gigantische planeet heeft. Deze planeet, Beta Pictoris b, doet ongeveer 20 jaar over een omloop rond zijn moederster. In 2014 ontdekten Matthew Kenworthy (Leiden) en Eric Mamajek (University of Rochester, VS) een gigantisch ringenstelsel rond een planeet die om een andere jonge ster (J1407) draait. Daarmee lieten zij zien dat jonge planeten ringen kunnen hebben die veel groter zijn dan die van Saturnus. Op basis van 35 jaar oude data houden de astronomen het voor mogelijk dat ook Beta Pictoris b door zo’n ringstructuur wordt omgeven. Dit jaar schuift de planeet opnieuw voor zijn ster langs. Als de planeet een ringenstelsel heeft, zouden de astronomen vanaf de aarde de schaduw van de reuzenringen rond de planeet moeten kunnen zien, als en zodra die door onze zichtlijn bewegen. De periode dat de ringen zouden kunnen opduiken is april 2017 tot februari 2018. Op grote telescopen is geen waarneemtijd beschikbaar voor het bestuderen van een enkele ster gedurende zo’n lange periode. Daarom hebben de astronomen van de Universiteit Leiden, Rochester University en de South African Astronomical Observatory (SAAO) besloten een klein instrument te bouwen dat een jaar lang zal kijken naar Beta Pictoris. Het mini-observatorium bestaat uit twee cameralenzen met beschermkappen die opengaan na zonsondergang. Zodra er een wijziging is in de helderheid van de ster, wat de aanwezigheid van ringen rond de planeet verraadt, worden grotere telescopen en instrumenten ingezet om het ringenstelsel in meer detail te bestuderen. Overigens zullen de camera’s als bijvangst van deze waarneemcampagne ook duizenden andere sterren monitoren op interessante en onverwachte verschijnselen. Het bRing-project, dat later dit jaar wordt uitgebreid met een station in Australië, is gefinancierd door de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) en de Universiteit Leiden, met bijdragen van de Nederlandse en Zuid-Afrikaanse wetenschapsfinanciers NWO en NRF. Het bRing-instrument is gebouwd door de Leidse astronomen Matthew Kenworthy, Remko Stuik, John I. Bailey III en Patrick Dorval en wordt gehost door de Zuid-Afrikaanse astronomen Steve Crawford en Blaine Lomberg van SAAO.
Origineel persbericht

14 februari 2017
Een hete, heldere ster op een kleine 400 lichtjaar afstand van de zon in het sterrenbeeld Hercules vertoont minieme helderheidsvariaties die het gevolg zijn van pulsaties in de buitenlagen van de ster, veroorzaakt door een rondcirkelende planeet. De ster, HAT-P-2, is heter en helderder dan de zon. Er draait een zware reuzenplaneet omheen (8 keer zo zwaar als Jupiter) in een zeer excentrische baan met een omlooptijd van 5,633 dagen. De planeet (HAT-P-2b) is ontdekt doordat hij eens per omloop voor zijn moederster langs beweegt en daarbij een klein beetje licht onderschept. Sterrenkundigen van onder andere het Massachusetts Institute of Technology hebben nu in totdaal 350 uur aan waarnemingsgegevens van de ster geanalyseerd, die tussen juli 2011 en november 2015 zijn verzameld door de Amerikaanse Spitzer Space Telescope. Daarbij ontdekten ze dat de ster continu minieme helderheidsvariaties vertoont met een periode van 87 minuten. De helderheidsfluctuaties worden veroorzaakt doordat de ster een beetje pulseert in een tempo dat in een zogeheten harmonische verhouding staat tot de omlooptijd van de planeet. Vermoedelijk veroorzaakt de zware planeet kleine vervormingen in de buitenlagen van de ster wanneer hij in zijn excentrische baan het punt bereikt waar de afstand tot de ster het kleinst is. Het is voor het eerst dat astronomen een ster ontdekken die 'reageert' op de aanwezigheid van een planeet. De ontdekking is gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)  
The heart of a far-off star beats for its planet

13 februari 2017
Een internationaal team van planetenjagers heeft vandaag 61.000 snelheidsmetingen aan 1600 nabijgelegen sterren gepubliceerd in een publiek toegankelijke database. Met behulp van eveneens beschikbaar gestelde software kan nu iedereen in de meetgegevens op zoek gaan naar aanwijzingen voor de aanwezigheid van exoplaneten. Zelf heeft het team al een planeet gevonden in een kleine omloopbaan rond een nabijgelegen rode dwergster. De resultaten zijn gepubliceerd in The Astronomical Journal. Een exoplaneet (een planeet in een baan rond een andere ster dan de zon) verraadt zijn bestaan doordat hij met zijn zwaartekracht kleine periodieke variaties veroorzaakt in de zogeheten radiale snelheid van zijn moederster - de snelheid langs de gezichtslijn, dus naar ons toe of van ons af. Met de HIRES-spectrograaf op de 10-meter Keck-telescoop op Mauna Kea, Hawaii, zijn in de afgelopen jaren tienduizenden snelheidsmetingen verricht aan 1600 sterren op afstanden van minder dan ca. 325 lichtjaar. De analyse van al die metingen neemt echter veel tijd in beslag; door de metingen vrij te geven, hopen de astronomen dat er op korte termijn veel meer planeten ontdekt zullen worden. Een eerste snelle analyse van het team zelf heeft al ca. 100 kandidaatplaneten opgeleverd. Bij de rode dwergster GJ411 (ook bekend als Lalande 21185), op ruim 8 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Grote Beer, is met zekerheid een planeet ontdekt met een omlooptijd van nog geen tien dagen. GJ411 is de op 7 na dichtstbijzijnde ster. De verwachting is dat vrijwel elke ster door één of meer planeten wordt vergezeld. (GS)
Astronomy team releases planet-search data, finds more than 100 candidates

22 januari 2017
Wolf 1061 c, een kleine, rotsachtige exoplaneet op slechts 14 lichtjaar afstand, heeft vermoedelijk een chaotisch klimaat. Die conclusie trekken Amerikaanse astronomen in een artikel in The Astrophysical Journal. De planeet draait in een baan om een koele, zwakke rode dwergster. De afstand tot die ster is echter zeer klein, waardoor de planeet zich toch in de bewoonbare zone van de rode dwerg bevindt - het gebied waar de temperatuur geschikt is voor de aanwezigheid van vloeibaar water aan het oppervlak. Nader onderzoek heeft nu uitgewezen dat Wolf 1061 c zich dicht bij de binnenrand van die bewoonbare zone bevindt. Dat zou kunnen betekenen dat er in het verleden een op hol geslagen broeikaseffect heeft plaatsgevonden, net zoals dat op de planeet Venus in ons eigen zonnestelsel is gebeurd. Bovendien blijkt uit onderzoek aan het planetenstelsel (Wolf 1061 wordt door nog twee andere planeten vergezeld) dat planeet c sterke en snelle baanveranderingen ondergaat. Op aarde zijn de kleine en zeer trage veranderingen in de omloopbaan (en in de stand van de planeet) de oorzaak van klimaatschommelingen zoals de ijstijden. Op Wolf 1061 c voltrekken zulke schommelingen zich veel sneller, waardoor de planeet vermoedelijk een chaotisch klimaat vertoont. (GS)
SF State astronomer searches for signs of life on Wolf 1061 exoplanet

11 januari 2017
Al meer dan een jaar breken astronomen zich het hoofd over het vreemde gedrag van de ster KIC 8462852, bijgenaamd Tabby’s Star. Uit metingen van de Kepler-satelliet blijkt dat deze ster zeer onregelmatige helderheidsvariaties vertoont, waarvoor allerlei exotische oplossingen zijn bedacht, inclusief de aanwezigheid van een kunstmatige ‘megastructuur’ van een buitenaardse beschaving. Onderzoekers van Columbia University en de Universiteit van Californië te Berkeley hebben nu een minder exotische oplossing voor het raadsel gevonden. In een verslag dat in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society zal verschijnen, schrijven zij de helderheidsvariaties van de ster toe aan het opslokken van een planeet of een grote verzameling planetoïden. Die gebeurtenis, die zich ongeveer tienduizend jaar geleden moet hebben afgespeeld, zou hebben geresulteerd in een forse helderheidsuitbarsting, waarvan de ster nu herstellende is. Om de ster zouden nog overblijfselen van de planeet cirkelen, die vanaf de aarde gezien met regelmatige tussenpozen voor de ster langs schuiven en periodieke helderheidsdipjes veroorzaken. (EE)
Finally, an Explanation for the Alien Megastructure?

9 januari 2017
De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) heeft met Breakthrough Initiatives een overeenkomst getekend om het VISIR-instrument van de Very Large Telescope in Chili aan te passen voor een zoektocht naar planeten in het nabije stersysteem Alfa Centauri. Deze planeten zouden het doelwit kunnen zijn voor de eventuele lancering van miniatuur-ruimtesondes door het Breakthrough Starshot initiative. De overeenkomst voorziet ook in de telescooptiijd die nodig is om in 2019 een zorgvuldig zoekprogramma uit te voeren. De ontdekking in 2016 van een planeet, Proxima b, bij Proxima Centauri, de derde en zwakste ster van het Alfa Centauri-stelsel, heeft een extra impuls gegeven aan deze zoektocht. Weten waar de dichtstbijzijnde exoplaneten te vinden zijn, is van het grootste belang voor Breakthrough Starshot, het in april 2016 gelanceerde onderzoeks- en constructieprogramma dat de haalbaarheid moet aantonen van de bouw van ultra-snelle, door licht aangedreven ‘nanosondes’, en daarmee het fundament moet leggen voor de eerste lancering naar Alfa Centauri. De detectie van een leefbare planeet is een enorme uitdaging vanwege de grote helderheid van de moederster, die het relatief zwakke schijnsel van planeten overstraalt. Een van de manieren om de detectie te vergemakkelijken is door uit te wijken naar mid-infrarode golflengten, waar de thermische gloed van een planeet de helderheidskloof tussen hem en zijn moederster sterk verkleint. Maar zelfs in het mid-infrarood is de ster nog altijd miljoenen keren helderder dan de op te sporen planeten. Dat vraagt om een specifieke techniek waarmee het verblindende sterlicht kan worden verminderd. Het bestaande mid-infraroodinstrument VISIR van de VLT kan daarin voorzien als de beeldkwaliteit ervan sterk wordt vergroot met behulp van adaptieve optiek en zogeheten coronagrafie wordt toegepast – een techniek waarmee sterlicht wordt onderdrukt, zodat het mogelijke signaal van potentieel aardse planeten duidelijker tot uiting komt. Breakthrough Initiatives zal een groot deel van de ontwikkelingskosten van dit experiment betalen, en ESO zal de vereiste waarnemingsfaciliteiten en -tijd leveren. Het detecteren en onderzoeken van potentieel leefbare planeten bij andere sterren is ook een van de belangrijkste wetenschappelijke doelen van de toekomstige European Extremely Large Telescope (E-ELT). Hoewel voor het vastleggen van planeten op grotere afstanden in de Melkweg de grotere omvang van de E-ELT is vereist, is het licht-opvangende vermogen van de VLT net voldoende om een planeet vast te leggen bij de meest nabije ster, Alfa Centauri. De ontwikkelingen rond VISIR komen ook ten goede aan het toekomstige instrument METIS, dat aan de E-ELT zal worden gekoppeld: de opgedane kennis is rechtstreeks overdraagbaar. De enorme afmetingen van de E-ELT zouden METIS is staat moeten stellen om eventuele exoplaneten ter grootte van Mars bij Alfa Centauri, en potentieel leefbare planeten bij andere nabije sterren, op te sporen en te onderzoeken.
Origineel persbericht

7 januari 2017
Rond de jonge ster TW Hydrae, op 192 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Hydra, draait vermoedelijk een Jupiterachtige planeet in een relatief kleine omloopbaan. Die conclusie trekken astronomen op basis van waarnemingen van de Hubble Space Telescope. TW Hydrae wordt omringd door een protoplanetaire schijf, waarin verschillende lege zones voorkomen. Met het ALMA-observatorium in Chili is zo'n lege zone ontdekt op ongeveer 1 astronomische afstand van de ster - de afstand aarde-zon. Het vermoeden bestaat dat die zone veroorzaakt wordt door de zwaartekrachtstoringen van een planeet. Hubble kan dat allerbinnenste deel van de protoplanetaire schijf niet goed zien: de ruimtetelescoop neemt waar in zichtbaar licht, en heeft veel last van overstraling door de ster zelf - een effect dat veel kleiner is op de millimetergolflengten die door ALMA worden waargenomen. Maar met de STIS- en NICMOS-instrumenten aan boord van Hubble zijn in de loop van de jaren wel opnamen gemaakt van de meer naar buiten gelegen delen van de schijf. Astronomen hebben nu in die buitendelen een soort ronddraaiende schaduw ontdekt: één helft van de schijf is merkbaar donkerder dan de tegenoverliggende helft, en die schaduw draait eens in de 16 jaar rond. Modelberekeningen laten zien dat het schaduwspel verklaard kan worden door een Jupiter-achtige planeet in de lege zone die door ALMA is ontdekt. Als die in een enigszins gehelde baan beweegt, kan het binnenste deel van de protoplanetaire schijf van TW Hydrae ook geheld zijn. Door de aanwezigheid van de planeet ontstaat er een trage precessie-beweging van dat gehelde binnendeel van de schijf, waardoor (op grotere afstand van de ster) één helft van de schijf minder sterlicht ontvangt. De ontdekking is gepresenteerd op de 229ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Grapevine, Texas. (GS)
Hubble Captures 'Shadow Play' Caused by Possible Planet

6 januari 2017
Voor de derde keer hebben astronomen een jonge ster ontdekt waar kometen op ‘neerregenen’. De ster is nog maar 23 miljoen jaar oud en is 95 lichtjaar van de aarde verwijderd. De ‘exokometen’ – de term die voor kometen buiten ons zonnestelsel wordt gehanteerd – zijn niet rechtstreeks waargenomen. Hun aanwezigheid wordt afgeleid uit de aanwezigheid van gas rond de ster, waarvan de samenstelling overeenkomt met die van verdampte komeetkernen. Dit gas bevat onder meer silicium en koolstof.De aanwezigheid van deze kometen-in-afbraak vormt een aanwijzing dat er ook een planeet van het formaat Jupiter om de ster cirkelt. Deze zou de banen van de kometen zodanig afbuigen dat ze naar de ster toe worden gekatapulteerd. Hetzelfde verschijnsel zou zich, 4,5 miljard jaar geleden, ook in ons eigen zonnestelsel kunnen hebben afgespeeld. Op die manier kan veel water op aarde en de andere binnenplaneten zijn terechtgekomen. De resultaten van het onderzoek, dat is uitgevoerd met de Hubble-ruimtetelescoop, zijn gepresenteerd tijdens de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society, die deze week in Texas is gehouden. (EE)
Hubble Detects 'Exocomets' Taking the Plunge into a Young Star

20 december 2016
Bij het zoeken naar planeten bij andere sterren (zogeheten exoplaneten) moeten astronomen vaak veel dataruis wegfilteren. Daarbij gaat het vooral om signaal dat afkomstig is van de moederster van de betreffende exoplaneet. Onderzoekers van de Yale-universiteit in New Haven, Connecticut, hebben nu echter een nieuwe methode ontwikkeld die het mogelijk maakt om ook in ongefilterde meetgegevens met succes te zoeken naar het bestaan van exoplaneten. De methode is eerder toegepast op metingen van aardonderzoekssatellieten aan poolijs. De betreffende wiskundige techniek heet multi-fractal temporally weighted detrended fluctuation analysis, of kortweg MF-TWDFA. Door meetgegevens op alle mogelijke tijdschalen en -intervallen te analyseren, kunnen onderliggende processen aan het licht worden gebracht. Darbij wordt gebruik gemaakt van het feit dat fluctuaties in achtergrondruis op kleine tijdschalen doorgaans geringer zijn dan op grotere tijdschalen. De multi-fractale techniek is ontwikkeld door de befaamde wiskundige Benoit Mandelbrot, die lange tijd werkzaam is geweest aan de Yale-universiteit. In een artikel in The Astronomical Journal tonen de onderzoekers de werking van de techniek aan met behulp van simulaties en waarnemingen van de werkelijk bestaande exoplaneet HD 189733b op 63 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Vulpecula (Vosje). (GS)
Vakpublicatie over het onderzoek

15 december 2016
Een internationaal team van astronomen heeft een planetenstelsel ontdekt waarvan de centrale ster veel op onze zon lijkt. De samenstelling van de ster wijst erop dat deze één of meer van zijn planeten heeft verzwolgen. De ster in kwestie, die de aanduiding HIP68468 heeft gekregen, is 300 lichtjaar van ons verwijderd. Hij werd ontdekt in het kader van een meerjarig project dat is opgezet om planeten te ontdekken bij ‘dubbelgangers’ van onze zon. Bij HIP68468 zijn nu twee planeten opgespoord: een planeet die ongeveer tweemaal zoveel massa heeft als Neptunus en een planeet van drie aardmassa’s. Het tweetal draait in verrassend krappe banen om hun ster. De ‘super-Neptunus’ volgt een Venus-achtige omloopbaan en de ‘superaarde’ is zelfs maar 4,5 miljoen kilometer van zijn ster verwijderd. De astronomen vermoeden dat de beide planeten niet zijn ontstaan op de plekken waar ze nu zijn aangetroffen. Ze zijn waarschijnlijk vanuit de buitenste delen van het planetenstelsel naar binnen gemigreerd. Het heeft er alle schijn van dat meer planeten dat hebben gedaan, maar daarmee is het slecht afgelopen. Uit onderzoek van de samenstelling van HIP68468 blijkt dat de atmosfeer van de ster vier keer zoveel lithium bevat dan gebruikelijk is voor een ster van 6 miljard jaar oud. Ook zijn in het spectrum van de ster lijnen te zien van hittebestendige metalen zoals die in rotsachtige planeten voorkomen. Alles bij elkaar bevat de atmosfeer van HIP68468 ongeveer zes aardmassa’s aan lithium en planetair puin. Het lijkt er dus sterk op dat de ster minstens één planeet heeft opgeslokt. Computersimulaties laten zien dat over enkele miljarden jaren de omloopbaan van de planeet Mercurius zodanig verstoord zal raken door het gravitationele ‘getrek en geduw’ met de overige planeten, dat hij uiteindelijk in de zon zal verdwijnen. Mogelijk heeft zich bij HIP68468 inmiddels al iets dergelijks afgespeeld. (EE)
Astronomers discover dark past of planet-eating ‘Death Star’

15 december 2016

Een nieuwe statistische analyse van planeten die zijn opgespoord dankzij het zogeheten microlenseffect, wijst erop dat planeten met de massa van Neptunus waarschijnlijk de meest voorkomende zijn in de buitengebieden van planetenstelsels. Vermoedelijk zijn zulke planeten ongeveer tien keer zo talrijk als de echte ‘zware jongens’ van het kaliber Jupiter. Het microlenseffect ontstaat wanneer een voorgrondster (de ‘lens’) vanaf de aarde gezien in de loop van enkele dagen of weken precies voor een verder weg staande ster (de ‘bron’) langs schuift. De zwaartekracht van de lensster buigt het licht van de achtergrondster dan zodanig af, dat zijn schijnbare helderheid op karakteristieke wijze verandert. Het exacte patroon van de helderheidsveranderingen levert informatie op over de lensster en de eventuele planeten die daar omheen cirkelen. Aan de hand daarvan kunnen astronomen onder meer de massaverhouding tussen de planeet en zijn moederster bepalen, evenals hun onderlinge afstand. In iets minder dan de helft van de gevallen kunnen ook de massa’s van beide hemellichamen worden berekend. Hoewel het microlenseffect een vrij zeldzaam verschijnsel is, heeft het een belangrijk voordeel boven de andere methoden waarmee exoplaneten kunnen worden opgespoord. Het kan leiden tot de ontdekking van planeten op veel grotere afstanden van de aarde en van relatief lichte planeten op grote afstand van hun moederster. Al met al levert dit een veel completer beeld op van de planetenpopulatie van onze Melkweg. Een statistische inventarisatie van planeten die via het microlenseffect zijn opgespoord heeft nu uitgewezen dat sterren die ongeveer veertig procent minder massa hebben dan onze zon – een zeer talrijke categorie – veelal worden begeleid door planeten van tien tot veertig aardmassa’s. Ter vergelijking: de massa van de planeet Neptunus in ons zonnestelsel bedraagt zeventien aardmassa’s. Uit de inventarisatie kan verder worden afgeleid dat koude Neptunus-achtige werelden waarschijnlijk de meest voorkomende soort planeten zijn voorbij de zogeheten sneeuwgrens – het punt waarbij tijdens de vorming van de planeet water alleen in bevroren toestand voorkwam. In ons eigen zonnestelsel lag die grens waarschijnlijk tussen de huidige omloopbanen van de planeten Mars en Jupiter. (EE)
Microlensing Study Suggests Most Common Outer Planets Likely Neptune-mass

14 december 2016

Onderzoekers van onder meer het Nederlands Instituut voor Radioastronomie ASTRON en het Niels Bohr Instituut in Denemarken hebben de ALMA-telescoop gebruikt om de vroegste stadia in de vorming van een nieuw planetenstelsel te observeren. Zij hebben voor het eerst waargenomen hoe uit de draaiende wolk van gas en stof waaruit het planetenstelsel ontstaat sterke ‘wervelwinden’ opstijgen (Nature, 15 december). Nieuwe planetenstelsels komen voort uit grote wolken van gas en stof, die onder invloed van hun eigen zwaartekracht samentrekken en dichter worden. Hierdoor ontstaat uiteindelijk een hete gasbol in het midden: een ster. Rondom deze ster vormt zich een schijf, waarbinnen materiaal geleidelijk samenklontert tot planeten. Tijdens dat proces gaat de samentrekkende gaswolk steeds sneller draaien. Bekend is dat pasgeboren sterren, zogeheten protosterren, gepaard gaan met wervelwinden. Deze winden spelen een rol bij het afvoeren van de rotatie-energie van de schijf rond de protoster. Ze zorgen ervoor dat de schijf afremt, waardoor het daarin aanwezige materiaal gemakkelijker naar de ster kan blijven stromen. Het ontstaan van deze wervelwinden was echter nog nooit waargenomen. Met de ALMA-telescoop is nu een zeer jonge protoster op 450 lichtjaar van de aarde bekeken. De beelden laten zien hoe die wind als een tornado materiaal uit de planeten-vormende schijf optilt. Vooraf was gedacht dat de draaiende wind in het midden van de draaiende schijf ontstaat, maar de nieuwe waarnemingen tonen iets anders. Ze laten zien dat de draaiende wind de hele schijf omvat, in plaats van alleen het kleine gebiedje rondom de jonge ster. (EE)
Oorspronkelijk persbericht

12 december 2016
Met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili zijn overtuigende aanwijzingen gevonden dat er twee gasvormige reuzenplaneten aan het ontstaan zijn in de gas- en stofschijf rond de jonge ster HD163296. De nieuwe waarnemingen zijn vandaag gepubliceerd in Physical Review Letters. ALMA vond eerder al concentrische lege zones in de protoplanetaire schijven rond jonge sterren. Die eerdere waarnemingen hadden echter uitsluitend betrekking op de verdeling van stofdeeltjes in de platte, ronddraaiende schijven. Voor het eerst zijn nu vergelijkbare structuren gevonden in de verdeling van gasmoleculen. HD163296 is een 5 miljoen jaar oude ster die ongeveer twee keer zo zwaar is als de zon, op ca. 400 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Boogschutter. Hij wordt omgeven door een uitgestrekte protoplanetaire schijf die drie opvallende stofvrije zones vertoont, op afstanden van 60, 100 en 160 astronomische eenheden van de centrale ster (een astronomische eenheid is de afstand van de aarde tot de zon). Metingen aan de millimeterstraling van koolmonoxide-moleculen heeft nu uitgewezen dat de buitenste twee stofvrije zones ook heel weinig gas bevatten. Dat kan eigenlijk alleen verklaard worden wanneer er in de twee zones reuzenplaneten vergelijkbaar met Saturnus aan het ontstaan zijn. De binnenste stofvrije zone bevat wél gas; deze 'opening' is mogelijk op een andere manier ontstaan. De nieuwe metingen vormen het sterkste bewijs tot nu toe voor het ontstaan van gasvormige reuzenplaneten in de protoplanetaire schijven van zeer jonge sterren. Blijkbaar kan het proces van planeetvorming al in een heel vroeg stadium op gang komen. (GS)
ALMA Finds Compelling Evidence for Pair of Infant Planets around Young Star

12 december 2016
Op een grote, zware gasvormige exoplaneet op ruim 1000 lichtjaar afstand van de zon zijn weerpatronen ontdekt. HAT-P-7b, zoals de planeet heet, vertoont enorm krachtige stormen, zo blijkt uit een analyse van metingen door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Wolken die aan de nachtzijde van de planeet ontstaan worden door de hoge windsnelheden naar het daghalfrond van de planeet geblazen, waar ze verdampen onder invloed van de warmtevan de moederster. HAT-P-7b beschrijft in 2,2 dagen een baan rond de ster, op een afstand van minder dan 6 miljoen kilometer; de temperatuur op het halfrond dat continu naar de ster is gericht bedraagt bijna 2600 graden. De planeet is 16 maal zo groot en 500 maal zo zwaar als de aarde. Het bijzondere van de wolken op HAT-P-7b is dat ze voor een belangrijk deel bestaan uit het mineraal corundum, dat op aarde onder andere voorkomt in de vorm van de edelstenen robijn en saffier. Het bestaan van de hoge (en variërende) windsnelheden is afgeleid uit metingen aan de positie van het door de planeet gereflecteerde sterlicht. De waarnemingen zijn vandaag online gepubliceerd in Nature. (GS)
Winds of Rubies and Sapphires Strike Sky of Giant Planet

5 december 2016
De microscopische stofdeeltjes waaruit planeten samenklonteren zijn niet rond, maar een beetje 'pluizig'. Dat blijkt uit nieuwe waarnemingen die verricht zijn met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili. Jonge sterren worden omgeven door platte, ronddraaiende schijven van gas en stof. Op de een of andere manier klitten de stofjes aan elkaar; op den duur klonteren ze samen tot steeds grotere objecten (planetesimalen), die uiteindelijk met elkaar in botsing komen - zo ontstaan planeten. ALMA is er nu in geslaagd om de zeer geringe polarisatie te meten van de kortgolvige radiostraling van stofdeeltjes rond de ster HD142527. Uit de metingen blijkt dat de stofdeeltjes afmetingen hebben van minder dan 0,15 millimeter - ongeveer tien keer zo klein als werd verwacht. Die verwachtingen waren gebaseerd op modellen waarin de microscopische stofdeeltjes netjes bolvormig zijn. De intensiteit en de golflengteverdeling van de radiostraling, in combinatie met de nieuwe polarisatiemetingen, doen nu echter vermoeden dat het om onregelmatig gevormde, 'pluizige' stofjes gaat. De nieuwe resultaten zullen hopelijk bijdragen aan een beter begrip van het ontstaansproces van planeten bij andere sterren. De ALMA-metingen zijn gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters. (GS)
ALMA measures size of seeds of planets

11 november 2016
Astronomen hebben een nieuwe ‘superaarde’ ontdekt bij een koele dwergster die bijna 33 lichtjaar van ons verwijderd is. De planeet heeft ongeveer vijf keer zoveel massa als de aarde en behoort qua massa tot de meest aarde-achtige exoplaneten die we kennen. Planeet GJ 536 b is ontdekt met het succesvolle HARPS-instrument van de 3,6-meter ESO-telescoop op La Silla, in het noorden van Chili. Hij draait op een afstand van slechts tien miljoen kilometer om zijn ster en heeft een omlooptijd van bijna negen aardse dagen. Daarmee bevindt hij zich te dicht bij de ster om ‘leefbaar’ te kunnen zijn. De ontdekking is de volgende in een lange reeks van exoplaneten die zijn opgespoord bij de meest voorkomende sterren in onze Melkweg: de zogeheten rode dwergen. De laatste jaren zijn bij tal van deze koele dwergsterren planeten opgespoord, onder meer bij de ster TRAPPIST-1 en de meest nabije buur van onze zon – Proxima Centauri. (EE)
Discovery of a nearby super-Earth with only five times our mass (via Phys.org)

9 november 2016
Drie teams, onder leiding van astronomen van de Sterrewacht Leiden en de Universiteit van Amsterdam, hebben eenzelfde aantal planetenstelsels-in-wording in beeld gebracht. De opnamen zijn gemaakt met het SPHERE-instrument van de Europese Very Large Telescope. Bekend is dat planeten ontstaan uit enorme schijven van gas en stof die rond pasgeboren sterren draaien: zogeheten protoplanetaire schijven. Deze kunnen kunnen afmetingen van honderden miljoenen kilometers bereiken. Mettertijd klonteren de deeltjes in deze schijven samen om uiteindelijk uit te groeien tot planeten. Over de precieze details van dit planeetvormingsproces bestaat echter nog veel onduidelijkheid. De interactie tussen protoplanetaire schijven en hun planeten-in-wording kan allerlei structuren in de schijven laten ontstaan: enorme ringen, spiraalarmen en donkere leemten. Deze zijn van bijzonder belang, omdat er nog geen eenduidig verband is ontdekt tussen deze structuren en de planeten die hen hebben veroorzaakt. Astronomen willen dit vraagstuk maar al te graag oplossen en de specifieke eigenschappen van SPHERE stellen hen in staat om de opvallende structuren van protoplanetaire schijven direct waar te nemen. Dat laatste is nu gelukt bij een drietal jonge sterren, waarvan de protoplanetaire schijven grote onderlinge verschillen vertonen. De schijven van de sterren RXJ1615 en HD97048 vertonen opvallende concentrische ringen, terwijl die van de ster HD135344B en duidelijke spiraalstructuur vertoont. Op de opname van deze laatste ster zijn bovendien vier donkere ‘vegen’ te zien. Dat zijn waarschijnlijk de schaduwen van bewegend materiaal in de schijf rond de ster. Een van die vegen is in de maanden tussen waarnemingsperioden duidelijk veranderd. (EE)
Zo worden zonnestelsels gemaakt

7 november 2016
Breakthrough Listen, de 10 jaar durende, 100 miljoen dollar kostende zoektocht naar intelligent buitenaards leven, kondigde vandaag aan de eerste waarnemingen te hebben gedaan met de Parkes radiotelescoop in Australië. Breakthrough Listen werd in 2015 gelanceerd door internetondernemer Yuri Milner en natuurkundige Stephen Hawking.  Breakthrough Listen maakte al gebruik van de Green Bank telescoop in West Virginia, VS, and the Automated Planet Finder (APF) van de Lick Sterrenwacht in Californië, VS. De 64 meter grote radioschotel in New South Wales, Australië, beschikt nu over dezelfe speciale ontvangers om naar radiosignalen van buitenaardse beschavingen te zoeken als de Green Bank telescoop. Met deze beide telescopen kan de gehele hemel worden afgespeurd en het is nu het krachtigste project om naar dit soort signalen te zoeken. Na een test periode van veertien dagen zijn vandaag (8 november, lokale tijd) de eerste echte waarnemingen gedaan aan Proxima Centauri, waar onlangs een aardachtige exoplaneet is ontdekt. De kans om daar ook echt iets te vinden, werd klein geacht, maar de meest nabije exoplaneet was zeker een geschikt object om de eerste waarnemingen aan te doen.  De Parkes radioschotel is een beroemde radiotelescoop. In 1969, tijdens de Apollo 11-missie, speelde ze een belangrijke rol bij het opvangen van live tv-beelden van de eerste stap op de maan. De komende vijf jaar zal Breakthrough Listen 25% van de waarneemtijd van Parkes gebruiken. (EM)
First Light for Breakthrough Listen at Parkes Telescope

24 oktober 2016
Computersimulaties van wetenschappers van de Universiteit van Bern laten zien dat er een goede kans is dat er in de bewoonbare zone van rode dwergsterren aardachtige planeten voorkomen die rijk zijn aan water. Hun onderzoek is relevant vanwege de recente vondst van een aardachtige planeet op de juiste afstand bij de meest nabije ster Proxima Centauri, een rode dwerg die tien keer lichter is dan de zon en 500 keer minder helder. Eerder al werd zo’n planeet gevonden bij een ster die nog lichter is, Trappist-1.  De computermodellen van Yann Alibert and Willy Benz slagen er in om planeten te laten ontstaan op dezelfde afstand tot rode dwergsterren als ook is waargenomen. Hun resultaten verschijnen binnenkort in het tijdschrift Astronomy and Astrophysics. De planeten hebben een diameter van de helft van die van de aarde tot 1,5 keer groter, maar zijn vaak even groot als de aarde. Daarbij kunnen ze ook berekenen hoeveel water er op deze planeten aanwezig is. 90% van de planeten die in hun modellen ontstond, bevat ten minste 10% water. Ter vergelijking: op aarde is dit maar 0,02%. Het zijn dus echter waterwerelden, waarbij op grote diepte, onder hoge druk, het water overgaat in ijs. Water is noodzakelijk voor leven zoals wij dat kennen, maar te veel water is mogelijk ook niet goed.  Bij hun berekeningen gingen de wetenschappers uit van een protoplanetaire schijf, bestaande uit gas en stof, rond een lichte ster, met daarin tien embryonale planeten met de massa van de maan, willekeurig verdeeld in de schijf. Deze embryos konden vervolgens groter groeien met materiaal uit de schijf en daarbij door de schijf migreren. Zo simuleerden ze de vorming van een paar honderd planetenstelsels, waarbij elk stelsel ongeveer drie dagen rekentijd vergde. Wat voor planeten er ontstaan, hangt daarbij ook af van de structuur en de evolutie van de protoplanetaire schijf. Lichte, rode dwergsterren zijn veel talrijker dan sterren met de massa van de zon, en de verwachting is dat astronomen nog veel meer aardachtige planeten bij dit soort sterren gaan vinden. Deze planetenstelsels kunnen dan vergeleken worden met computersimulaties zoals deze. (EM) 
Preferentially Earth-sized planets with lots of water

11 oktober 2016
Proxima Centauri vertoont een regelmatige vlekkencyclus, net als onze eigen zon. Proxima is de ster die het dichtst bij de zon staat, op een afstand van slechts 4,2 lichtjaar. Het is een klein, koel dwergsterretje, tien keer zo licht en duizend maal zo zwak als de zon. De ontdekking van een periodieke vlekkencyclus, gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, komt als een verrassing. De zon vertoont een activiteitscyclus van ca. 11 jaar. Tijdens een zonnevlekkenminimum is het oppervlak van de zon vrijwel 'vlekvrij'; tijdens een maximum zijn er soms wel honderd zonnevlekken zichtbaar - gebieden aan het zonsoppervlak die ruim duizend graden koeler zijn dan hun omgeving, en daardoor donker afsteken. Tijdens een zonnevlekkenmaximum vertoont de zon ook meer uitbarstingen en zonnevlammen. De activiteitscyclus van Proxima Centauri duurt ongeveer 7 jaar, en is veel spectaculairder dan die van de zon. Tijdens het maximum wordt ongeveer 20% van het steroppervlak ingenomen door verhoudingsgewijs zeer grote vlekken, zo blijkt uit onderzoek aan de helderheidsvariaties van de ster. Zonnevlekken worden veroorzaakt door magnetische activiteit in de mantel van de zon. Algemeen wordt aangenomen dat de zonnevlekkencyclus ontstaat door verschillen in rotatiesnelheid tussen de kern van de zon en de convectieve mantel. Dwergsterren zoals Proxima hebben volgens theoretische modellen echter een volledig convectief inwendige; periodieke variaties in het magnetisch veld worden dan ook niet verwacht. De oorsprong van de vlekkencyclus van Proxima is vooralsnog onbekend. Eerder dit jaar werd bij de dwergster een kleine, aardeachtige planeet gevonden, in de zogeheten 'bewoonbare' zone. Of de planeet echt zo bewoonbaar is, kan worden betwijfeld: tijdens een vlekkenmaximum zal ook Proxima krachtige uitbarstingen van energierijke straling en elektrisch geladen deeltjes vertonen, die de dampkring van een planeet kunnen wegblazen en het oppervlak kunnen steriliseren. (GS)
Proxima Centauri Might Be More Sunlike Than We Thought

11 oktober 2016
Deense, Britse en Nederlandse sterrenkundigen hebben een dubbelster ontdekt die vergezeld wordt door drie ronddraaiende schijven van gas en stof waarin planeten kunnen ontstaan. De bijzondere ontdekking is gedaan met het ALMA-observatorium in Noord-Chili (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) en is vandaag gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Sterren ontstaan uit samentrekkende wolken van gas en stof. Bij hun geboorte worden ze meestal omgeven door een platte, ronddraaiende schijf van materie waarin planeten kunnen samenklonteren. In het geval van een dubbelster (twee sterren die om elkaar heen draaien) komt het soms voor dat beide componenten van de dubbelster door zo'n protoplanetaire schijf worden omringd. De nieuwe ontdekking betreft de dubbelster IRS43, op ca. 400 lichtjaar afstand van de zon. De twee sterren zijn astronomisch gezien zeer jong: ongeveer 100.000 à 200.000 jaar oud. Qua massa en afmetingen zijn ze vergelijkbaar met onze zon. Uit de ALMA-waarnemingen blijkt dat beide sterren een protoplanetaire schijf hebben, in grootte vergelijkbaar met ons zonnestelsel. Daarnaast wordt het dubbelstersysteem op veel grotere afstand omringd door een derde, 'gemeenschappelijke' schijf. Ook hierin zou planeetvorming kunnen optreden. De drie schijven liggen opmerkelijk genoeg niet in hetzelfde vlak, maar zijn geheld ten opzichte van elkaar. Hoe het stelsel kan zijn ontstaan is vooralsnog een raadsel. Mogelijk is er sprake geweest van grote turbulentie in de oorspronkelijke gas- en stofwolk waaruit de dubbelster is geboren. (GS)→ Stars with Three Planet-Forming Discs of Gas

11 oktober 2016
Leidse onderzoekers die eerder betrokken waren bij de ontdekking van een exoplaneet met enorme ringen hebben nu berekend dat die reuzenringen meer dan 100.000 jaar kunnen blijven bestaan. Tenminste, als de ringen tegen de draairichting bewegen van de planeet rond de ster. Ze publiceren hun bevindingen binnenkort in het vakblad Astronomy & Astrophysics. De Leidse onderzoekers Steven Rieder (nu werkzaam in Japan) en Matthew Kenworthy bestudeerden de ster J1407. Deze jonge zonachtige ster liet in 2007 een vreemde serie verduisteringen zien. In 2015 kwamen de onderzoekers met een verklaring voor die verduisteringen. Er zou een planeet rond de ster draaien met een reusachtig ringenstelsel dat meer dan honderd keer zo groot was als het ringenstelsel van Saturnus. Nu, in 2016, hebben de onderzoekers met simulaties gekeken of het enorme ringenstelsel stand kan houden. Sommige critici hadden vooraf namelijk het vermoeden van niet. De exoplaneet met de reuzenringen draait namelijk in een heel excentrische baan rond zijn ster. Daardoor krijgt de planeet dichtbij de ster te maken met zwaartekrachtsinvloeden die de ringen uit elkaar zouden kunnen trekken. De onderzoekers hebben nu met simulaties laten zien dat het systeem stabiel is en in ieder geval meer dan 10.000 omlopen van 11 jaar kan blijven bestaan. Volgens eerste auteur Steven Rieder komt er nog wel een 'maar' bij kijken: "Alleen als de ringen tegengesteld draaien aan draairichting van de planeet rond de ster, is het systeem stabiel. "Ringen die een andere kant opdraaien (retrograde ringen), zijn niet echt gebruikelijk. De onderzoekers vermoeden dan ook dat er bij de exoplaneet een catastrofe heeft plaatsgevonden die ertoe leidde dat de ringen (of de planeet) de 'verkeerde kant' op gingen draaien. Rieder: "Het is misschien wat vergezocht: enorme ringen die in tegengestelde richting draaien. Maar we hebben nu berekend dat een 'normaal' ringensysteem niet kan blijven bestaan." De sterverduisteringen zouden ook nog door een vrij door de ruimte zwevend object veroorzaakt kunnen zijn. "Maar de kans daarop is miniem," zegt Rieder. "Net als de mogelijkheid dat de omloopsnelheid, gemeten bij eerdere waarnemingen, niet zou kloppen. Dat zou erg vreemd zijn, want die metingen zijn juist zeer nauwkeurig." Met toekomstig onderzoek willen de astronomen nagaan hoe de ringstructuur zich kon vormen en hoe deze in de tijd verandert.
Origineel persbericht

30 september 2016
Astronomen hebben een planeet ontdekt die om een zeer hete ster van spectraaltype A cirkelt. De planeet bevindt zich min of meer in de leefbare zone van de ster, maar dat is niet wat hem zo bijzonder maakt. Dat is namelijk de manier waarop hij is ontdekt. De afgelopen twintig jaar hebben astronomen duizenden exoplaneten ontdekt, maar die cirkelen bijna allemaal om koele of gematigd hete sterren. Planeten bij A-sterren zijn schaars: er zijn er nog maar een stuk of twintig van bekend. Toch is het niet de verwachting dat A-sterren minder vaak planeten hebben dan koelere sterren. Het geringe aantal planeten bij deze sterren heeft vooral te maken met de gangbare opsporingstechnieken, die vertrouwen op kleine fluctuaties in het licht van sterren. En A-sterren vertonen vaak van zichzelf al helderheidsfluctuaties, die de aanwezigheid van planeten maskeren. Paradoxaal genoeg heeft een team van astronomen diezelfde fluctuaties nu gebruikt om een planeet op te sporen bij de A-ster KIC 7917485. Daarbij is gebruik gemaakt van helderheidsmetingen van de ster die de Amerikaanse Kepler-satelliet in de loop van vier jaar heeft verzameld. Uit een analyse van die metingen blijkt dat de pulsaties van de ster, die een strikt periodiek karakter hebben, het ene moment wat later optreden dan het andere. En deze vertragingen vertonen zelf ook een regelmaat. Dat laatste wijst erop dat de vertragingen van de pulsaties worden veroorzaakt door een planeet die de ster heen en weer trekt. Hierdoor ontstaan periodieke variaties in de aankomsttijden van de pulsen. In het geval van KIC 7917485 wijzen de variaties eroop dat de betreffende planeet ruwweg twaalf keer zoveel massa heeft als de planeet Jupiter en een omlooptijd van ongeveer 840 dagen. (EE)
A Planet Found by Pulsations

29 september 2016
De protoplanetaire schijf rond de jonge ster Elias 2-27 vertoont een duidelijke spiraalstructuur. Dat blijkt uit waarnemingen met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili. De structuur vertoont opvallende overeenkomsten met de spiraalarmen van een sterrenstelsel, maar is vele malen kleiner (Science, 30 september). Een protoplanetaire schijf bestaat uit gas en stof waaruit door samenklontering op enig moment planeten kunnen ontstaan. Aan de oppervlakte van sommige van deze schijven waren eerder al spiraalpatronen waargenomen, maar onduidelijk was of deze zich ook tot diep in de schijf voortzetten, waar de eigenlijke planeetvorming plaatsvindt. ALMA heeft nu voor het eerst diep in zo’n schijf gekeken en daarbij een duidelijk spiraalpatroon ontdekt. Dicht bij de ster vertoont de protoplanetaire schijf van Elias 2-27 zich als een normale platte schijf die zich uitstrekt tot op een afstand die groter is dan de afstand zon-Neptunus (6 miljard km) in ons eigen zonnestelsel. Voorbij dat punt is een smalle lege gordel te zien, wat erop kan duiden dat hier een planeet (aan het) ontstaan is. Aan de buitenrand van de gordel ontspringen twee spiraalarmen die zich tot op meer dan 10 miljard kilometer van de ster uitstrekken. Onduidelijk is nog hoe de spiraalstructuur is ontstaan. Mogelijk is deze het resultaat van de interactie tussen de protoplanetaire schijf en de planeet die zich daarin heeft gevormd. Maar misschien is het juist precies andersom, en zijn het structuren als deze die de vorming van planeten mogelijk maken. Elias 2-27 bevindt zich in een stervormingsgebied op ongeveer 450 lichtjaar van de aarde. De ster heeft twee keer zo weinig massa als onze zon en is naar schatting pas een miljoen jaar oud. (EE)
Spiral Arms Embrace Young Star

26 september 2016
Astronomen van het Institute for Research in Exoplanets (Universiteit van Montreal, Canada) en van het Carnegie Institution for Science in Washington, D.C., hebben actieve planeetvormende schijven ontdekt rond bruine dwergsterren. Een bruine dwerg is een soort tussenvorm tussen een gasvormige reuzenplaneet en een 'gewone' (rode) dwergster. Bruine dwergen zijn ongeveer even groot als de planeet Jupiter, maar wel aanzienlijk zwaarder. De dichtheid en temperatuur in hun inwendige is echter niet hoog genoeg om spontane kernfusie van waterstof op gang te brengen. De karakteristieke infraroodstraling van een zogeheten protoplanetaire schijf - een schijf van gas en stof waarin planeten aan het samenklonteren zijn - is ontdekt bij drie bruine dwergen (van 13 tot 18 Jupitermassa's) en bij één rode dwergster, die 120 keer zo zwaar is als Jupiter. Opmerkelijk genoeg zijn twee van de dwergsterren vermoedelijk ruim 40 miljoen jaar oud. Eerder zijn protoplanetaire schijven alleen aangetroffen bij sterren die veel jonger zijn: maximaal 10 à 20 miljoen jaar. Kennelijk kan het ontstaansproces van planeten bij lichte dwergsterretjes meer tijd in beslag nemen. De ontdekking van langlevende protoplanetaire schijven rond extreem lichte dwergsterretjes zal naar verwachting nieuwe inzichten opleveren in de geboorte van dwergsterren en de vorming en evolutie van planetenstelsels. De nieuwe ontdekking is gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
New Low-Mass Objects Could Help Refine Planetary Evolution

22 september 2016
Astronomen hebben ontdekt dat de 8000 lichtjaar verre ster OGLE-2007-BLG-349, waar een Saturnus-achtige planeet omheen draait, in werkelijkheid een compacte dubbelster is. Dat blijkt uit waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop. De planeet werd al in 2007 ontdekt. Dat was te danken aan het zogeheten microlenseffect. Dit effect treedt op wanneer de zwaartekracht van een voorgrondster het licht van een ster die vanaf de aarde gezien precies achter haar staat afbuigt en versterkt. Het verloop van zo’n (tijdelijke) ‘sterbedekking’ verraadt de eigenschappen van de voorgrondster en haar eventuele planeten. Het lensverschijnsel werd destijds gevolgd door vijf sterrenwachten op aarde. Daarbij werd al ontdekt dat OGLE-2007-BLG-349 uit minstens één ster en één planeet bestaat. Maar een nauwkeurige analyse wees erop dat het stelsel misschien nog een derde object bevatte – een tweede planeet of een tweede ster. Uit vervolgwaarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop is nu gebleken dat de ’lens’ vrijwel zeker uit twee om elkaar wentelende rode dwergsterren bestaat – sterren die zwakker en kleiner zijn dan onze zon. De planeet cirkelt op een afstand van ruwweg 500 miljoen kilometer om dit stellaire duo. De beide sterren zijn slechts 11 miljoen kilometer van elkaar verwijderd. Het nieuwe onderzoeksresultaat zal binnenkort worden gepubliceerd in The Astronomical Journal. (EE)
Hubble Finds Planet Orbiting Pair of Stars

20 september 2016
Exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon - bewegen soms eens per omloop voor hun moederster langs, gezien vanaf de aarde. Nauwkeurige metingen aan dit soort planeetovergangen kunnen informatie opleveren over de ligging van de baan van zo'n planeet ten opzichte van het evenaarvlak van de moederster. Dat zegt mogelijk iets over de ontstaans- en migratiegeschiedenis van het planetenstelsel in kwestie - sommige planeetbanen blijken zeer sterk geheld te zijn. Computersimulaties, verricht door Portugese en Duitse astronomen, wijzen nu echter uit dat het wel oppassen geblazen is bij het interpreteren van de metingen. Wanneer de ster actieve gebieden op het oppervlak heeft (donkere zonnevlekken of juist heldere fakkelvelden), kan de planeet tijdens een overgang ook voor zo'n gebied langs bewegen. Dat levert subtiele verstoringen op in het waargenomen helderheidsverloop van de ster. Als daarvoor niet gecorrigeerd wordt, kan de afgeleide hellingshoek van het baanvlak wel tot dertig graden afwijken van de werkelijke waarde, aldus de astronomen. De resultaten van de simulaties zijn gepbulcieerd in Astronomy & Astrophysics. (GS)
Stellar activity can mimic misaligned exoplanets

13 september 2016
In mei 2016 maakten astronomen de ontdekking bekend van drie kleine exoplaneten in een baan rond de dwergster TRAPPIST-1, op ca. 40 lichtjaar afstand van de aarde. De planeten zouden qua afmetingen en samenstelling veel overeenkomsten vertonen met de aarde. Hun bestaan was afgeleid uit minieme periodieke helderheidsschommelingen van de ster, waargenomen met de Belgische TRAPPIST-telescoop op de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili. Die zouden veroorzaakt zijn doordat de planeten (gezien vanaf de aarde) eens per omloop voor hun moederster langs bewegen. Nieuwe metingen met de 8-meter Gemini South Telescope, eveneens in Chili, lijken het bestaan van de planeten nu te bevestigen. Met een speciale camera hebben Amerikaanse sterrenkundigen gezocht naar de aanwezigheid van een mogelijke begeleider van TRAPPIST-1. Als die op kleine afstand vergezeld zou worden door een tweede dwergster (dat zou een rode of een bruine dwerg kunnen zijn), zouden de eerdere metingen misschien verklaard kunnen worden door de aanwezigheid en het gedrag van die begeleider. Uit de nieuwe metingen, gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters, blijkt echter dat TRAPPIST-1 geen dubbelster is. Nu het bestaan van een begeleidende dwergster is uitgesloten, is de laatste mogelijke twijfel rond de ontdekking van de drie aardeachtige exoplaneten weggenomen, aldus de auteurs. (GS)
Nearby Exo-Earth Family Withstands Extreme Scrutiny

1 september 2016
Het mysterieuze radiosignaal dat vorig jaar is opgevangen met de Russische radiotelescoop RATAN-600 was hoogstwaarschijnlijk van aardse oorsprong. Dat meldt astronome Yulia Sotnikova op de website van het Special Astrophysical Observatory van de Russische Academie van Wetenschappen. RATAN-600 is vorig jaar ingezet om een aantal zonachtige sterren ‘af te luisteren’ naar mogelijke kunstmatige radiosignalen. Daarbij is volgens Sotnikova inderdaad een ‘interessant’ signaal opgepikt van de zonachtige ster HD 164595. Maar volgens haar heeft een nadere analyse van het signaal laten zien dat het vrijwel zeker van aardse oorsprong was. Het is volgens de Russische astronome hoe dan ook te vroeg om wetenschappelijke conclusies te trekken uit de SETI-waarnemingen die vorig jaar met RATAN-600 zijn gedaan. ‘We kunnen met overtuiging stellen dat er tot nu toe geen gezocht signaal is gedetecteerd,’ aldus Sotnikova. (EE)
Monitoring of the continuum of SETI candidates with RATAN-600

29 augustus 2016
Met de Russische RATAN-radiotelescoop - een reflector-ring met een middellijn van 600 meter, opgesteld rond een centrale antenne - is een onverklaard radiosignaal opgepikt dat afkomstig is uit de richting van de ster HD 164595. Dat meldt wetenschapsjournalist Paul Gilster op de blogsite Centauri Dreams. Het signaal is al op 15 mei 2015 gedetecteerd, op een golflengte van 2,7 centimeter. De ware aard is nog volstrekt onduidelijk. HD 164595 is een zonachtige ster met een leeftijd van ca. 6,3 miljard jaar op een afstand van 95 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Hercules. Hij wordt vergezeld door minstens één (gasvormige) planeet, met een omlooptijd van 40 dagen. Het is niet uitgesloten dat er rond de ster nog meer, kleinere planeten bewegen. Of er sprake kan zijn van een kunstmatig radiosignaal, afkomstig van een intelligente beschaving, is volstrekt onduidelijk. De Russische ontdekkers roepen hun colleg's wereldwijd wel op om de ster continu in het oog te blijven houden. Tot op heden heeft het signaal zich niet herhaald. De ontdekking zal volgens Gilster gepresenteerd worden tijdens het 67ste Internationale Astronautische Congres dat eind september plaatsvindt in Guadalajara, Mexico. (GS)
Blog van Paul Gilster op Centauri Dreams

24 augustus 2016
Planeten die zoveel koolstof bevatten dat hun kern uit diamant bestaat, zijn veel zeldzamer dan gedacht. Dat blijkt uit nieuw theoeretisch onderzoek van astronomen van Yale University, dat gepubliceerd is in The Astrophysical Journal. De astronomen laten in hun artikel bovendien zien dat het mogelijk is om op basis van onderzoek aan een ster te 'voorspellen' of rondcirkelende planeten qua samenstelling veel op de aarde kunnen lijken. Een ster en zijn gevolg van planeten ontstaan uit één roterende schijf van gas en stof. De samenstelling van de ster zegt dus ook iets over de samenstelling van planeten die om die ster heendraaien. Uit het nieuwe onderzoek blijkt nu dat metingen aan de relatieve hoeveelheden koolstof en zuurstof en de relatieve hoeveelheden magnesium en silicium in een ster informatie opleveren over de mineralogische samenstelling van eventuele aardeachtige planeten rond die ster. Een van de conclusies is dat er vrijwel geen sterren bestaan die zó veel koolstof bevatten dat je het bestaan van diamantplaneten kunt verwachten. Ook de planeet 55 Cancri e, die zelfs de bijnaam 'the diamond planet' heeft gekregen, bevat vermoedelijk te weinig koolstof om deze naam te rechtvaardigen, aldus de onderzoekers. Dankzij de nieuwe techniek is het in de toekomst misschien mogelijk om beter te voorspellen of een bepaalde ster vergezeld kan worden door een rotsachtige planeet die qua mineralogie veel op de aarde lijkt. Dat kan van belang zijn voor het efficiënt zoeken naar een 'Aarde 2.0' - een planeet waarop leven kan zijn ontstaan. (GS)
A better way to learn if alien planets have the right stuff

24 augustus 2016
Astronomen hebben mede met behulp van ESO-telescopen duidelijk bewijs gevonden van een planeet die draait om Proxima Centauri, de dichtstbijzijnde ster vanaf de aarde. Deze langgezochte wereld, die de naam Proxima b heeft gekregen, draait in 11 dagen rond zijn koele rode moederster en heeft een temperatuur waarbij vloeibaar water op het oppervlak mogelijk is. De rotsachtige wereld is iets zwaarder dan de aarde. Het is de dichtstbijzijnde exoplaneet en het kan ook de meest nabije woonplaats zijn voor leven buiten ons zonnestelsel. Het artikel dat deze vondst beschrijft, staat in het tijdschrift Nature van 25 augustus 2016. Op een afstand van iets meer dan vier lichtjaar van ons zonnestelsel bevindt zich een rode dwergster met de naam Proxima Centauri. Het is - de naam Proxima (nabij) verraadt het al - de dichtstbijzijnde ster gezien vanaf de aarde als we de zon niet meetellen. Deze koele ster in het zuidelijke sterrenbeeld Centaur is te zwak om met het blote oog te zien en wordt overstraald door de heldere dubbelster Alpha Centauri AB. In de eerste helft van 2016 werd Proxima Centauri regelmatig bestudeerd met de HARPS-spectrograaf op de ESO 3,6-meter telescoop op La Silla in Chili. Tegelijkertijd werd de ster in de gaten gehouden door andere telescopen op de wereld. Dit gebeurde tijdens de zogenoemde Pale Red Dot-campagne. Een team onder leiding van Guillem Anglada-Escudé van Queen Mary University of London, keek of de ster minuscule schommelingen vertoonde. Die schommelingen kunnen veroorzaakt worden door de zwaartekracht van een mogelijke planeet in een baan om de ster. De Pale Red Dot-gegevens, gecombineerd met eerdere waarnemingen van ESO- en andere sterrenwachten, onthulden een helder signaal: soms komt Proxima Centauri met ongeveer 5 kilometer per uur (menselijke wandelsnelheid) naar de aarde toe en soms verwijdert hij zich met dezelfde snelheid. Dit regelmatige patroon van de veranderende radiële snelheid herhaalt zich elke 11,2 dagen. Nauwkeurige analyse van de resulterende kleine Dopplerverschuivingen wijzen op de aanwezigheid van een planeet met ten minste 1,3 keer de massa van de aarde die rond Proxima Centauri draait op een afstand van ongeveer 7 miljoen kilometer (slechts 5% van de afstand aarde-zon). Hoewel de planeet Proxima b dichterbij zijn ster staat dan Mercurius bij de zon is de ster een stuk zwakker dan de zon. Daarom bevindt Proxima b zich toch in de leefbare zone rond zijn ster en heeft de planeet een geschatte oppervlaktetemperatuur waarbij het voorkomen van vloeibaar water mogelijk kan zijn. Ondanks de baan van Proxima b rond zijn ster, kunnen de omstandigheden op het oppervlak sterk beïnvloed zijn door de ultraviolet- en röntgenstraling die van de ster komen. Die straling is veel intenser dan wat de aarde van de zon voor zijn kiezen krijgt. Deze ontdekking van de planeet is het begin van uitgebreidere waarnemingen met de huidige instrumenten en met de volgende generatie telescopen zoals de European Extremely Large Telescope (E-ELT). Proxima b zal een belangrijk doelwit zijn in de jacht naar het bewijs van leven elders in het heelal. Het Alpha Centauri-systeem is overigens al onderwerp van het Breakthrough StarShot-project, de eerste poging van de mensheid om (onbemand) naar een ander zonnestelsel te reizen.
Volledig persbericht

19 augustus 2016
Wanneer is een aarde-achtige planeet 'bewoonbaar'? Sterrenkundigen hebben altijd aangenomen dat de afstand van de planeet tot zijn moederster daarbij de bepalende factor is. Staat de planeet te dicht bij de ster, dan is het er te heet; staat hij te ver weg, dan is het te koud. Alleen in een relatief smalle 'bewoonbare zone' zouden de omstandigheden gunstig zijn voor het bestaan van vloeibaar water aan het oppervlak en voor het ontstaan van leven. Nieuwe modelberekeningen van geoloog Jun Korenaga van Yale University, vandaag gepubliceerd in Science Advances, wijzen echter uit dat de ontstaanstemperatuur van de planeet ook een belangrijke rol speelt. Aarde-achtige planeten ontstaan door het samenklonteren van kleinere hemellichamen. Daarbij komt enorm veel warmte vrij. Korenaga's berekeningen laten zien dat de ontstaanstemperatuur van de planeet niet al te veel af mag wijken van een optimale waarde om het proces van mantelconvectie op gang te brengen. Op aarde is mantelconvectie de oorzaak van vulkanisme, plaattektoniek, en van het ontstaan van continenten en oceanen. Mantelconvectie heeft een belangrijke zelfregulerende invloed op de evolutie van een rotsachtige planeet. Als de aarde bij haar ontstaan minder heet of juist veel heter was geweest, aldus Korenaga, was mantelconvectie nooit op gang gekomen, en zou de planeet nu vermoedelijk niet 'bewoonbaar' zijn, ondanks het feit dat hij zich in de 'bewoonbare' zone van de zon bevindt. (GS)
A new Goldilocks for habitable planets

18 augustus 2016
In de dampkring van een Venus-achtige exoplaneet die vorig jaar is ontdekt, komen misschien grote hoeveelheden zuurstof voor. Als de aanwezigheid van zuurstof met toekomstige reuzentelescopen wordt bevestigd, betekent dat echter niet dat er leven op de planeet is. Exoplaneet GJ1132b draait op een afstand van slechts 22,5 miljoen kilometer rond een ster die 39 lichtjaar van de aarde is verwijderd. Modelberekeningen van Laura Schaefer (Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics) en haar collega's voorspellen nu dat de planeet mogelijk een zuurstofrijke dampkring heeft. In het model, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, gaan de astronomen er vanuit dat de Venus-achtige planeet geboren is met een dikke, waterdamprijke atmosfeer. Als gevolg van de kleine afstand tot de ster heeft die atmosfeer echter een temperatuur van 230 graden Celsius, en staat hij bloot aan grote hoeveelheden energierijke ultraviolette straling. De watermoleculen worden daardoor gesplitst in waterstof- en zuurstofatomen. De lichte waterstofatomen ontsnappen gemakkelijk aan de zwaartekracht van de planeet; de zwaardere zuurstofatomen (en -moleculen) blijven achter. De hete planeet moet miljoenen jaren lang een gesmolten magma-oppervlak hebben gehad. De nieuwe modelberekeningen laten echter zien dat door de wisselwerking van dat magma met de atmosfeer slechts 10 procent van het aanwezige zuurstof uit de dampkring wordt verwijderd - het bindt zich aan het gesmolten gesteente. Dat betekent dat GJ1132b nog steeds een zeer zuurstofrijke dampkring zou kunnen hebben. Met toekomstige telescopen, zoals de James Webb Space Telescope en de Giant Magellan Telescope, kan de aanwezigheid van zuurstof wellicht worden vastgesteld. De astronomen benadrukken dat de ontdekking van zuurstof in dit geval geen aanwijzing is voor het bestaan van leven op de planeet - dat is vanwege de extreem hoge temperatuur niet mogelijk. (GS)
Venus-like Exoplanet Might Have Oxygen Atmosphere, But Not Life

17 augustus 2016
Een speurtocht naar mogelijke radiosignalen van buitenaardse beschavingen, uitgevoerd met de Murchison Widefield Array-radiotelescoop (MWA) in West-Australië, heeft geen resultaten opgeleverd. Dat schrijven radioastronomen in een recent nummer van The Astrophysical Journal. Al ruim zestig jaar wordt met behulp van radiotelescopen gezocht naar kunstmatige radiosignalen uit het heelal. Dit SETI-programma (Search for Extra-Terrestrial Intelligence) is tot nu toe voornamelijk uitgevoerd op relatief hoge radiofrequenties. De MWA - die nog steeds in aanbouw is - werkt echter op veel lagere frequenties (80-300 megahertz). De telescoop bestaat uit een groot aantal eenvoudige antennes, verspreid over een groot gebied in de West-Australische outback, en is vergelijkbaar met de Nederlandse LOFAR-telescoop. Steven Tingay van het Australische ICRAR-instituut en zijn collega's hebben nu laagfrequente MWA-radiospectra bestudeerd van een gebied aan de sterrenhemel waarin met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler enkele tientallen exoplaneten zijn ontdekt (planeten bij andere sterren dan de zon). Er werden geen kunstmatige radiosignalen gevonden, maar volgens de onderzoekers kan dat te maken hebben met de relatief lage gevoeligheid van de uitgevoerde speurtocht. In de toekomst zullen met de MWA gevoeliger zoektochten worden verricht. Ook de toekomstige Square Kilometre Array-radiotelescoop (SKA), die uit tienduizenden antennes en schotels gaat bestaan, zal worden ingezet voor de speurtocht naar buitenaardse intelligentie. (GS)
A New Player in the Search for Extraterrestrial Intelligence

13 augustus 2016
Het grootste weekblad van Duitsland, Der Spiegel, heeft een bijzondere primeur. Het blad meldt dat astronomen een planeet hebben ontdekt bij de dichtstbijzijnde ster (na de zon dan): Proxima Centauri. De exoplaneet is vermoedelijk aarde-achtig en bevindt zich op een zodanige afstand van zijn ster, dat er op zijn oppervlak vloeibaar water kan voorkomen. Anders gezegd: de planeet bevindt zich binnen de ‘leefbare’ zone van de ster. Als dat klopt, is het met afstand de meest nabije soortgenoot van de aarde. De planeet heeft zijn bestaan verraden doordat hij kleine, regelmatige schommelingen bij zijn moederster veroorzaakt. Deze schommelbeweging is volgens Der Spiegel geregistreerd met een telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) op de berg La Silla, in het noorden van Chili. ESO zelf doet er (nog) het zwijgen toe: de officiële bekendmaking van de ontdekking zou voor eind augustus gepland zijn. Proxima Centauri staat in het zuidelijke sterrenbeeld Centaurus. Het is een rode dwergster op 4,24 lichtjaar van de aarde. (EE)
Mögliche zweite Erde in unserer Nachbarschaft entdeckt

3 augustus 2016
Een internationaal team van onderzoekers heeft onderzocht welke van de meer dan 4000 exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord met de Amerikaanse Kepler-satelliet het meest op onze aarde lijken. De oogst bestaat uit 216 planeten die zich in de ‘leefbare zone’ van hun ster bevinden – het gebied rond de ster waar de temperaturen zo gematigd zijn dat er vloeibaar water kan bestaan op het oppervlak van een planeet. Aan de hand van deze groslijst is een top-20 samengesteld waarop alleen de meest veelbelovende kandidaten staan: kleine, rotsachtige planeten. Daarnaast is er bijvoorbeeld ook een lijst van gasplaneten in de leefbare zone. Die lijken in de verste verte niet op de aarde, maar zouden wel leefbare manen kunnen hebben. Op nummer 1 staat Kepler-186f. Deze in 2014 ontdekte planeet cirkelt om een rode dwergster op 560 lichtjaar van de aarde. Hij is ongeveer net zo groot als de onze planeet, maar zijn massa is onzeker. Over de toestand op zijn oppervlak is weinig bekend. Overzichten als deze kunnen worden gebruikt om objecten voor verder onderzoek te selecteren. De resultaten van deze eerste inventarisatie worden binnenkort gepubliceerd in de Astrophysical Journal. Een preprint is te vinden op arXiv.org. (EE)
Kepler researchers list exoplanets with the most potential to have liquid water, or even life

21 juli 2016
De buitenste vier planeten rond de ster KOI-500, alias Kepler-80, zijn rotsachtig en hebben vier tot zeven keer zoveel massa als de aarde. Dat blijkt uit een nauwkeurige analyse van dit uiterst compacte planetenstelsel op 1100 lichtjaar van de aarde. De resultaten ervan worden binnenkort gepubliceerd in The Astronomical Journal.De in totaal vijf planeten van het KOI-500-stelsel, die vier jaar geleden werden ontdekt met de Kepler-satelliet, draaien in zeer krappe banen om hun ster. Het hele gezelschap zou ruimschoots binnen de omloopbaan van de planeet Mercurius passen. Hun omlooptijden variëren van één tot negen dagen. Een team astronomen, onder leiding van studente Mariah MacDonald van het Florida Institute of Technology, heeft de baanbewegingen van de planeten nauwkeurig onderzocht. Daarbij is gelet op de kleine variaties in de tijdstippen waarop deze planeten voor hun ster langs schuiven. Deze variaties zijn het gevolg van de aantrekkingskrachten die de planeten onderling op elkaar uitoefenen: het ene moment versnellen ze elkaar een beetje, het volgende remmen ze elkaar juist af. Aan de hand van deze ‘Transit Timing Variations’ kunnen astronomen de massa’s van de betrokken planeten berekenen. De massa’s van de vier planeten lopen niet ver uiteen, maar de buitenste twee zijn bijna twee keer zo groot als de andere. Hieruit leiden de astronomen af dat deze een zeer omvangrijke atmosfeer van waterstof en helium hebben. Toch moeten al deze planeten grotendeels uit gesteenten bestaan, net als de aarde. De astronomen hebben ook de omloopbanen van de planeten geanalyseerd. Deze vertonen een hoge mate van synchronisatie: om de 27 dagen nemen ze vrijwel exact dezelfde onderlinge posities in. Computersimulaties laten zien dat zulke compacte, synchrone omloopbanen waarschijnlijk het gevolg zijn van een migratieproces: tijdens hun vorming zijn de planeten geleidelijk naar steeds krappere omloopbanen gemigreerd. (EE)
Florida Tech Student Helps Uncover The Nature Of Kepler-80

20 juli 2016
Begin mei maakten astronomen van de universiteit van Luik de ontdekking bekend van drie aarde-achtige planeten bij ‘TRAPPIST-1’ – een ultrakoele dwergster op slechts 40 lichtjaar van de aarde. Uit vervolgonderzoek met de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat deze planeten geen omvangrijke, diffuse atmosfeer hebben zoals bijvoorbeeld Jupiter (Nature, 21 juli). De Hubble-waarnemingen zijn al kort na de ontdekking van het drietal gedaan. Dat gebeurde op een moment dat twee van de drie voor hun moederster langs schoven. Hierdoor was het mogelijk om de planeten aan een spectroscopisch onderzoek te onderwerpen. Dat wil zeggen dat de veranderingen in golflengte zijn gemeten, die ontstaan wanneer sterlicht door een planeetatmosfeer wordt ‘gefilterd’. Deze golflengte-afhankelijke variaties bleken gering te zijn. En dat wijst erop dat de planeten een compacte atmosfeer hebben. Daarmee staat het vrijwel vast dat het om rotsachtige planeten gaat, en niet om planeten die voor een groot deel uit gas bestaan. Mogelijk lijken hun atmosferen meer op die van de aarde, Venus of Mars. (EE)
First Atmospheric Study Of Earth-Sized Exoplanets Reveals Rocky Worlds

18 juli 2016
Met NASA's ruimtetelescoop Kepler zijn 104 nieuwe exoplaneten gevonden - planeten bij andere sterren dan de zon. De nieuwe oogst is het resultaat van een nauwe samenwerking met grote telescopen op aarde. Tijdens zijn vervolgmissie K2 heeft Kepler (gelanceerd in 2009) in vijf verschillende gebieden aan de hemel 197 nieuwe kandidaatplaneten ontdekt; dankzij precisiewaarnemingen met onder andere de Keck-telescoop op Hawaii, de twee Gemini-telescopen op Hawaii en in Chili en de Large Binocular Telescope in Arizona kon van 104 kandidaten met zekerheid worden vastgesteld dat het daadwerkelijk om planeten gaat. De nieuwe ontdekkingen zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal Supplement Series. Kepler ontdekt exoplaneten doordat zij een klein beetje licht van hun moederster onderscheppen wanneer ze - gezien vanaf de aarde - eens per omloop voor die ster langs bewegen. Tijdens de oorspronkelijke Kepler-missie (2009-2013) werd één gebied aan de sterrenhemel continu in het oog gehouden, en werden vooral planeten ontdekt bij zonachtige sterren op vaak honderden lichtjaren afstand. In de vervolgmissie (noodzakelijk geworden wegens een probleem met de standregeling van de telescoop) worden verschillende gebieden aan de hemel waargenomen, en richt Kepler zich meer op relatief nabijgelegen dwergsterren - de talrijkste sterren in het Melkwegstelsel. Rond één van die rode dwergsterren (K2-72 genoemd) zijn nu zelfs vier planeten ontdekt die zo goed als zeker uit gesteenten en metalen bestaan; ze zijn tussen de 20 en 50 procent groter dan de aarde. Doordat ze in kleine banen rond de koele moederster bewegen (kleiner dan de baan van Mercurius om de zon; de omlooptijden liggen tussen 5,58 en 24,16 dagen) is de temperatuur op deze aardeachtige planeten toch hoog genoeg om het bestaan van vloeibaar water - en misschien van leven - mogelijk te maken. Van de 104 nieuw ontdekte planeten zijn er in totaal 37 kleiner dan twee maal de middellijn van de aarde. (GS)
Vakpublicatie over het onderzoek

14 juli 2016
Een analyse van gegevens die in de loop van vier jaar zijn verzameld door de Amerikaanse Kepler-satelliet laat zien dat ‘warme Jupiters’ minder eenzaam zijn dan ‘hete Jupiters’. In ongeveer de helft van de gevallen hebben de warme gasplaneten gezelschap van andere, kleinere planeten (The Astrophysical Journal, 10 juli). Warme Jupiters zijn grote gasplaneten die op afstanden om hun ster draaien die vergelijkbaar zijn met de afstand zon-Venus. Hierdoor zijn ze warmer dan de koude gasplaneten in ons eigen zonnestelsel, maar niet zo heet als de hete Jupiters die zich doorgaans dichter bij hun moederster bevinden dan de planeet Mercurius. Tot nu toe werd aangenomen dat warme Jupiters niet zijn geboren op de plek waar ze nu worden aangetroffen. Ze zouden zich te dicht bij hun ster bevinden om zoveel gas te kunnen hebben verzameld. Dat zou betekenen dat ze in de buitengebieden van hun planetenstelsels zijn gevormd en later naar hun huidige posities zijn gemigreerd. Bij dat migratieproces raken de omloopbanen van alle naburige planeten zodanig verstoord, dat deze uit hun stelsel worden geslingerd. De verwachting was dan ook dat warme Jupiters geen planetaire buren meer zouden hebben. Maar dat blijkt toch niet zo te zijn: bij 11 van de 27 zijn die wel degelijk aangetroffen. Volgens de astronomen die de analyse hebben gedaan, betekent dit dat er twee soorten warme Jupiters bestaan. In stelsels waar geen andere planeten te vinden zijn, zou inderdaad sprake zijn geweest van migratie. Maar blijkbaar zijn er ook warme Jupiters die veel dichter bij hun ster zijn ontstaan, en daar zijn gebleven. (EE)
Warm Jupiters Not As Lonely As Expected

13 juli 2016
Astronomen hebben met de ALMA-telescoop voor het eerst de sneeuwgrens van water binnen een protoplanetaire schijf kunnen onderscheiden. Deze grens geeft aan waar de temperatuur in de schijf rond een jonge ster ver genoeg zakt om sneeuw te kunnen vormen. Aan het onderzoek werkten onder anderen John Tobin en Steven Bos van de Sterrewacht Leiden mee. De resultaten worden op 14 juli 2016 gepubliceerd in het tijdschrift Nature. Door een spectaculaire toename van de helderheid van de jonge ster V883 Orionis warmde het binnenste deel van de schijf snel op, waardoor de sneeuwgrens veel verder naar buiten opschoof dan normaal is voor een protoster, en ALMA (de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) deze voor het eerst kon waarnemen. Jonge sterren zijn vaak omringd door een dichte, draaiende schijf van gas en stof waaruit planeten kunnen ontstaan: een protoplanetaire schijf. De warmte die een gemiddelde jonge zonachtige produceert, zorgt ervoor dat het water binnen de protoplanetaire schijf tot op afstanden van ruwweg drie AE van de ster gasvormig blijft. Dat komt overeen met driemaal de gemiddelde afstand tussen de aarde en de zon, oftewel ongeveer 450 miljoen kilometer. Verder naar buiten gaan watermoleculen, ten gevolge van de extreem lage druk, rechtstreeks over van gasvormige naar vaste toestand en krijgen (stof)deeltjes een manteltje van ijs. Het gebied in de protoplanetaire schijf waar water van een gas in ijs verandert, wordt de sneeuwgrens van water genoemd. Maar de ster V883 Orionis vertoont uitzonderlijk gedrag. Een spectaculaire toename van zijn helderheid heeft de sneeuwgrens doen opschuiven naar een afstand van ongeveer 40 AE (ongeveer 6 miljard kilometer of ruwweg de grootte van de omloopbaan van de dwergplaneet Pluto in ons zonnestelsel). Plotselinge helderheidsuitbarstingen zoals die van V883 Orionis ontstaan wanneer grote hoeveelheden materiaal vanuit de omringende schijf op het oppervlak van de ster belanden. V883 Orionis heeft slechts 30% meer massa dan de zon, maar is dankzij de huidige uitbarsting maar liefst 400 keer zo helder – en veel heter. Dat er sneeuw kan bestaan in de ruimte is wellicht een bizarre gedachte, maar dit is cruciaal voor het planeetvormingsproces. De aanwezigheid van waterijs reguleert de efficiency waarmee stofdeeltjes kunnen samenklonteren – de eerste stap naar de vorming van een planeet. Aangenomen wordt dat binnen de sneeuwgrens, waar water verdampt, kleine rotsachtige planeten als de onze ontstaan. Voorbij de sneeuwgrens zorgt de aanwezigheid van waterijs voor de snelle vorming van kosmische sneeuwballen, die uiteindelijk uitgroeien tot zware gasplaneten zoals Jupiter.
Volledig persbericht

11 juli 2016
Een stabiele, roterende schijf van gas en stof rond een pasgeboren ster - een zogeheten protoplanetaire schijf, waarin later planeten kunnen samenklonteren - kan eigenlijk alleen ontstaan wanneer de allerkleinste stofdeeltjes op de een of andere manier uit de schijf verwijderd worden. Dat blijkt uit gedetailleerd theoretisch onderzoek dat gepubliceerd is in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Bestaande theoretische modellen kunnen de vorming van stabiele, roterende protoplanetaire schijven moeilijk verklaren. Uit magnetohydrodynamische berekeningen volgt dat het samentrekken van een interstellaire gaswolk tot een ster gepaard gaat met het 'samentrekken' van het magnetisch veld in die wolk. Het resultaat is dat er impulsmoment vanuit het centrum van de schijf naar buiten wordt getransporteerd, waardoor er geen roterende schijf ontstaat. In de nieuwe berekeningen wordt rekening gehouden met niet-ideale magnetohydrodynamische eigenschappen, en worden gedetailleerdere modellen gebruikt om de ionisatie van de allerkleinste stofdeeltjes te beschrijven. Die deeltjes hebben afmetingen van minder dan een tiende micrometer; ze kunnen eenvoudig een elektrische lading krijgen door de absorptie van positief geladen atoomkernen (ionen) of negatief geladen elektronen. Daardoor blijven ze sterk 'gekoppeld' aan het magnetisch veld. In de dichtste delen van de samentrekkende gaswolk kunnen de allerkleinste deeltjes echter 'vastvriezen' op het oppervlak van grotere stofdeeltjes. Op die manier worden de kleinste deeltjes uit de wolk verwijderd; de nieuwe berekeningen laten zien dat de vorming van een stabiele, roterende schijf wél mogelijk is. (GS)
Behind the scenes of protostellar disk formation

7 juli 2016
Een team van Duitse, Franse en Amerikaanse astronomen heeft een planeet ontdekt die een wijde baan doorloopt om een ster die deel uitmaakt van een drievoudig stersysteem. De ontdekking komt als een verrassing, omdat dit soort omloopbanen in meervoudige stersystemen veelal instabiel zijn (Science, 7 juli). De exotische planeet, die de aanduiding HD 131399Ab heeft gekregen, is ontdekt met SPHERE, een instrument van de Europese Very Large Telescope, die in het noorden van Chili staat. Deze ‘exoplanetencamera’ is speciaal ontwikkeld om zwakke objecten in de naaste omgeving van sterren op te sporen. Dat gebeurt in het infrarood – het golflengtegebied waarin met name jonge (en dus warme) planeten relatief helder zijn.HD 131399Ab is naar schatting 16 miljoen jaar oud en heeft ongeveer vier keer zoveel massa als de planeet Jupiter. Hij draait op een afstand van ongeveer 80 AE (80 keer de afstand zon-aarde) om zijn moederster. Op nog eens ruim drie keer deze afstand wentelt een compacte dubbelster. Helemaal zeker is dit ‘baanscenario’ overigens niet: het stelsel is nog niet lang genoeg waargenomen om daar zekerheid over te kunnen hebben. Ervan uitgaande het scenario klopt, doet HD 131399Ab ongeveer 550 aardse jaren over één omloop om zijn moederster. Gedurende een groot deel van dat ‘jaar’ staan alle drie de sterren dicht bij elkaar aan zijn hemel. Dan zijn elke dag dus drie zonsondergangen en -opkomsten te zien. In sommige perioden staan de enkelvoudige ster en de dubbelster vanaf de planeet gezien echter zo ver uit elkaar, dat de een opkomt terwijl de ander ondergaat. Hierdoor is het ruim een eeuw lang voortdurend ’licht’ op de planeet, al is het schijnsel van de sterren door hun grote afstanden een stuk zwakker dan het zonlicht op aarde. Het hele gezelschap staat op een afstand van ongeveer 320 lichtjaar in het sterrenbeeld Centaurus. (EE)
Een verrassende planeet met drie zonnen

1 juli 2016
Helderheidsmetingen van de ster HIP 41378, uitgevoerd door de Amerikaanse Kepler-satelliet, laten zien dat er minstens vijf planeten rond deze ster draaien. De grootste van het vijftal is ongeveer zo groot als de planeet Jupiter, de twee kleinsten zijn kleiner dan Neptunus. HIP 41378 staat in het sterrenbeeld Kreeft en is ongeveer 520 lichtjaar van ons verwijderd. De ster is iets heter en 40 procent groter dan de zon, en heeft ongeveer 15 procent meer massa. Het om haar heen cirkelende planetenstelsel lijkt in de verste verte niet op ons zonnestelsel. Hun omlooptijden variëren van ruim twee weken tot ongeveer 1 jaar. Verplaatst naar ons zonnestelsel zou het hele gezelschap dus binnen de aardbaan passen. De metingen zijn gedaan nadat de Kepler-satelliet in 2013 problemen kreeg met zijn standregelsysteem. Daar is een slimme oplossing voor gevonden, maar helemaal stabiel is de satelliet nog niet. Maar speciale computeralgoritmes kunnen de ‘ruis’ die daardoor in de metingen optreedt onderdrukken. (EE)
New System Discovered With Five Planets

30 juni 2016
Een groep tieners die werkervaring opdeden bij Keele University in Staffordshire (VK) heeft mogelijk een nieuwe planeet ontdekt. De 24 scholieren, in leeftijden van 15 tot 17, waren bezig met een onderzoeksproject over exoplaneten en ‘bedekkingsveranderlijke’ dubbelsterren. Bij dat project namen de scholieren duizenden ‘lichtkrommen’ onder de loep: nauwkeurige metingen van de helderheden van sterren die over een periode van 75 dagen om de 30 minuten waren verzameld door NASA-satelliet Kepler. Daarbij is zeker één sterke kandidaat-exoplaneet opgespoord: een Neptunus-achtige planeet die in 19 dagen om een zonachtige ster in het sterrenbeeld Maagd draait. Keele-astronoom Rob Jeffries zal deze en andere mogelijke ontdekkingen die tijdens het project zijn gedaan een vervolg geven. Daarbij worden de objecten spectroscopisch onderzocht met de 2,5-meter Isaac Newton Telescope op het Canarische eiland La Palma. (EE)
Teenagers On Work Experience At Keele University ‘Discover’ New Planet

28 juni 2016
Japanse astronomen hebben met behulp van het ALMA-observatorium in Noord-Chili (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) een roterende ring van complexe organische moleculen ontdekt rond de pasgeboren protoster IRAS 16293-2422A. De middellijn van de ring is ongeveer vijftig maal zo groot als de middellijn van de aardbaan. Uit de waarnemingen aan de verdeling van methylformiaat (HCOOCH3) en carbonylsulfide (OCS), gepubliceerd in The Astrophysical Journal, blijkt overduidelijk dat complexe organische moleculen - de koolstofrijke bouwstenen van het leven - uit de interstellaire ruimte afkomstig zijn en niet pas ontstaan in de gas- en stofschijf rond pasgeboren sterren. Ze hechten zich aan interstellaire stofdeeltjes, en verdampen vervolgens weer aan de buitenzijde van de circumstellaire schijf - mogelijk onder invloed van verhitting door de protoster, of door de schok van invallend gas. Vergelijking van de nieuwe waarnemingen met eerdere metingen aan een andere protoster wijst uit dat de samenstelling van de organische moleculen sterk verschilt van ster tot ster. (GS)
Rotating Ring of Complex Organic Molecules Discovered around Newborn Star

28 juni 2016
Wetenschappers van de Washington University in St. Louis hebben modelberekeningen uitgevoerd van de geologische evolutie van hete, rotsachtige planeten. De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft ruim honderd van zulke werelden ontdekt: relatief kleine planeten die voornamelijk uit gesteenten en metalen bestaan, maar die zo dicht rond hun moederster draaien dat ze een oppervlaktetemperatuur van honderden graden hebben. Uit de modelberekeningen, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, blijkt dat zulke planeten gehuld kunnen zijn in een oververhitte atmosfeer van stoom: de vluchtige bestanddelen van het mantelgesteente verdampen onder invloed van de hitte van de nabije moederster. Daardoor kan de samenstelling, de inwendige structuur en de dichtheid van de planeet enorm veranderen. Zo is mogelijk te verklaren hoe het komt dat sommige aardeachtige planeten (zoals Corot-7b) zo'n enorm hoge dichtheid hebben: ca. 10 gram per kubieke centimeter (ruim twee maal de dichtheid van de aarde). De hoop is dat de modelberekeningen in de toekomst getest kunnen worden door detailwaarnemingen van exoplaneten. (GS)
What happens when you steam a planet?

23 juni 2016
Een internationaal team van astronomen, onder leiding van de Belg Vincent Van Eylen, heeft een forse planeet ontdekt die op zo’n geringe afstand om zijn moederster draait, dat hij allang verwoest zou moeten zijn. De planeet, die de aanduiding K2-39b heeft gekregen, is ontdekt met de Amerikaanse Kepler-satelliet. Uit de Kepler-gegevens blijkt dat de exoplaneet ongeveer acht keer zo groot is als de aarde. Vervolgonderzoek met de HARPS-spectrograaf van de 3,6-meter telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) heeft uitgewezen dat zijn massa vijftig aardmassa’s bedraagt. Het meest intrigerende is echter zijn omlooptijd: een rondje om de ster kost hem nog geen vijf dagen. Daaruit leiden de astronomen af dat K2-39b nog geen 10 miljoen kilometer van zijn moederster verwijderd is. Daarbij komt nog dat die ster een sterk opgezwollen versie van onze zon is. Rond zulke sterren worden slechts zelden planeten met korte omlooptijden aangetroffen, wat tot de hypothese heeft geleid dat ze op geringe afstand van hun ster simpelweg bezwijken aan de getijdenkrachten. Waarom K2-39b zich wel heeft weten te handhaven, is nog onduidelijk. Berekeningen laten in elk geval zien dat deze situatie niet veel langer dan 150 miljoen jaar kan duren. (EE)
K2-39b: A planet that shouldn't be there at all

20 juni 2016
Sterrenkundigen hebben zware, gasvormige planeten ontdekt in omloopbanen rond pasgeboren sterren De ontdekkingen, vandaag online gepubliceerd door het Britse wetenschapsblad Nature, werpen nieuw licht op de evolutie van planetenstelsels. 'Hete Jupiters' zijn grote, gasvormige planeten - vergelijkbaar met de planeet Jupiter in ons eigen zonnestelsel - die een zeer kleine omloopbaan rond hun moederster beschrijven, waardoor ze een extreem hoge temperatuur hebben. Omdat zulke grote gasplaneten volgens de gangbare inzichten niet op zo'n kleine afstand van een ster kunnen ontstaan, wordt algemeen aangenomen dat ze op veel grotere afstand zijn geboren. Pas in een later stadium zouden ze naar binnen zijn 'gemigreerd'. Er zijn twee manieren waarop dat migratieproces zou kunnen plaatsvinden: door wrijving met een resterende schijf van gas en stof rond de ster, of door zwaartekrachtsstoringen met andere planeten in het stelsel. Met een gevoelige spectrometer op de Canada-France-Hawaii Telescope op Mauna Kea, Hawaii, en een identiek instrument op de Bernard Lyot-telescoop op de Pic-du-Midi-sterrenwacht in de Franse Pyreneeën, is nu een hete Jupiter met een omlooptijd van slechts 4,9 dagen ontdekt in een baan rond de ster V830 Tauri, op 430 lichtjaar afstand van de aarde in het sterrenbeeld Stier. De ster maakt deel uit van een jong stervormingsgebied; hij is pas ca. twee miljoen jaar oud. In hetzelfde nummer van Nature maakt een ander team van sterrenkundigen de ontdekking bekend van een 'super-Neptunus' (ca. 5 maal zo groot als de aarde) in een kleine baan rond een jonge ster met een leeftijd van 5 à 10 miljoen jaar. Deze planeet (K2-33b genoemd) is ontdekt door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler; de ster staat op ca. 500 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Schorpioen. Ook deze planeet moet als gevolg van een migratieproces in zijn huidige baan terecht zijn gekomen, met een omlooptijd van slechts 5,4 dagen. De twee ontdekkingen tonen aan dat hete Jupiters (en hun kleinere broertjes de super-Neptunussen) al kort na de geboorte van een ster kunnen ontstaan, en dat planeetmigratie dus al in een heel vroeg stadium kan optreden. Dat betekent dat het migratieproces veroorzaakt moet zijn door wrijving met materiaal in een schijf rond de ster; het alternatieve scenario (zwaartekrachtsstoringen van andere planeten) neemt veel meer tijd in beslag. (GS)
Newborn Giant Planet Grazes Its Sun

17 juni 2016
Een internationaal team van astronomen heeft ontdekt dat de sterrenhoop M67 veel meer planeten van het type ‘hete Jupiter’ bevat dan verwacht. Dit wordt toegeschreven aan de ‘drukte’ in de sterrenhoop, die tot veelvuldige interacties tussen planeten en naburige sterren leidt. Hete Jupiters zijn planeten met minstens een derde van de massa van de grootste planeet van ons eigen zonnestelsel – Jupiter dus – die op geringe afstand om hun moedersterren draaien. Dat resulteert in omlooptijden van soms nog geen tien dagen. De aanwezigheid van zo’n hete Jupiter brengt een ster op karakteristieke wijze aan het ‘schommelen’. En dat is precies wat bij drie sterren van M67 is waargenomen. Een schokkend aantal lijkt dat niet te zijn, maar gezien het kleine aantal sterren van de sterrenhoop dat goed onderzocht is (66), is het een opvallend hoge score. Het wijst erop dat ongeveer vijf procent van de sterren van M67 in het gezelschap zijn van een hete Jupiter. Bij sterren die niet tot een sterrenhoop behoren is dat maar ongeveer één procent. Sterrenhopen lijken dus geschikte ‘broedplaatsen’ voor hete Jupiters. Astronomen achten het zeer onwaarschijnlijk dat deze exotische reuzenplaneten zijn ontstaan op de plekken waar we hen nu aantreffen. De omstandigheden zo dicht bij een ster zijn helemaal niet zo geschikt voor de vorming van Jupiter-achtige planeten. Daarom wordt vermoed dat zij verder naar buiten zijn ontstaan, net als ‘onze’ Jupiter waarschijnlijk, en vervolgens dichter naar hun moederster zijn opgeschoven. De grote vraag is wat deze binnenwaartse migratie heeft veroorzaakt. Daar bestaan allerlei ideeën over, maar volgens de onderzoekers van M67 is de migratie van de reuzenplaneten waarschijnlijk het gevolg van ontmoetingen met naburige sterren of zelfs met de planeten van deze sterren. In een sterrenhoop als M67, waar de sterren veel dichter op een kluitje zitten dan elders, zullen zulke ontmoetingen relatief vaak voorkomen, wat het ontstaan van hete Jupiters kan bevorderen. (EE)
Sterrenhoop vertoont onverwacht overschot aan reuzenplaneten

16 juni 2016
De realisatie van Twinkle, een kleine Britse satelliet voor het onderzoek van exoplaneten, is een stap dichterbij gekomen. Uit een voorstudie blijkt dat de instrumenten die voor de satelliet zijn geselecteerd, aan de doelstelling – het vastleggen van spectra van minstens honderd hete, heldere exoplaneten – kunnen voldoen. De twee spectrometers waarmee Twinkle wordt uitgerust, zullen het licht analyseren dat door de atmosferen van deze planeten wordt geabsorbeerd, uitgezonden of weerkaatst. Om de kosten te drukken wordt bij de bouw van de satelliet gebruik gemaakt van al bestaande componenten. De beschikbare ruimte is beperkt: het instrumentenpakket mag hooguit 100 kilogram wegen en niet meer ruimte innemen dan een flinke verwarmingsketel (1,2 x 0,6 x 0,6 meter). Dat is net voldoende om Twinkle te voorzien van een 45 cm telescoop voor het opvangen van sterlicht, een infraroodspectrometer en een zichtbaarlichtspectrometer. Het telescoopsysteem is gebaseerd op een camera die ontwikkeld is voor aardobservatiesatellieten. De infraroodspectrometer is een kleine afgeleide van het MIRI-instrument van de James Webb Space Telescope. En de tweede spectrometer is een aangepaste versie van het UVIS-instrument dat deel uitmaakt van de in maart gelanceerde ExoMars-orbiter. De lancering van Twinkle staat gepland voor 2019. (EE)
Twinkle exoplanet mission completes design milestone (pdf)

15 juni 2016
Astronomen hebben methanol opgespoord in de protoplanetaire schijf rond TW Hydrae, een nog geen 10 miljoen jaar oude, zonachtige ster in het sterrenbeeld Waterslang. Het is voor het eerst dat dit organische molecuul in de schijf rond zo’n jonge ster is aangetroffen. Methanol staat bekend als ‘bouwsteen’ van complexere prebiotische moleculen, zoals de aminozuren, die aan de basis staan van het leven op onze planeet. Anders dan andere molecuulsoorten die in de ruimte zijn gedetecteerd, ontstaat methanol onder ijzige omstandigheden: in de ijsmanteltjes rond stofdeeltjes. De vorming van andere interstellaire moleculen voltrekt zich volledig in gasvormige toestand. De aanwezigheid van methanol in de schijf rond TW Hydrae is een sterke aanwijzing dat zich al vroeg in het bestaan van een zonnestelsel-in-wording een veelheid aan chemische processen afspeelt. De ontdekking is gedaan door een internationaal team van astronomen, onder leiding van Catherine Walsh (Sterrewacht Leiden). Daarbij is gebruik gemaakt van de Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili. (EE)
Eerste detectie van methanol in een planeet-vormende schijf

15 juni 2016
Sommige exoplaneten zijn kleiner dan ze lijken. Dat beweren Oostenrijkse astronomen in een artikel in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Wanneer een exoplaneet gezien vanaf de aarde eens per omloop voor zijn moederster langs beweegt, kan de middellijn van de planeet afgeleid worden uit de geringe helderheidsafname van de ster tijdens zo'n overgang. Metingen aan de eveneens periodieke schommelingen van de moederster bieden informatie over de massa van de planeet. De astronomen bestudeerden metingen aan de exoplaneten CoRoT-24b en 24c. Die hebben omlooptijden van respectievelijk 5 en 12 dagen. Uit de waargenomen planeetovergangen is afgeleid dat beide planeten 4 à 5 maal zo groot zijn als de aarde; waarnemingen aan de schommelingen van de ster wijzen echter uit dat de binnenste planeet ruim vier maal zo licht is (minder dan 6 aardmassa's) als de buitenste (28 aardmassa's). Dat zou betekenen dat hij een afwijkende samenstelling heeft. Precisiemetingen aan de planeetovergangen hebben laten zien dat CoRoT 24b een substantiële dampkring heeft. In hun artikel rekenen de Oostenrijkse astronomen voor dat die dampkring al lang verdwenen zou zijn als de planeet daadwerkelijk 4 à 5 maal zo groot is als de aarde. In dat geval is de oppervlaktezwaartekracht namelijk relatief gering, en omdat de planeet op kleine afstand rond zijn moederster draait, zou de atmosfeer dan al lang zijn verdampt. De conclusie: waarschijnlijk is de planeet aanzienlijk kleiner (dat zou ook beter in overeenstemming zijn met de geringe massa), waardoor hij wél een dampkring kan vasthouden. Kennelijk worden de bepalingen van de afmetingen beïnvloed door de aanwezigheid van wolken of heiïge lagen in die dampkring. Toekomstige planetenjagers, zoals de geplande Europese ruimtemissie CHEOPS, zullen terdege rekening moeten houden met dit effect, aldus de onderzoekers. (GS)
Small planets hiding in giant cloaks

13 juni 2016
Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is een bijzondere 'dubbelsterplaneet' ontdekt: een planeet die zijn baan niet beschrijft rond een enkelvoudige ster zoals de zon, maar rond een nauwe dubbelster. Zulke planeten worden wel Tatooine-planeten genoemd, naar de thuisplaneet van Star Wars-held Luke Skywalker, die ook twee zonnen aan de hemel heeft staan. De nieuwe ontdekking is vandaag bekendgemaakt op de 228ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in San Diego en wordt binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal. De negen eerder ontdekte Tatooine-planeten zijn allemaal relatief klein (kleiner dan de planeet Saturnus in ons eigen zonnestelsel) en draaien bovendien in zeer kleine banen rond hun twee zonnen - net buiten het gebied waar de omloopbaan instabiel zou worden. De nieuw ontdekte dubbelsterplaneet, Kepler-1647b geheten, is echter zo groot als Jupiter en cirkelt op een grotere afstand rond, met een omlooptijd van ca. 3 jaar. De ontdekking zal sterrenkundigen hopelijk meer inzicht geven in ontstaan en evolutie van dubbelsterplaneten. Kepler-1647b bevindt zich op ca. 3700 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Zwaan; de dubbelster heeft een leeftijd van ca. 4,4 miljard jaar, ongeveer even oud als onze eigen zon. De planeet draait rond in de zogeheten bewoonbare zone van de dubbelster, waar de temperatuur het bestaan van vloeibaar water aan het oppervlak mogelijk maakt. De Jupiter-achtige reuzenplaneet heeft zelf geen vast oppervlak, maar wordt mogelijk vergezeld door een aantal manen, waarop dan water en heel misschien ook leven zal kunnen voorkomen. (GS)
Largest, Widest Orbit "Tatooine" Bolsters Planet Formation Theories

13 juni 2016
Complexe organische moleculen - de bouwstenen van het leven - ontstaan in de interstellaire ruimte niet alleen onder invloed van energierijke ultraviolette straling, maar ook door 'bestraling' van ijskristallen met laagenergetische elektronen. Dat concludeert Chris Arumainayagam van Wellesley College in Massachusetts op basis van laboraoriumexperimenten. In stervormingsgebieden zijn kleine stofdeeltjes vaak bedekt met een zeer dun laagje ijskristallen. Er was al bekend dat bestraling van deze ijskristallen met ultraviolette fotonen (afkomstig van nabije jonge sterren) kan leiden tot chemische reacties waarbij onder andere methanolijs ontstaat. De experimenten van Arumainayagam laten nu zien dat soortgelijke reacties optreden bij bestraling met laagenergetische elektronen. Bovendien ontstaat daarbij het complexe organische molecuul methoxymethanol. Laagenergetische elektronen worden in grote aantallen geproduceerd wanneer interstellaire gasdeeltjes gebombardeerd worden door kosmische straling - zeer energierijke elektrisch geladen deeltjes uit het heelal. Nu blijkt dus dat zulke elektronen ook een belangrijke rol kunnen spelen bij de productie van de fundamentele bouwstenen van het leven. Wellesley presenteerde zijn resultaten vandaag op de 228ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in San Diego. (GS)
Wellesley Professor’s Research Supports Idea that Building Blocks of Life May Originate From Interstellar Reactions

13 juni 2016
Rond de witte dwergster SDSSJ1043+0855 cirkelt mogelijk een planeet met een kalksteenrijke korst. Op aarde is kalksteen (versteend calciumcarbonaat) vaak afkomstig van de kalkrijke skeletjes van kleine zeeorganismen. Het is echter nog veel te vroeg om te concluderen dat er op de verre planeet ooit leven is geweest. Van SDSSJ1043+0855, een witte dwerg op een afstand van ruim 700 lichtjaar, is al geruime tijd bekend dat hij wordt omgeven door een ronddraaiende schijf van gruis en stof. Algemeen wordt aangenomen dat dat materiaal afkomstig is van onderlinge botsingen van rondcirkelende planetoïden - relatief kleine rotsachtige hemellichamen. Het stof komt uiteindelijk in de dampkring van de witte dwerg terecht, waar het een herkenbare 'vingerafdruk' achterlaat in het uitgestraalde sterlicht. Precisiemetingen met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaii en met de Hubble Space Telescope hebben nu meer licht geworpen op de chemische samenstelling van dat stof: het bevat relatief veel koolstof, en is ook enigszins verrijkt in calcium en zuurstof. De metingen geven alleen informatie over de 'atomaire' samenstelling van het stof, omdat de stofdeeltjes in de dampkring van de ster volledig verdampen. Uit wat voor mineralen de stofdeeltjes oorspronkelijk hebben bestaan is dus niet bekend, maar de onderzoekers denken dat calciumcarbonaat een zeer goede kandidaat is. Dat wijst erop dat het grootste deel van de stofdeeltjes vermoedelijk niet afkomstig is van kleine planetoïden, maar van het oppervlak van een grotere planeet, waarin differentiatie heeft plaatsgevonden: zware elementen bevinden zich dan vooral in de kern, en lichtere elementen vooral in de mantel. Alles lijkt er dus op te wijzen dat SDSSJ1043+0855 vergezeld wordt door een rotsachtige planeet met een kalksteenrijke korst, die echter wel geteisterd wordt door inslagen en langzaam maar zeker wordt 'opgeslokt' door de witte dwerg. Of er daadwerkelijk sprake is van calciumcarbonaat is nog geen uitgemaakte zaak. De toekomstige James Webb Space Telescope is mogelijk in staat om de minerale samenstelling van de stofdeeltjes te bepalen vóórdat ze verdampen. Overigens bestaan er ook niet-biologische processen waarbij calciumcarbonaat ontstaat. De resultaten zijn vandaag gepresenteerd op de 228ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in San Diego. (GS)
Planet-Devouring Star Reveals Possible Limestone Crumbs

9 juni 2016
Astronomen hebben sterke aanwijzingen gevonden dat een in 2012 ontdekte planeet zijn einde tegemoet gaat. De waarschijnlijk Jupiterachtige planeet, die evenals zijn moederster pas 2 miljoen jaar oud is, heeft een omlooptijd van slechts 11 uur. En het lijkt erop dat zijn buitenste lagen worden weggerukt door de nabije ster. Het staat nog niet helemaal vast dat object ‘PTFO8-8695 b’ een planeet van het kaliber Jupiter is: zijn massa is nog niet goed bekend. Maar de beschikbare waarnemingen, verricht met twee Amerikaanse telescopen, wijzen wel sterk in die richting. De astronomen gaan ervan uit PTFO8-8695 b op grotere afstand van zijn moederster is ontstaan en daar geleidelijk naartoe is gespiraald. Of die spiraalbeweging zal eindigen vóórdat de planeet helemaal door zijn ster is ontmanteld, is een kwestie van afwachten. Dat hangt ervan af hoe snel hij massa verliest. PTFO8-8695 b draait om een ster in het sterrenbeeld Orion, op ongeveer 1100 lichtjaar van de aarde. Hij verraadt zijn bestaan doordat hij, vanaf de aarde gezien, regelmatig voor zijn moederster langs schuift. Hierdoor vertoont de ster helderheidsvariaties. Spectroscopische vervolgwaarnemingen hebben geleerd dat de planeet veel H-alfalicht produceert – licht dat afkomstig is van energierijke waterstofatomen. Daaruit kan worden afgeleid dat hij een sterk opgezwollen atmosfeer heeft die rijk is aan waterstofgas. Het is vrijwel ondenkbaar dat hij deze atmosfeer onder de huidige omstandigheden zal kunnen vasthouden. (EE)
Likely new planet may be in slow death spiral

8 juni 2016
Astronomen hebben ontdekt waarom veel hete Jupiters – grote gasplaneten die op geringe afstand om hun moederster cirkelen – veel minder water lijken te hebben dan sommige van hun soortgenoten. Waarschijnlijk bevatten hun atmosferen wel degelijk waterdamp, maar zit deze verborgen onder lagen bewolking of nevel die zelf niet uit waterdamp bestaan (Astrophysical Journal, 1 juni). Bij het onderzoek hebben de astronomen gekeken naar een selectie van 19 hete Jupiters die zijn onderzocht met de Hubble-ruimtetelescoop. In de atmosferen van tien van deze planeten is waterdamp gedetecteerd, bij de overige niet. De Hubble-gegevens zijn vergeleken met de resultaten van modelberekeningen die voorspellen hoe het spectrum van planetenatmosferen met uiteenlopende wolkendichtheid eruit zou moeten zien. Uit vergelijking van deze resultaten met de echte meetgegevens van de planeten blijkt dat in bijna alle gevallen het zicht op de atmosfeer voor gemiddeld de helft wordt belemmerd door nevel of wolken. In sommige gevallen is daardoor vrijwel geen waterdamp waarneembaar. Een vergelijkbaar onderzoek, waarvan de resultaten afgelopen december in Nature zijn gepubliceerd, kwam overigens tot dezelfde conclusie. (EE)
Cloudy Days on Exoplanets May Hide Atmospheric Water

7 juni 2016
Mogelijk ontstond er vroeg in de geschiedenis van het heelal al leven. Niet op planeten zoals de aarde, maar op merkwaardige koolstofplaneten. Die bestaan uit grafiet, carbiden en diamant - vormen van koolstof - en hebben een dampkring van koolstofrijke gassen als koolmonoxide en methaan. In Monthly Notices of the Royal Astronomical Society suggereren Natalie Mashian en Avi Loeb van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics dat er gericht naar deze planeten gezocht zou moeten worden. Mashian en Loeb onderzochten een bepaald type oude sterren: de zogeheten CEMP-sterren (carbon-enhanced metal poor stars). Die sterren dateren uit de jeugd van het heelal, waardoor ze vrijwel geen zware elementen ('metalen') bevatten - de elementen ontstonden pas later bij kernfusiereacties in zonachtige sterren. Merkwaardig genoeg bevatten de CEMP-sterren wel meer koolstof dan je op basis van hun hoge leeftijd zou verwachten. De twee astronomen denken dat er uit een koolstofrijke wolk van gas en stof niet alleen een ster kan ontstaan, maar dat die ster ook vergezeld kan zijn door planeten, die dan ook rijk aan koolstof zullen zijn. Of CEMP-sterren daadwerkelijk door planeten worden vergezeld, zou kunnen blijken uit toekomstige gerichte waarnemingscampagnes. Omdat leven zoals wij dat kennen gebaseerd is op koolstofchemie, is het volgens Mashian en Loeb denkbaar dat er op zulke koolstofrijke CEMP-planeten ook leven is ontstaan. In dat geval kan leven dus al in de vroege jeugd van het heelal voet aan de grond hebben gekregen. (GS)
Universe's First Life Might Have Been Born on Carbon Planets

1 juni 2016
Astronomen worstelen al geruime tijd met het bestaan van zware gasplaneten die op geringe afstand om hun moederster cirkelen. Nieuw onderzoek wijst erop dat dubbelsterren wel eens een sleutelrol zouden kunnen spelen bij de vorming van deze ‘hete Jupiters’. Astronomen van het California Institute of Technology hebben met de Keck-telescoop op Hawaï gericht gezocht naar sterren waar reuzenplaneten met korte omlooptijden omheen cirkelen. Hun bevindingen geven aan dat hete Jupiters drie keer zo vaak voorkomen in dubbelstersysteem dan je op grond van toeval zou mogen verwachten. Hoewel eerder onderzoek aangaf dat de aanwezigheid van een tweede ster de inwaartse migratie van een hete Jupiter zou kunnen bevorderen, lijken de nieuwe resultaten – die vandaag zijn gepresenteerd op de jaarlijkse bijeenkomst van de Canadian Astronomical Society in Winnipeg – dit scenario tegen te spreken. De onderzoekers denken dat de invloed van die tweede ster zich al in een heel vroeg stadium doet gelden: tijdens het planeetvormingsproces. Hierdoor zouden zich gemakkelijk(er) hete Jupiters kunnen vormen. (EE)
Twin Stars Implicated in Birth of Hot Jupiters

26 mei 2016
Volgens Amerikaanse astronomen is er een goede kans dat de in 2013 ontdekte exoplaneet Kepler-62f ‘leefbaar’ is, dat wil zeggen: vloeibaar water op zijn oppervlak heeft. Dat blijkt uit computersimulaties waarbij diverse combinaties van atmosferische samenstelling en baanvorm voor de planeet zijn doorgerekend. Kepler-62f draait, samen met vier andere planeten, om een 1200 lichtjaar verre ster in het sterrenbeeld Lier. Het enige wat we met zekerheid over de planeet kunnen zeggen, is dat hij ongeveer 40 procent groter is dan de aarde en in 267 dagen om zijn ster draait. Maar wat de vorm van zijn omloopbaan is en welke samenstelling zijn (eventuele!) atmosfeer heeft, is onduidelijk. Uit de computersimulaties blijkt echter dat er tal van atmosferische samenstellingen denkbaar zijn die de planeet warm genoeg zouden maken om water over zijn oppervlak te laten stromen. De belangrijkste voorwaarde is dat die atmosfeer minstens zoveel koolstofdioxide bevat als de aardatmosfeer. Anders blijft al het water op de planeet hoe dan ook bevroren. Het ‘leefbaarst’ zou Kepler-62f zijn wanneer de dichtheid van zijn atmosfeer drie tot vijf keer zo groot is als die van de aardatmosfeer en volledig uit koolstofdioxide bestaat. Ook met minder kan de planeet toe, maar dan moet zijn baan hem wel regelmatig dichter bij zijn moederster brengen. (EE)
A planet 1,200 light-years away is a good prospect for a habitable world

26 mei 2016
Amerikaanse astronomen hebben een reuzenplaneet ontdekt die op geringe afstand om een ster cirkelt. Deze ster is zo jong dat hij nog omgeven is door een schijf van gas en stof – het restant van de gaswolk waaruit hij is ontstaan. Decennialang zijn astronomen ervan uitgegaan dat de vorming van een Jupiter-achtige planeet minimaal tien miljoen jaar in beslag neemt. Daar zijn de laatste jaren echter steeds meer twijfel over ontstaan. De nu ontdekte planeet – CI Tau b – heeft minstens acht keer zoveel massa als Jupiter en draait om een ster op 450 lichtjaar van de aarde die niet veel ouder kan zijn dan twee miljoen jaar. Het lijkt er dus op dat de vorming van zo’n kolossale planeet helemaal niet lang hoeft te duren.De ster CI Tau maakt deel uit van een stervormingsgebied in het sterrenbeeld Stier. De astronomen hebben in datzelfde stervormingsgebied nog meer jonge sterren onderzocht, en daarbij zijn aanwijzingen gevonden dat hier nog meer jonge reuzenplaneten te vinden zijn. (EE)
Astronomers find giant planet around very young star

26 mei 2016
Nieuw onderzoek wijst erop dat minder exoplaneten leefbaar zijn dan veelal wordt aangenomen, omdat hun atmosferen hen te heet houden (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Bij de speurtocht naar planeten waarop leven mogelijk kan zijn, zoeken wetenschappers vooral naar planeten in de zogeheten ‘leefbare’ zone van een ster – de gordel rond de ster waarbinnen de temperaturen op het oppervlak van een planeet zo gematigd kunnen zijn dat er vloeibaar water kan bestaan. Daarbij wordt dan vooral gedacht aan planeten die om sterren draaien die sterke overeenkomsten vertonen met onze zon. Maar de laatste tijd zijn ook diverse leefbare planeten ontdekt bij sterren die veel kleiner, koeler en vooral talrijker zijn: zogeheten rode dwergen. Tot nu toe werd aangenomen dat planeten van het formaat aarde die zich op de juiste afstand van zo’n rode dwerg bevinden, bijna ‘vanzelf’ leefbaar worden. Weliswaar zouden ze na hun ontstaan gehuld zijn in een dichte atmosfeer van waterstof en helium, die de temperatuur aan het oppervlak ondraaglijk hoog maakt, maar dat zou slechts tijdelijk zijn. De hevige uitbarstingen van ultraviolette en röntgenstraling die door rode dwergsterren worden geproduceerd, zouden deze verstikkende atmosfeer geleidelijk doen verdampen. Het nieuwe onderzoek geeft echter aan dat dit niet zo is. De gedetailleerde computersimulaties laten zien dat planeten die ongeveer net zoveel massa hebben als de aarde (of méér) in staat zijn om die verstikkende dampkring van waterstof en helium vast te houden. Alleen aanzienlijk kleinere, lichtere planeten van het kaliber Mars kunnen uiteindelijk met een leefbare atmosfeer achterblijven. (EE)
Number of habitable planets could be limited by stifling atmospheres

18 mei 2016
Sterrenkundigen hebben ijzige komeetkernen gedetecteerd in een baan rond de jonge, zonachtige ster HD 181327, op 160 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Pictor (Schildersezel). De ster is 30 procent zwaarder dan de zon en is pas 23 miljoen jaar oud. Hij wordt omgeven door een ring van stofdeeltjes - een zogeheten debris disk, die het resultaat is van onderlinge botsingen van planetoïde-achtige hemellichamen. Vermoedelijk zijn er rond de ster ook al volwaardige planeten ontstaan, maar die kunnen niet eenvoudig gedetecteerd worden. Met het ALMA-observatorium - 66 grote schotels voor (sub-)millimeterstraling op 5000 meter hoogte in Noord-Chili - is nu de aanwezigheid van koolmonoxide in de ring aangetoond. Dat gas moet vrijgekomen zijn bij botsingen van ijzige, komeetachtige objecten. De relatieve hoeveelheid koolmonoxide komt goed overeen met de samenstelling van kometen in ons eigen zonnestelsel. In absolute termen gaat het om zeer geringe hoeveelheden: als al het gedetecteerde gas samengebald zou worden in één ijsbal, zou die een middellijn van slechts 200 kilometer hebben. De ontdekking is bekendgemaakt op een conferentie over het ontstaan van planetenstelsels in Santiago, Chili. (GS)
Evidence of Comets Orbiting a Sun-like Star

16 mei 2016
Sterrenkundigen van het Carl Sagan Institute van de Cornell-universiteit hebben de eigenschappen in kaart gebracht van de bewoonbare zones rond rode reuzensterren. De conclusie: ook tijdens dat late evolutiestadium van een zonachtige ster kunnen planeten gedurende vele honderden miljoenen jaren geschikt zijn voor leven. Onze zon is een zogeheten hoofdreeksster, die zijn energie ontleent aan de kernfusie van waterstof tot helium. Rondom de zon ligt een zone waarin een planeet de juiste temperatuur heeft voor het bestaan van vloeibaar water aan het oppervlak - de zogeheten bewoonbare zone. Momenteel liggen de aarde en Mars in die zone. In de verre toekomst zal de zon echter opzwellen tot een rode reuzenster. Mercurius en Venus worden opgeslokt; de aarde en Mars koken droog. De bewoonbare zone verplaatst zich naar buiten, en de ijsmanen van de reuzenplaneten Jupiter en Saturnus zullen ontdooien. Uit het onderzoek van Lisa Kaltenegger en Ramses Ramirez, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, blijkt dat werelden die zich nu ver buiten de bewoonbare zone van een zonachtige ster bevinden, tijdens het rode-reuzenstadium van hun moederster minstens een half miljard jaar lang bewoonbaar kunnen zijn - volgens Kaltenegger lang genoeg om 'optimistisch' te zijn over de kansen voor het ontstaan van leven. (GS)
Hunting for hidden life on worlds orbiting old, red stars

11 mei 2016
Sterrenkundigen hebben een planetenstelsel ontdekt waarin een uniek resonantiepatroon voorkomt tussen de omlooptijden van de vier planeten. Het gaat om het stelsel Kepler-223, gevonden door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. De vier planeten zijn groter en zwaarder dan de aarde, en grotendeels gasvormig; ze worden wel 'mini-Neptunussen' genoemd. Ze draaien op kleine afstand rond hun moederster, met omlooptijden tussen de 7 en 19 dagen. Uit metingen van Kepler en van de Keck-telescoop op Hawaii blijkt dat de omlooptijden van de vier planeten aan elkaar 'gekoppeld' zijn. In de periode waarin de binnenste planeet acht keer rond de ster draait, beschrijft planeet 2 zes omlopen, draait nummer 3 vier keer rond de ster, en trekt de buitenste planeet drie baantjes. Uit computersimulaties blijkt dat zulke gekoppelde baanresonanties kunnen ontstaan wanneer planeten zich in de loop van de tijd langzaam door het stelsel verplaatsen; vermoedelijk zijn de vier planeten op grotere afstand van de ster ontstaan, en migreerden ze pas later naar hun huidige omloopbanen. Astronomen denken dat de vier reuzenplaneten in ons eigen zonnestelsel (Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus) misschien ook ooit zulke baanresonanties hebben vertoond. De resonantie kan echter gemakkelijk worden 'verbroken', bijvoorbeeld door zwaartekrachtsinvloeden van andere hemellichamen, of door botsingen. Kennelijk is het planetenstelsel van Kepler-223 aan zulke verstoringen ontsnapt. De ontdekking wordt deze week gepubliceerd in Nature. (GS)
Exoplanets' Orbits Point to Planetary Migration

10 mei 2016
Een gedetailleerde analyse van metingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft het bestaan van 1284 nieuwe exoplaneten bevestigd. In totaal zijn er nu ruim 3200 planeten bij andere sterren bekend; 2325 daarvan zijn ontdekt door Kepler. Sterrenkundigen hebben een nieuwe, statistische analysemethode toegepast op de Kepler-catalogus van juli 2015, waarin 4302 'kandidaatplaneten' voorkomen. Voor 1284 van die kandidaten is het meer dan 99% zeker dat het daadwerkelijk om een echte planeet gaat. Voor 1327 kandidaten luidde het oordeel 'waarschijnlijk wel'; voor 707 kandidaten 'waarschijnlijk niet'. Bovendien werden 984 planeten bevestigd die eerder al op een andere manier waren geverifieerd. Kepler werd gelanceerd in maart 2009 en hield vier jaar lang 150.000 sterren in het oog, op zoek naar minieme periodieke helderheidsdipjes die veroorzaakt worden door rondcirkelende planeten - wanneer zo'n exoplaneet gezien vanaf de aarde voor zijn moederster langs beweegt, wordt een klein beetje sterlicht onderschept. Elke door Kepler gevonden planeetkandidaat moet echter wel op een andere wijze geverifieerd worden voordat hij officieel het etiketje 'exoplaneet' krijgt opgeplakt. Van de nieuw ontdekte planeten zou het in 550 gevallen kunnen gaan om rotsachtige planeten die qua grootte enigszins vergelijkbaar zijn met de aarde. Negen daarvan bevinden zich in de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster, waar de temperatuur goed is voor het bestaan van vloeibaar water. In totaal zijn er nu 21 min of meer aardeachtige planeten bekend die in de bewoonbare zone rond hun moederster cirkelen. De nieuwe ontdekkingen zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
NASA's Kepler Mission Announces Largest Collection of Planets Ever Discovered  

9 mei 2016
De ster KIC 8462852 (bijgenaamd 'Tabby's Star', naar astronoom Tabitha Biyajian van de Yale-universiteit) is toch wat minder mysterieus dan eerder werd gedacht, zo blijkt uit nieuw archiefonderzoek van Amerikaanse en Duitse sterrenkundigen. Eerdere meldingen dat de ster in de loop van de afgelopen honderd jaar 20 procent in helderheid zou zijn afgenomen, blijken onjuist. Daarmee wordt het onwaarschijnlijker geacht dat het merkwaardige gedrag van de ster veroorzaakt wordt door bouwwerkzaamheden van een buitenaardse beschaving. Uit metingen van de ruimtetelescoop Kepler is gebleken dat Tabby's Star zeer onregelmatige helderheidsvariaties vertoont, die tot nu toe nog niet op een bevredigende manier zijn verklaard (mogelijke voorgestelde verklaringen, zoals verduisterende kometenwolken rond de ster, blijken geen van alle te voldoen). Toen sterrenkundigen van de Louisiana State University begin dit jaar op basis van onderzoek aan oude fotografische platen concludeerden dat de ster in de afgelopen eeuw sterk in helderheid is afgenomen, ontstond bij sommige onderzoekers het idee dat het gedrag van de ster misschien zou kunnen wijzen op de aanwezigheid van een hoog ontwikkelde buitenaardse beschaving. Die zou gigantische constructies in een baan rond de ster hebben gebouwd, waardoor steeds meer sterlicht aan het zicht wordt onttrokken. Het nieuwe onderzoek, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, lijkt nu uit te wijzen dat de eerder gemelde helderheidsafname van Tabby's Star niet heeft plaatsgevonden. De vermeende verzwakking van de ster moet toegeschreven worden aan veranderingen in de gebruikte meetapparatuur. Overigens is de oorzaak van de onregelmatige helderheidsvariaties van de ster daarmee nog steeds niet verklaard. (GS)
New study supports natural causes, not alien activity, explain mystery star’s behavior

9 mei 2016
Tijdens de ontstaansperiode van aardeachtige planeten zijn kolossale inslagen heel normaal. Dat blijkt uit computersimulaties van NASA-onderzoekers die gepubliceerd zijn in The Astrophysical Journal. Aardeachtige planeten ontstaan door samenklontering van kleinere brokstukken. Naarmate de hemellichamen groter en groter worden, vinden er ook steeds meer zware onderlinge botsingen plaats. Onze eigen aarde is kort na haar ontstaan bijvoorbeeld zo goed als zeker geraakt door een andere protoplaneet ter grootte van Mars; uit de brokstukken van die botsing ontstond de maan. Eerdere computersimulaties van de vorming van aardse planeten hielden wel rekening met het samenklonteren en aangroeien van materiaal, maar niet met het fragmenteren van hemellichamen als gevolg van zulke botsingen, voornamelijk omdat dat veel te veel computertijd en -rekenkracht vergt. De NASA-onderzoekers hebben nu nieuwe simulaties uitgevoerd waarbij wél rekening wordt gehouden met fragmentatie. Uit de resultaten blijkt dat er uit een protoplanetaire schijf meestal zo'n drie à vier aardeachtige planeten ontstaan, en dat die aan het eind van hun ontstaansperiode bijna allemaal wel een paar gigantische inslagen ondergaan. Dat suggereert dat de zware botsing waaruit de maan werd geboren niet buitengewoon zeldzaam is geweest. (GS)
Giant Impacts on Earth-Like Worlds

2 mei 2016
Astronomen van de universiteit van Luik (België) hebben samen met internationale collega's drie aarde-achtige planeten gevonden in een baan rond een nabije ultrakoele dwergster. De drie planeten zijn bij uitstek geschikt voor een speurtocht naar buitenaards leven met behulp van grote toekomstige telescopen. De ontdekking is vandaag online gepubliceerd in Nature. De ster in kwestie is een zeer koele, kleine en zwakke rode dwergster met de catalogusaanduiding 2MASS J23062928-0502285 (de getallen verwijzen naar de positie van de ster aan de hemel, in het sterrenbeeld Waterman). De drie planeten zijn ontdekt met de Belgische TRAPPIST-telescoop op de Europese La Silla-sterrenwacht in Chili; de ster wordt daarom ook wel kortweg aangeduid als TRAPPIST-1. Hij bevindt zich op een afstand van ca. 40 lichtjaar van de aarde. Met de TRAPPIST-telescoop (TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope) zijn periodieke helderheidsdipjes ontdekt in het zeer zwakke licht van het dwergsterretje. Die worden veroorzaakt doordat er drie kleine, aarde-achtige planeten rond de ster draaien; tijdens een zogeheten overgang beweegt de planeet voor de ster langs en onderschept hij een klein beetje sterlicht. Twee van de planeten van TRAPPIST-1 bevinden zich op zo'n kleine afstand van de ster dat hun oppervlaktetemperatuur vermoedelijk te hoog is om leven mogelijk te maken; de derde planeet draait op grotere afstand en is mogelijk te koud. Toch spreken de astronomen van 'potentieel bewoonbare planeten': de twee binnenste planeten keren altijd hetzelfde halfrond naar de ster toe (net zoals de maan dat doet bij de aardde), en in de 'schemeringszones' zou leven zich mogelijk kunnen handhaven. Van de derde planeet is de baan nog niet goed bekend; het is niet uitgesloten dat hij toch in de zogeheten bewoonbare zone van de zwakke moederster ronddraait. Het belang van de ontdekking schuilt vooral in de combinatie van aarde-achtige planeten, een zwakke moederster, en een kleine afstand tot de aarde. Dankzij die eigenschappen zijn de planeten bij uitstek geschikt voor een speurtocht naar zogeheten biomarkers - stoffen in de dampkring die wijzen op biologische activiteit aan het oppervlak, zoals zuurstof, ozon en methaan. Met toekomstige grote telescopen, zoals de James Webb Space Telescope en de European Extremely Large Telescope, kan die dampkring tijdens een planeetovergang bestudeerd worden doordat een zeer klein deel van het sterlicht enigszins gefilterd wordt. Die metingen zijn alleen mogelijk als de ster relatief dichtbij staat en als de planeten verhoudingsgewijs groot zijn - met andere woorden, als de ster zelf een kleine middellijn heeft. (GS)  
Drie potentieel leefbare werelden gevonden rond nabije ultrakoele dwergster (origineel persbericht)

26 april 2016
Astronomen hebben via een slim trucje achterhaald waar de binnenrand ligt van de protoplanetaire schijf rond een pasgeboren ster. Protoplanetaire schijven zijn afgeplatte, roterende schijven van gas en stof rond jonge sterren; uit het materiaal in zo'n schijf klonteren in een later stadium planeten samen. Het binnenste deel van de schijf is vaak schoon geblazen door de straling van de ster, maar hoe groot die centrale opening is - met andere woorden: wat de afstand is van de ster tot de binnenrand van de schijf - is niet eenvoudig te achterhalen. Met behulp van de lichtecho-techniek is dat nu in het geval van de ster YLW 16B, op 400 lichtjaar afstand van de aarde, wél gelukt. De jonge ster (hij is ca. 1 miljoen jaar oud) vertoont flinke helderheidsvariaties, en die leiden tot variaties in de warmtestraling van de binnenrand van de relatief dikke protoplanetaire schijf. Met infraroodtelescopen in de ruimte en op de grond zijn die variaties nu opgemeten, en door ze te vergelijken met de helderheidsvariaties van de ster zelf, viel relatief eenvoudig te achterhalen met hoe veel 'vertraging' ze optreden. Die vertraging wordt veroorzaakt doordat het licht van de ster tijd nodig heeft om de binnenrand van de protoplanetaire schijf te bereiken. Uit de metingen, die gepubliceerd zijn in The Astrophysical Journal, blijkt dat de binnenrand van de protoplanetaire schijf van YLW 16B zich op 12 miljoen kilometer afstand van de ster bevindt. Het is voor het eerst dat de lichtecho-techniek gebruikt wordt voor metingen aan protoplanetaire schijven; de astronomen verwachten dat de techniek in de toekomst ook bij veel andere jonge sterren kan worden toegepast. (GS)
Light Echoes Give Clues to Protoplanetary Disk

22 april 2016
Na een dagenlange storing is de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler sinds vrijdag 22 april weer volledig operationeel. Eerder deze maand zette Kepler zichzelf in de 'emergency mode'. De oorzaak van de storing is nog steeds niet achterhaald, maar door alle boordcomputers te resetten is het probleem verholpen. Het wetenschappelijk programma van Kepler - de speurtocht naar planeten bij andere sterren - is weer hervat. Iets later dan normaal begint Kepler nu aan een meetcampagne waarbij gezocht wordt naar planeten via de microlenstechniek. Daartoe is de ruimtetelescoop op het centrum van ons Melkwegstelsel gericht. Het licht van een ster in het Melkwegcentrum kan tijdelijk versterkt worden door de zwaartekracht van een dichterbij gelegen ster die exact tussen de verre ster en de aarde door beweegt - de zogeheten zwaartekrachtlenswerking. Wanneer er rond de lens-ster planeten bewegen, kunnen die kortstondige helderheidspieken veroorzaken in het licht van de achtergrondster. Voor deze campagne, die tot 1 juli duurt, werkt Kepler nauw samen met telescopen op de grond. De ruimtetelescoop draait in een baan om de zon, op grote afstand van de aarde. (GS)
Kepler Recovered and Returned to the K2 Mission

14 april 2016
Een voormalige analist die voor het Amerikaanse ministerie van defensie heeft gewerkt, denkt een verklaring te hebben voor een geheimzinnig radiosignaal uit de ruimte dat bijna 40 jaar geleden werd opgevangen. Volgens hem zou een komeet de oorzaak kunnen zijn geweest. In 1977 speurde astronoom Jerry Ehman de hemel af met een radiotelescoop van Ohio State University. Het ging om een gerichte poging om eventuele signalen van buitenaardse beschavingen op te pikken. Toen Ehman op 15 augustus van dat jaar de telescoop op een kluitje sterren in het sterrenbeeld Boogschutter richtte, werd inderdaad een krachtige puls radiostraling opgevangen die ruim een minuut aanhield. Hij omcirkelde de gebeurtenis op de uitdraai van de meetgegevens en schreef er ‘Wow!’ naast. Uit een analyse bleek dat de puls waarschijnlijk afkomstig was uit de interstellaire ruimte. Maar ondanks talrijke pogingen werd het signaal daarna nooit meer waargenomen. Het leek erop dat het wel altijd een raadsel zou blijven. Astrofysicus Antonio Paris van St Petersburg College, Florida, heeft nu echter toch een mogelijke verklaring gevonden. Hij heeft vastgesteld dat op de dag van het Wow!-signaal twee kometen in de betreffende hemelstreek stonden – zwakke kometen die pas in 2006 en 2008 zijn ontdekt. Kometen bevatten veel waterstof, een element dat van nature radiostraling met een frequentie van 1420 megahertz uitzendt – dezelfde frequentie als waarop het Wow!-signaal werd opgevangen. Het is volgens Paris dus denkbaar dat het intrigerende radiosignaal van een van deze kometen afkomstig was. Om deze hypothese te toetsen, wil Paris een kleine radiotelescoop aanschaffen. Deze wil hij begin 2017 en begin 2018 op de Boogschutter richten, waar eerst de ene, dan de andere komeet weer doorheen trekt. Op die manier hoopt Paris het Wow!-signaal te kunnen reproduceren, al menen deskundigen dat het 1420 megahertz-signaal van kometen niet sterk genoeg kan zijn. Daar laat Paris zich echter niet door ontmoedigen. Voor de financiering van zijn project is hij een crowdfunding-campagne gestart waarmee 15.000 dollar moet worden binnengehaald. Dat bedrag is al bijna binnen. (EE)
Alien ‘Wow!’ signal could be explained after almost 40 years

12 april 2016
In oktober 1995 werd voor het eerst de ontdekking bekendgemaakt van een planeet in een baan rond een andere ster. In de afgelopen twintig jaar zijn meer dan 2000 van zulke exoplaneten gevonden. Nu blijkt echter dat het bestaan van planetenstelsels bij andere sterren al 78 jaar eerder ontdekt had kunnen worden, namelijk in oktober 1917. Walter Adams, directeur van de Mount Wilson-sterrenwacht, legde op 24 oktober 1917 het spectrum vast van de Ster van Van Maanen - een witte dwerg op ca. 14 lichtjaar afstand van de aarde. Het was (na 40 Eridani B en Sirius B) pas de derde witte dwerg die was ontdekt, in datzelfde jaar, door de Nederlands-Amerikaanse astronoom Adriaan van Maanen. De Briste sterrenkundige Jay Farihi heeft in die oude opname nu absorptielijnen ontdekt van het element calcium. Zware elementen zoals calcium komen normaal gesproken niet voor aan het oppervlak van witte dwergsterren. De afgelopen jaren zijn in de spectra van enkele andere witte dwergen absorptielijnen gevonden van zware elementen die wijzen op een 'verontreiniging' van de steratmosfeer met rotsachtig materiaal - vermoedelijk planetoïden die overbleven na de vorming van een planetenstelsel. De Ster van Van Maanen blijkt nu dus ook zo'n verontreinigde witte dwerg te zijn, en dat had in 1917 al ontdekt kunnen worden. Slimme astronomen hadden dus toen al kunnen concluderen dat de dwergster vermoedelijk vergezeld wordt door één of meer rotsachtige planeten. Overigens zijn er tot nu toe nog geen exoplaneten bij de Ster van van Maanen ontdekt. (GS)
1917 Astronomical Plate Has First-Ever Evidence of Exoplanetary System

11 april 2016
De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is weer stabiel, na een storing die een paar dagen heeft geduurd. Kepler heeft geschiedenis geschreven door de ontdekking van enkele duizenden exoplaneet-kandidaten tussen 2009 en 2013, toen aan de oorspronkelijke missie een einde kwam als gevolg van het uitvallen van gyroscopen. Momenteel maakt Kepler - in een andere operationele modus - nog steeds jacht op planeten bij andere sterren, als onderdeel van de K2-missie. Op 7 april ontdekten vluchtleiders dat de ruimtetelescoop zichzelf in een veilige 'emergency modus' had gezet, ongeveer 14 uur voordat Kepler op het centrum van het Melkwegstelsel gericht zou worden. Op 11 april is het radiocontact met de ruimtetelescoop weer hersteld. Er is een onderzoek gaande naar de mogelijke oorzaak van de storing. (GS)
Kepler Recovered from Emergency and Stable

11 april 2016
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft ontdekt dat superaardes - exoplaneten die 2 tot ca. 10 maal zo zwaar zijn als de aarde - hun dampkring kunnen verliezen wanneer ze in een te kleine omloopbaan rond hun moederster draaien. Het gaat daarbij om planeten met een rotsachtige kern en een dikke buitenste gaslaag die zo dicht bij hun moederster staan dat ze meer dan 650 maal zoveel energie ontvangen als de aarde van de zon ontvangt. De dampkring van zo'n planeet kan in de loop van de tijd volledig worden 'weggeblazen' door de straling van de ster. De astronomen bestudeerden bestaande waarnemingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in Nature Communications. (GS)
Too close for comfort: Stars strip away the atmosphere of nearby super-Earths

11 april 2016
Amerikaanse sterrenkundigen hebben aangetoond dat de speurtocht naar exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon - verfijnd kan worden door ook metingen te verrichten op nabij-infrarode golflengten. Dat schrijven ze in The Astrophysical Journal. Een groot deel van alle bekende exoplaneten is gevonden met behulp van de zogeheten radiale-snelheidstechiek. De planeet veroorzaakt minieme periodieke schommelingen in de radiale snelheid van zijn moederster (de snelheid langs de gezichtslijn, dus naar ons toe of van ons af), en die verraden zich in het spectrum van de ster. Structuren op het oppervlak van de ster, zoals grote zonnevlekken, kunnen de metingen echter verstoren, vooral bij kleine dwergsterren: het lijkt dan alsof er een klein 'planeetsignaal' in het spectrum aanwezig is terwijl dat in werkelijkheid niet het geval is. De astronomen hebben nu laten zien dat deze 'false positives' grotendeels voorkomen kunnen worden door ook radiale-snelheidsmetingen te verrichten op nabij-infrarode golflengten. Een echt planeetsignaal is op elke golflengte even sterk, maar het storende effect van zonnevlekken is niet op elke golflengte hetzelfde. De nabij-infrarode metingen waren tot op heden altijd moeilijk omdat spectra op deze golflengten minder precies gekalibreerd kunnen worden.  Met de NASA Infrared Telescope Facility op Mauna Kea, Hawaii, zijn nu nabij-infrarode waarnemingen verricht aan 32 dwergsterren. Daarbij is het bestaan van enkele bekende exoplaneten en dubbelsterbegeleiders bevestigd, en zijn ook een paar nieuwe planeetkandidaten gevonden. (GS)
New Tool Refines Exoplanet Search

7 april 2016
Vanaf deze week speurt de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler naar planeten die in een wijde banen om hun moederster cirkelen of zelfs helemaal in hun eentje door de ruimte zwerven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van het natuurlijke lenseffect dat zulke planeten op het licht van achtergrondsterren uitoefenen. De afgelopen twintig jaar hebben astronomen meer dan 5000 planeten ontdekt die niet om de zon draaien, maar om een andere ster. Verreweg de meeste van deze planeten cirkelen op relatief kleine afstand om hun moederster. Wanneer zo’n planeet vanaf de aarde gezien voor zijn ster langs schuift, resulteert dat in korte, regelmatige helderheidsdipjes in het licht van de ster. Er moeten echter ook planeten zijn die veel wijdere omloopbanen volgen. Ook wijzen sommige onderzoeken op het bestaan van grote aantallen ‘weesplaneten’, die aan de zwaartekracht van hun moederster zijn ontsnapt. Ook deze planeten kunnen het licht van sterren beïnvloeden, maar dan op een andere manier. Wanneer een weesplaneet vanaf de aarde gezien voor een verre achtergrondster langs schuift, wordt het licht van die ster gebundeld door het zwaartekrachtsveld van de planeet. Door dit lenseffect, dat enkele dagen kan aanhouden, wordt de ster juist helderder. Anders dan bij planeten die op kleine afstand om een ster cirkelen gaat het om een eenmalig verschijnsel. Door miljoenen sterren in het hart van onze Melkweg in de gaten te houden, hopen astronomen met behulp van Kepler zulke lensverschijnselen te kunnen detecteren. Daarbij worden ze geholpen door sterrenwachten op aarde, die hetzelfde lenseffect vanuit eens iets andere hoek waarnemen dan Kepler, die momenteel ongeveer 120 miljoen kilometer van onze planeet verwijderd is. Zulke simultane waarnemingen van het lenseffect maken het mogelijk om de afstand van de ‘lens’ – de planeet dus – te berekenen. (EE)
Searching for Far Out and Wandering Worlds

6 april 2016
Een team van Amerikaanse en Canadese astronomen heeft een van de jongste en helderste ‘weesplaneten’ ontdekt die ooit in de relatief naaste omgeving van de zon zijn waargenomen. Het hemellichaam, dat de aanduiding 2MASS J1119-1137 draagt, heeft vier tot acht keer zoveel massa als de planeet Jupiter. Een weesplaneet is een planeet die niet (meer) in een baan om een ster draait, maar op drift is geraakt. Waarnemingen met de 6,5-meter Baade-telescoop in Chili hebben laten zien dat 2MASS J1119-1137 behoort tot een jonge sterrenhoop in het sterrenbeeld Waterslang. Deze ’TW Hydrae-associatie’, die 95 lichtjaar van ons verwijderd is, bestaat uit enkele tientallen sterren waarvan de leeftijd op 10 miljoen jaar wordt geschat. Ook 2MASS J1119-1137 zal dus ongeveer zo oud zijn. Dankzij deze jonge leeftijd is de planeet een sterke bron van infraroodstraling. Planeten zijn kort na hun ontstaan heel warm en koelen daarna geleidelijk af. Als 2MASS J1119-1137 beduidend ouder zou zijn dan 10 miljoen jaar, zou hij veel minder helder zijn in het infrarood dan nu het geval is. Maar ondanks zijn jonge leeftijd is 2MASS J1119-1137 niet de helderste weesplaneet die tot nu toe is ontdekt. Die eer komt toe aan PSO J318.5-22, een planeet die weliswaar ruim twee keer zo oud is, maar veel langzamer afkoelt omdat hij aanzienlijk meer massa heeft. (EE)
Young, Unattached Jupiter Analog Found in Solar Neighborhood

1 april 2016
Amerikaanse astronomen hebben een planeet ontdekt die in een stabiele baan om een ster cirkelt die deel uitmaakt van een drievoudig stersysteem. Het is pas de vierde keer dat een exoplaneet is ontdekt die drie ‘zonnen’ aan zijn hemel heeft staan. De planeet – een Jupiterachtige gasreus – draait om de ster KELT-4A, die vernoemd is naar het instrument waarmee dit opmerkelijke stersysteem is ontdekt: de Kilodegree Extremely Little Telescope (KELT). KELT bestaat uit twee autonoom werkende telescopen, waarvan er eentje in Zuid-Afrika staat en de ander in Arizona (VS). De afstand tussen de ster en de planeet is bijzonder klein: 6,5 miljoen kilometer. Hierdoor duurt een omloop van de planeet maar een dag of drie. De twee andere sterren KELT-4B en -4C staan 50 miljard kilometer verderop en draaien in ongeveer 30 jaar om elkaar. En dat tweetal draait weer in ongeveer 4000 jaar om KELT-4A. Het hele gezelschap is ongeveer 700 lichtjaar van ons verwijderd. Vanaf de planeet gezien ziet de ster KELT-4A er ongeveer veertig zo groot uit als de zon voor ons. De twee andere sterren staan zo ver weg dat ze niet meer licht geven dan onze (volle) maan. (EE)
Planet with triple-star system found

31 maart 2016
Astronomen hebben, met behulp van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), een nieuwe opname gemaakt van de planeetvormende schijf rond de nabije zonachtige ster TW Hydrae. De foto toont de kleinste details die ooit in zo’n schijf zijn waargenomen (Astrophysical Journal Letters, 31 maart). Het meest intrigerende detail op de opname is een lege gordel rond de centrale die ongeveer op dezelfde plek ligt als de baan van de aarde in ons eigen zonnestelsel. Daar zou dus wel eens een veel jongere versie van onze thuisplaneet aan het ontstaan kunnen zijn. Op drie miljard en zes miljard kilometer van de centrale ster – afstanden die vergelijkbaar zijn met de afstanden zon-Uranus en zon-Pluto – zijn nog twee lege gordels te zien. Ook die zijn waarschijnlijk het gevolg van het planeetvormingsproces. De planeten-in-wording die om de ster draaien vegen het stof en gas in de omgeving van hun omloopbaan op en loodsen het resterende materiaal naar de scherp begrensde ringen. De ster TW Hydrae is een populair onderzoeksobject voor astronomen. Dat komt doordat hij relatief dichtbij staat (175 lichtjaar van ons vandaan) en ook heel jong is (ongeveer 10 miljoen jaar). Bovendien is de schijf zo georiënteerd dat astronomen deze recht van ‘boven’ waarnemen, waardoor de protoplanetaire schijf geen perspectivische vertekening vertoont. (EE)
ALMA’s meest detailrijke foto van een protoplanetaire schijf

31 maart 2016
Het is astronomen eindelijk gelukt om een pulsar – een snel roterende neutronenster – op te sporen in het Andromedastelsel. De pulsar is aangetroffen in gegevens van de Europese röntgensatelliet XMM/Newton. Neutronensterren zijn de kleine en uiterst compacte restanten van zware sterren die als supernova zijn ontploft. Deze snel ronddraaiende objecten zijn vergelijkbaar met een vuurtoren: ze zenden twee bundels van straling uit die met de ster meedraaien. Alleen wanneer zo’n bundel bij elke draaiing eventjes in de richting van de aarde wijst, kunnen astronomen de uitgezonden straling waarnemen. In dat geval verraadt de neutronenster zijn bestaan door regelmatig ‘aan’ en ‘uit’ te gaan. De pulsar die nu in het Andromedastelsel is ontdekt knippert één keer per 1,2 seconde. Uit kleine variaties in dat pulsgedrag kan worden afgeleid dat hij een andere ster als begeleider heeft, die in ruim een dag om hem heen draait. Het Andromedastelsel staat met een afstand van 2 miljoen lichtjaar betrekkelijk dichtbij en vertoont bovendien sterke overeenkomsten met onze eigen Melkweg. Vandaar dat het onder astronomen een populair onderzoeksobject is. Maar ondanks dat het stelsel de afgelopen eeuw heel goed is onderzocht, was het nog nooit gelukt om hierin een pulsar op te sporen. Eerder zijn wel in enkele andere nabije sterrenstelsels al pulsars aangetroffen. (EE)
Found: Andromeda’s first spinning neutron star

30 maart 2016
Een internationaal team van astronomen heeft de temperatuurverdeling in kaart gebracht van de rotsachtige exoplaneet 55 Cancri e. Daarbij is vastgesteld dat de dagkant van de planeet – het halfrond dat permanent naar zijn moederster toe wijst – aanzienlijk heter is dan de nachtkant (Nature, 31 maart). Het verschil in temperatuur is dermate groot, dat de beide halfronden een compleet verschillend karakter hebben. Aan de dagzijde lopen de temperaturen op tot 2500 graden Celsius, wat heet genoeg is om gesteente te doen smelten. De nachtzijde is met een temperatuur van 1000 graden relatief koel, waardoor gesteente vast blijft. Een en ander blijkt uit gegevens van de infrarood-ruimtetelescoop Spitzer. Toen 55 Cancri e in 2011 werd ontdekt vermoedden astronomen – op basis van de eerste metingen – er nog van uit dat de planeet geheel met water was bedekt. Ook werd het voor mogelijk gehouden dat hij geheel uit diamant bestond. Maar nu lijkt het er dus op dat een groot deel van het oppervlak met lava is bedekt. De onderzochte planeet behoort tot de categorie van de ‘superaardes’ – planeten die een slag groter zijn dan onze aarde, maar die wel een rotsachtige samenstelling hebben. Hij draait om een ster in het sterrenbeeld Kreeft, op ongeveer 40 lichtjaar van de aarde. (EE)
Map of rocky exoplanet reveals a lava world

28 maart 2016
Een internationaal team van astronomen heeft met behulp van de Spitzer Space Telescope nieuwe temperatuurmetingen verricht aan de merkwaardige exoplaneet HD 80606b. In een artikel dat vandaag verschijnt in Astrophysical Journal Letters suggereert het team dat de standaardideeën over het ontstaan van zogeheten 'hete Jupiters' wellicht aanpassing behoeven. Een hete Jupiter is een gasvormige reuzenplaneet die in een zeer kleine omloopbaan rond zijn moederster draait. Er zijn er vele tientallen bekend; in vrijwel alle gevallen bewegen ze in volmaakt cirkelvormige banen. Algemeen wordt aangenomen dat de reuzenplaneten op grotere afstand van hun moederster zijn ontstaan en vervolgens naar binnen zijn gemigreerd - misschien door baanverstoringen van een passerende ster. Als ze daarbij in een kleine, langgerekte baan eindigen, zorgen getijdenkrachten van de ster ervoor dat die baan in relatief korte tijd 'gecirculariseerd' wordt. HD 80606b (in april 2001 ontdekt), op 190 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Grote Beer, is vier maal zo zwaar (en ongeveer even groot) als Jupiter. In 111 dagen beschrijft hij echter een extreem langgerekte baan rond zijn moederster - bijna even excentrisch als de baan van komeet Halley. Tijdens de dichtste nadering van de ster ontvangt de dagzijde van de planeet ruim duizend maal zoveel energie als de aarde van de zon ontvangt. Met de infraroodruimtetelescoop Spitzer is nu geconstateerd dat de temperatuur aan de dagzijde oploopt tot ruim 1100 graden Celsius. Opmerkelijk genoeg koelt de planeet ná de dichtste nadering in een periode van slechts tien uur weer af, tot een temperatuur waarop hij voor Spitzer niet langer waarneembaar is. Uit de metingen volgt ook dat de planeet een onverwacht lange rotatieperiode heeft van ca. 90 uur. Hoe de excentrische baan is ontstaan, is een raadsel. Kennelijk is het 'circulariserings'-mechanisme niet altijd even efficiënt - tenzij we het systeem op een heel bijzonder moment waarnemen, net nadat de planeet in een kleine omloopbaan terecht is gekomen, maar vóórdat de baan onder invloed van getijdenkrachten cirkelvormig werd. Een en ander kan ook te maken hebben met de inwendige structuur van de planeet: hoe 'flexibeler' hij is, des te sterker zal de invloed van getijdenkrachten zijn, en des te sneller het circulariserings-proces. Als hete Jupiters ontstaan door een trage binnenwaartse migratie als gevolg van wrijving in de gasschijf rond een ster, zou je trouwens helemaal geen langgerekte baan verwachten. Eerder is al gesuggereerd dat de excentrische baan van HD 80606b het gevolg zou kunnen zijn van de aanwezigheid van een begeleidende ster - de moederster (ook bekend als Struve 1341B) maakt inderdaad deel uit van een dubbelstersysteem. (GS)
A Highly Eccentric "Hot Jupiter" Exoplanet

17 maart 2016
Op nieuwe opnamen van de protoplanetaire schijf rond de jonge ster HL Tauri, gemaakt met de Jansky Very Large Array (VLA), is een opvallende concentratie van stof te zien. Astronomen vermoeden dat het om een heel vroeg stadium van planeetvorming gaat. De schijf rond HL Tauri is twee jaar geleden al eens in beeld gebracht met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). De ALMA-opname toonde duidelijk de lege zones in de schijf, waarvan wordt aangenomen dat ze zijn veroorzaakt doordat planeten-in-wording die om de ster draaien het stof dat ze onderweg tegenkomen opvegen. Het binnenste gedeelte van de schijf kon door ALMA echter niet gedetailleerd in beeld worden gebracht, omdat het daar aanwezige stof ondoorzichtig is op de radiogolflengten die deze telescoop kan detecteren. Met de VLA is dat deel van de schijf nu op langere golflengten bekeken. De stofconcentratie die daarbij is ontdekt, bevat volgens wetenschappers ruwweg drie tot acht keer zoveel massa als onze aarde. Uit een analyse van de VLA-gegevens blijkt dat het samenklonteringsproces in dit deel van de schijf al in volle gang is: de daar aanwezige deeltjes hebben afmetingen tot een centimeter. Aangenomen wordt dat deze deeltjes uiteindelijk zullen samenklonteren tot ‘aardse’ planeten – relatief kleine planeten met een vast oppervlak. (EE)
VLA Shows Earliest Stages of Planet Formation

16 maart 2016
Nieuw onderzoek van de jonge, zonachtige ster Kappa Ceti toont aan dat, wil er leven ontstaan, een planeet niet alleen voorzien moet zijn van vloeibaar water en warmte, maar ook een sterk magnetisch veld nodig heeft. Kappa Ceti staat op een afstand van ongeveer 30 lichtjaar in het sterrenbeeld Walvis. De ster lijkt in veel opzichten op onze zon, maar is aanzienlijk jonger. Zijn leeftijd wordt geschat op 400 à 600 miljoen jaar, wat ruwweg overeenkomt met het moment waarop op onze aarde het eerste leven opkwam. Net als andere sterren van die leeftijd vertoont Kappa Ceti sterke magnetische activiteit. Zijn oppervlak is bezaaid met reusachtige ‘zonnevlekken’ en hij blaast een gestage stroom plasma de ruimte in, die vijftig keer zo krachtig is als de deeltjeswind van onze zon. Om te onderzoeken in hoeverre de atmosfeer van een planeet in de leefbare zone rond de ster bestand is tegen dat geweld, heeft een internationaal team van astronomen een computermodel gemaakt van de sterke sterrenwind van Kappa Ceti. De berekeningen laten zien dat het magnetische veld van de jonge aarde, dat waarschijnlijk wat zwakker was dan het huidige magnetische veld, toereikend was om de atmosfeer van de planeet te beschermen. Planeten die het zonder deugdelijk magnetisch ‘schild’ moeten stellen, raken al snel hun atmosfeer kwijt, waardoor ze afkoelen en verdrogen. Dat is zo’n beetje het scenario dat zich op de planeet Mars heeft afgespeeld. Overigens vormt de sterke zonnewind van een jonge ster niet de enige bedreiging voor een planeet. Kappa Ceti produceert waarschijnlijk ook ‘supervlammen’ – enorme uitbarstingen waarbij 10 tot 100 miljoen keer zoveel energie vrijkomt als bij de grootste zonnevlammen die onze zon afvuurt. Door Kappa Ceti te onderzoeken hopen de astronomen erachter te komen hoe vaak zo’n jonge ster een supervlam produceert. (EE)
Young Sun-like Star Shows a Magnetic Field Was Critical for Life on the Early Earth

12 maart 2016
In ons Melkwegstelsel wemelt het wellicht van de 'wees-planeten': planeten die niet langer een baan rond een ster beschrijven, maar op drift zijn geraakt in de interstellaire ruimte. Minstens één op de twee de sterren in het Melkwegstelsel wordt vergezeld door één of meer planeten. Zulke exoplaneten zijn ook gevonden in relatief kleine banen rond (nauwe) dubbelsterren. Vermoedelijk zijn die planeten niet zo dichtbij hun dubbele moederster ontstaan, maar ontstonden ze op veel grotere afstand en migreerden ze later naar binnen toe. Blijkbaar loopt dat in sommige gevallen goed af, maar tijdens dat migratieproces beweegt een dubbelster-planeet ook meerdere malen door een zone waarin de planeetbaan niet stabiel is. Twee Amerikaanse astronomen hebben nu computersimulaties uitgevoerd om het lot te achterhalen van dergelijke instabiele dubbelsterplaneten. In The Astrophysical Journal schrijven ze dat ruim 80% van de instabiele planeten het stelsel uit wordt geslingerd. Als er rond  nauwe dubbelsterren even gemakkelijk planetenstelsels ontstaan als rond enkelvoudige sterren, betekent dat dus dat er talloze op drift geraakt planeten door het Melkwegstelsel kunnen zwalken. Een ander mogelijk scenario is dat de instabiele planeet wordt opgeslokt door een van de twee sterren. Waarnemingen aan de 'vervuiling' van de buitenste gaslagen van dubbelsterren met 'planeetmateriaal' kunnen in de toekomst hopelijk meer inzicht verschaffen in de precieze gang van zaken. Wees-planeten in ons eigen Melkwegstelsel zijn nauwelijks waarneembaar: omdat ze geen licht of warmte van een ster reflecteren, stralen ze hooguit geringe hoeveelheden infrarood- of millimeterstraling uit. (GS)
The Fate of Unstable Circumbinary Planets (oorspronkelijk persbericht)

1 maart 2016
Duitse en Canadese astronomen suggereren in een artikel in Astrobiology dat de speurtocht naar radiosignalen van buitenaardse beschavingen beperkt zou kunnen worden tot de ecliptica - de projectie van de baan van de aarde rond de zon op de hemelbol. Alleen vanaf exoplaneten die een baan beschrijven rond sterren in deze smalle band (een vijfde procent van de hele sterrenhemel) kunnen aliens de aarde eens per jaar voor de zon langs zien bewegen. Op die manier zouden ze ons bestaan ontdekt kunnen hebben; mogelijk sturen ze ons dan ook kosmische boodschappen. (De ruimtetelescoop Kepler heeft op een soortgelijke manier vele honderden exoplaneten ontdekt: tijdens een zogeheten overgang beweegt de planeet voor zijn moederstre langs en onderschept hij een klein beetje sterlicht.) De astronomen hebben een lijst van 82 nabije zonachtige sterren langs de ecliptica opgesteld. Die zou kunnen dienen als een 'target list' voor SETI-programma's - de Search for Extra-Terrestrial Intelligence. (GS)
Eavesdropping on aliens

29 februari 2016
Toekomstige telescopen, zoals de European Extremely Large Telescope en de James Webb Space Telescope, kunnen de samenstelling meten van de dampkring van een aardeachtige planeet in een baan rond een andere ster. Als er in die dampkring zuurstofmoleculen worden aangetroffen, hoeft dat echter niet per se te betekenen dat er leven op die planeet voorkomt, zo ontdekten onderzoekers van de University of Washington enige tijd geleden al. Dezelfde onderzoekers hebben nu echter ontdekt hoe je dat 'niet-biologische' zuurstof kunt herkennen. Zuurstofmoleculen kunnen bijvoorbeeld ontstaan wanneer kooldioxide (CO2) onder invloed van ultraviolet sterlicht uiteenvalt. Daarbij ontstaat echter ook koolmonoxide (CO), zo blijkt uit gedetailleerde modelberekeningen. Dus wanneer er in een planeetdampkring zowel veel CO2 als veel CO voorkomt, is de aanwezige zuurstof (O2) waarschijnlijk niet van biologische oorsprong. Iets soortgelijks geldt voor zuurstof dat ontstaat bij het uiteenvallen van waterdampmoleculen (H2O) onder invloed van energierijke straling van de moederster. In dat geval, zo blijkt uit de nieuwe computermodellen, ontstaan er ook tijdelijke paren van zuurstofmoleculen (O4), die hun eigen karakteristieke vingerafdrukken achterlaten in het spectrum van de exoplaneet. Dus ook als er O4 wordt gevonden, kan de aanwezige zuurstof niet gezien worden als een 'bewijs' voor biologische activiteit. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
Life or illusion? Avoiding ‘false positives’ in the search for living worlds

24 februari 2016
Amerikaanse astronomen hebben een planeet ontdekt in de Hyaden – een nabije sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier. De planeet, die de aanduiding K2-25b heeft gekregen, is opgespoord met de NASA-satelliet Kepler en een telescoop van de McDonald-sterrenwacht in Texas. Planeet K2-25b cirkelt om een rode dwergster – een ster die kleiner, koeler en zwakker is dan onze zon. Rode dwergen zijn de meest voorkomende sterren in onze Melkweg. Omdat de sterren van de Hyaden relatief jong zijn (625 miljoen jaar), moet de planeet dat ook zijn. De planeet is ongeveer vier keer zo groot als de aarde, ruwweg van het formaat Neptunus dus. In vergelijking met alle andere planeten die bij rode dwergsterren zijn aangetroffen, is hij aan de forse kant: bijna al die planeten zijn minder dan twee keer zo groot als de aarde. De grote omvang van de planeet kan erop wijzen dat hij een sterk ’opgezwollen’ atmosfeer heeft. Een bijzonder aspect van de ontdekking van K2-25b is dat hij is opgespoord door twee amateur-astronomen die de vrij toegankelijke meetgegevens van de Kepler-satelliet hebben doorgespit. Kepler doet heel nauwkeurige metingen van de helderheden van sterren, en wanneer het licht van een ster kleine, regelmatige ‘dipjes’ vertoont, kan dat erop wijzen dat er een planeet omheen draait. Vervolgonderzoek met de 2,7-meter telescoop van de McDonald-sterrenwacht heeft bevestigd dat de dipjes van de rode dwergster door een planeet zijn veroorzaakt. (EE)
Newly discovered planet in the Hyades cluster could shed light on planetary evolution

18 februari 2016
Astronomen hebben, met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop, de rotatietijd van een zware exoplaneet vastgesteld door de veranderlijke helderheid van diens atmosfeer te meten. Het is voor het eerst dat de rotatie van zo’n planeet op deze manier is bepaald (The Astrophysical Journal, 18 februari). De planeet, die 2M1207b heet, heeft ongeveer vier keer zoveel massa als ‘onze’ planeet Jupiter en behoort daarmee tot de ‘super-Jupiters’. Hij draait om een bruine dwerg – een ‘mislukte ster’ – op 170 lichtjaar van de aarde. Met de ruimtetelescoop hebben de astronomen nauwkeurig kunnen meten hoe de helderheid van de planeet verandert terwijl deze om zijn as draait. De helderheidsveranderingen worden toegeschreven aan vlekkerige wolkenpatronen in de atmosfeer van de planeet. De astronomen hebben vastgesteld dat 2M1207b in ongeveer tien uur om zijn as draait. Daarmee is zijn rotatietijd ongeveer gelijk aan die van Jupiter. Dat is ook wel zo’n beetje de enige overeenkomst tussen de twee planeten. 2M1207b is pas 10 miljoen jaar oud, en is nog bezig om samen te trekken. Daardoor genereert hij zoveel warmte, dat de temperatuur in zijn atmosfeer oploopt tot ruim boven de 1000 °C – heet genoeg om ijzer en gesteenten te laten smelten. (EE)
Hubble Directly Measures Rotation of Cloudy 'Super-Jupiter'

16 februari 2016
Voor het eerst zijn sterrenkundigen erin geslaagd om verschillende gassen te identificeren in de dampkring van een zogeheten superaarde - een exoplaneet die weliswaar enkele malen zo groot is als onze eigen aarde, maar toch aanzienlijk kleiner dan de gasreuzen in ons eigen zonnestelsel. Het gaat om planeet 55 Cancri e, op ca. 40 lichtjaar afstand van de aarde. De planeet is ongeveer 8 maal zo zwaar als de aarde en draait eens in de 18 uur in een kleine baan rond zijn moederster. De oppervlaktetemperatuur wordt geschat op ca. 2000 graden. Met de Wide Field Camera 3 van de Amerikaans-Europese Hubble Space Telescope zijn spectra van de ster verkregen tijdens een overgang van de planeet, waarbij een klein deel van het sterlicht dus gefilterd wordt door de planeetdampkring. Uit de metingen is de aanwezigheid van relatief grote hoeveelheden waterstof en helium afgeleid. Kennelijk is de planeet erin geslaagd om bij het ontstaan veel gas uit de oorspronkelijke protoplanetaire nevel aan zich te binden. Van waterdamp is in de atmosfeer van 55 Cancri e geen spoor gevonden. De waarnemingen lijken wel te wijzen op de aanwezigheid van het giftige waterstofcyanide (HCN). Volgens atmosfeermodellen komt dat molecuul alleen voor wanneer een planeetdampkring relatief veel koolstof bevat in verhouding tot de hoeveelheid zuurstof. Dat lijkt het idee te bevestigen dat 55 Cancri e een koolstofrijke planeet is - hij is wel eens omschreven als de 'diamantplaneet', omdat koolstof in de planeetkern onder invloed van de extreem hoge druk in diamantvorm over zou moeten gaan. De nieuwe metingen zijn uitgevoerd door onderzoekers van het University College London en de Katholieke Universiteit Leuven. De waarnemingen zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
First Detection of Super-Earth Atmosphere

13 februari 2016
Astronomen hebben ontdekt dat het gas en stof in de protoplanetaire schijf rond de dubbelster HD 142527 niet gelijkmatig verdeeld is. Een deel van de schijf vertoont een opvallend gebrek aan gas. Dat kan erop wijzen dat hier een nieuwe planeet aan het ontstaan is. HD 142527 staat op een afstand van 450 lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Wolf. De slechts ongeveer 1 miljoen jaar oude dubbelster bestaat uit een ster die iets meer dan tweemaal zoveel massa heeft als onze zon, en een kleine begeleider van ongeveer een derde zonsmassa. Hun onderlinge afstand bedraagt ongeveer anderhalf miljard kilometer – iets meer dan de afstand zon-Saturnus. Dat HD 142527 omgeven is door een schijf van gas en stof is al twintig jaar bekend. Maar pas sinds de ingebruikname van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) – een speciale radiotelescoop in het noorden van Chili – laten de fysische processen die zich in deze schijf afspelen gedetailleerd onderzoeken. Nieuwe ALMA-opnamen laten zien dat HD 142527 is omgeven door een brede ellipsvormige ring. Deze ring bestaat grotendeels uit gas, waaronder twee soorten koolstofmonoxide. Maar in een groot boogvormig segment ervan is de gasconcentratie opvallend laag. Volgens de astronomen kan deze sikkelvormige stofwolk worden toegeschreven aan gravitationele krachten die uniek zijn voor dubbelstersystemen. Het ontbreken van gas wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat het daar aanwezige gas zich als ijs op stofdeeltjes heeft afgezet. Dit proces zou de kans vergroten dat stofdeeltjes aan elkaar blijven plakken en uiteindelijk kunnen uitmonden in de vorming van planeten. Over het ontstaan van planeten rond dubbelsterren bestaat nog veel onzekerheid. Tot voor enkele jaren gingen astronomen ervan uit dat het gravitationele getouwtrek tussen twee sterren nadelig is voor de vorming van planetenstelsels. Maar uit waarnemingen blijkt dat er wel degelijk planeten bestaan die in stabiele banen om dubbelsterren draaien. (EE)
Planet formation around binary star

10 februari 2016
Het in 1993 ontdekte planeetachtige object PSO J318.5-22 zwerft inderdaad moederziel alleen door de ruimte – hij draait niet om een volwaardige ster. Tot die conclusie komen Amerikaanse astronomen na onderzoek met de Gemini North-telescoop. PSO J318.5-22 is een extreem rood object dat deel uitmaakt van de zogeheten Bèta Pictoris-groep. Dat is een verzameling jonge sterren op ongeveer 115 lichtjaar van de aarde. De ongeveer 28 sterren, die naar schatting 23 miljoen jaar geleden zijn ontstaan, bewegen gezamenlijk door de ruimte. De nieuwe metingen laten zien dat PSO J318.5-22 acht tot negen keer zo zwaar is als de planeet Jupiter. Daarmee is het vrijwel zeker dat het om een planeet gaat en niet om een bruine dwerg (‘mislukte ster’). De solitaire reuzenplaneet heeft een temperatuur van ongeveer 850 graden Celsius en draait in 5 à 10 uur om zijn as. (EE)
Gemini Confirms a Free-Floating Planet

8 februari 2016
Aardeachtige planeten bij andere sterren hebben ook een aarde-achtige inwendige opbouw. Dat blijkt uit modelberekeningen van Amerikaanse planeetonderzoekers. Van zes rotsachtige exoplaneten waarvan de middellijn en de massa vrij nauwkeurig bekend zijn, werd de inwendige structuur berekend. Daarvoor gebruikten de onderzoekers het Preliminary Reference Earth Model (PREM) - het standaard-computermodel voor het inwendige van de aarde. De conclusie, gepubliceerd in The Astrophysical Journal: ook rotsachtige exoplaneten met andere massa's en afmetingen dan de aarde hebben een kern van ijzer en nikkel die ongeveer 30 procent van de totale planeetmassa bevat; de resterende massa is verdeeld over een dikke rotsachtige mantel en een relatief dunne korst. Bij de berekeningen is uitgegaan van een chemische samenstelling die in grote lijnen gelijk is aan die van de aarde. De onderzoekers willen in de toekomst vergelijkbare modelberekeningen uitvoeren voor exoplaneten met een andere samenstelling, die veroorzaakt zou kunnen zijn doordat ze in een ander deel van het Melkwegstelsel zijn ontstaan, waar het gehalte aan zware elementen af kan wijken van dat in de omgeving van ons eigen zonnestelsel. (GS)
Earth-like Planets Have Earth-like Interiors

3 februari 2016
Een internationaal team van astronomen heeft de temperatuur gemeten van grote stofdeeltjes rond de jonge ster 2MASS J16281370-2431391 in het Rho Ophiuchi-stervormingsgebied op ongeveer 400 lichtjaar van de aarde. De deeltjes maken deel uit van de schijf van gas en stof rond de ster. Deze schijf, die ook wel de ‘Vliegende Schotel’ wordt genoemd, vertoont vroege tekenen van het planeetvormingproces. Uit de meting, die gedaan is met de ALMA-telescoop in het noorden van Chili, volgt een temperatuur van –266 graden Celsius oftewel 7 kelvin. Dat is veel lager dan de 15 tot 20 kelvin die de meeste modellen van dit moment voorspellen. Deze discrepantie kan erop wijzen dat de grote stofdeeltjes heel andere eigenschappen hebben dan die modellen veronderstellen. Als zulke lage stoftemperaturen een normaal kenmerk blijken te zijn van ‘protoplanetaire’ schijven, kan dat allerlei gevolgen hebben voor ons begrip van de manier waarop deze ontstaan en evolueren. Zo zijn de eigenschappen van de stofdeeltjes van invloed op wat er gebeurt wanneer deze deeltjes met elkaar in botsing komen, en dus op hun rol als planetaire ‘groeikernen’. (EE)
De ijskoude vliegende schotel

27 januari 2016
Drie Amerikaanse onderzoeksteams hebben vastgesteld dat zogeheten hete jupiters – zware planeten die in een krappe baan om hun moederster draaien – net zo vaak, of zelfs vaker, in dubbelsterren voorkomen als andere planeten. Bekend is dat iets minder dan de helft van alle nabije zonachtige sterren deel uitmaken van een dubbelstersysteem. Toch was nog maar bij een handjevol dubbelsterren een hete jupiter ontdekt. De vraag was of dubbelstersystemen inderdaad minder geschikt zijn voor de vorming van hete jupiters of dat er stellaire begeleiders over het hoofd waren gezien. Astronomen van het Friends of Hot Jupiters-project zijn 2012 begonnen met een nauwgezet onderzoek van vijftig sterren waar een hete jupiter omheen draait. Daarbij is niet alleen gezocht naar mogelijke stellaire begeleiders van de moederster, maar ook naar eventuele andere planeten. Bij de zoekactie is een significant aantal planetaire en stellaire begeleiders opgespoord. Deze oogst heeft het aantal dubbelsterren in de steekproef op ongeveer vijftig procent gebracht. Dat is opmerkelijk omdat bij deze waarnemingscampagne alleen dubbelsterren konden worden opgespoord met onderlinge afstanden van 50 tot 2000 astronomische eenheden (7,5 miljard tot 300 miljard kilometer). Omdat maar ongeveer een kwart van alle nabije zonachtige dubbelsterren binnen die categorie valt, lijkt het er dus op dat hete jupiters juist baat hebben bij de aanwezigheid van een tweede ster. Volgens de astronomen speelt die ‘hulpmoeder’ mogelijk een rol bij de migratie van de Jupiterachtige planeet van een wijde naar een krappe omloopbaan. (EE)
Hot Jupiters Aren’t As Lonely As We Thought

26 januari 2016
Toen astronomen in 2008 een zeer zwak hemellichaam ontdekten op ruim 100 lichtjaar afstand van de aarde, werd aangenomen dat er sprake was van een 'dolende' planeet die ooit weggeslingerd zou zijn uit het stelsel waarin hij moet zijn ontstaan. Het object, 2MASS J2126 geheten, is ruim tien maal zo zwaar als Jupiter, maar zo goed als zeker te licht om kernfusiereacties van deuterium (zwaar waterstof) in het inwendige mogelijk te maken. Het zou dus niet om een zogeheten bruine dwerg gaan (een soort 'mislukte' ster die tussen de 13 en de 80 maal zo zwaar is als Jupiter), maar om een zware gasreus. Een internationaal team van onderzoekers heeft nu echter ontdekt dat 2MASS J2126 geen 'op drift geraakte' planeet is, maar toch een baan beschrijft rond een 'moederster': de ca. 45 miljoen jaar oude rode dwergster TYC 9486-927-1. De twee hemellichamen bevinden zich echter op een onderlinge afstand van niet minder dan één biljoen kilometer (ongeveer 0,1 lichtjaar, ofwel 7000 maal de afstand tussen de aarde en de zon); de bijbehorende omlooptijd zou bijna één miljoen jaar bedragen. De resultaten zijn vandaag gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Nooit eerder zijn twee hemellichamen ontdekt die op zo'n grote onderlinge afstand om elkaar heen bewegen. Onduidelijk is hoe een zware reuzenplaneet zo ver van zijn moederster af kan komen te staan (ter vergelijking: de ongeveer even zware planeet Beta Pictoris b staat 700 maal zo dicht bij zijn ster). Mogelijk is 2MASS J2126 niet ontstaan op de manier waarop planeten normaal gesproken ontstaan (door samenklontering van materiaal in de gas- en stofschijf rond een pasgeboren ster), maar op de manier waarop dubbelsterren worden geboren: door de fragmentatie van een ineenstortende interstellaire gas- en stofwolk. (GS)
1 Trillion kilometers apart: a lonely planet and its distant star

21 januari 2016
Volgens twee astrobiologen van de Australian National University is het leven op planeten doorgaans van korte duur. Organismen zouden bijna altijd in een vroeg stadium bezwijken aan het snelle opwarmen of afkoelen van hun planeet (Astrobiology, januari 2016). Het heelal wemelt waarschijnlijk van de rotsachtige werelden waar water en energiebronnen voorhanden zijn. Je zou dus, zoals de Italiaanse natuurkundige Enrico Fermi al in 1950 opmerkte, verwachten dat we regelmatig iets van geavanceerd buitenaards leven zouden merken. Dat dit niet zo is, wordt de Fermi-paradox genoemd. De beide astrobiologen stellen daar de ‘Gaiaanse Bottleneck’ tegenover. Volgens deze theorie zou leven in het prille begin zo kwetsbaar zijn, dat de kans groot is dat het al vroeg uitsterft. Dat komt doordat het klimaat op veel jonge planeten simpelweg te instabiel is. Om de temperatuur op zo’n planeet leefbaar te houden, zouden eenmaal gevormde organismen de productie van broeikasgassen zoals waterdamp en koolstofdioxide voortdurend moeten bijstellen. Het is nog maar de vraag hoe vaak dat lukt. Oorspronkelijk waren Venus en Mars waarschijnlijk net zo leefbaar als de aarde, maar binnen een miljard jaar was Venus veranderd in een broeikas en Mars in een vrieskist. Als er ooit al leven is geweest op deze planeten, was dat klaarblijkelijk niet in staat om het snel veranderende klimaat te stabiliseren. Voor zover we nu weten, is dat alleen op de aarde gelukt. (EE)
The aliens are silent because they are all extinct

15 januari 2016
Met de Gemini Planet Imager op de Gemini South Telescope op Cerro Pachón in Noord-Chili is het bestaan bevestigd van een relatief lege zone in de gas- en stofschijf rond de 8 miljoen jaar oude ster TW Hydrae, op 176 lichtjaar afstand van de aarde. Het bestaan van een lege zone in deze protoplanetaire schijf was eerder al gesuggereerd op basis van waarnemingen met de Hubble Space Telescope. De nabij-infraroodopnamen met de Gemini Planet Imager (GPI) - een camera die speciaal is ontworpen voor het waarnemen van zwakke structuren in de directe omgeving van heldere sterren - zijn echter veel gedetailleerder. De lege zone is ca. 750 miljoen kilometer breed en ligt op een afstand van 23 astronomische eenheden van de ster (1 AE is de gemiddelde afstand van de aarde tot de zon, 150 miljoen kilometer), vergelijkbaar met de afstand van de planeet Uranus tot de zon. Hoe de donkere zone precies is ontstaan is nog niet met zekerheid bekend, maar een van de mogelijke verklaringen is de aanwezigheid van een reuzenplaneet, die met zijn zwaartekracht zijn baan heeft 'schoongeveegd'. De nieuwe GPI-waarnemingen zijn gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters. (GS)
A Gap in TW Hydrae’s Disk

6 januari 2016
Bij de zoektocht naar geavanceerd buitenaards leven moeten de zogeheten bolvormige sterrenhopen vooral niet worden overgeslagen. Dat zeggen de astronomen Rosanne Di Stefano en Alak Ray vandaag op een persconferentie tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de American Astronomical Society. Bolvormige sterrenhopen – dichte opeenhopingen van honderdduizenden sterren – lijken op het eerste gezicht geen goede voedingsbodem voor het ontstaan van leven. De onderlinge afstanden tussen de sterren zijn er dermate gering, dat eenmaal gevormde planetenstelsels gemakkelijk verstoord raken en de planeten – compleet met eventueel leven-in-de-dop – de ijzige interstellaire ruimte in verdwijnen. Alleen planeten die dicht bij ‘moeders rokken’ blijven, zijn relatief goed beschermd tegen de aantrekkingskrachten van andere sterren. Dat komt mooi uit, want bolhopen bestaan voornamelijk uit zwakke, langlevende rode dwergsterren. En alleen planeten die zich in de buurt van zo’n ster bevinden zijn geschikt voor het ontstaan van leven. Volgens Di Stefano en Ray hebben deze planeten een potentiële levensduur van miljarden jaren – net als onze aarde. Als er op zo’n planeet intelligent leven tot ontwikkeling komt, is de nabijheid van andere sterren juist een voordeel. In een bolvormige sterrenhoop is de eerstvolgende ster gemiddeld ‘maar’ anderhalf miljard kilometer ver weg – twintig keer zo dichtbij als bij ons. In een bolhoop kun je dus relatief gemakkelijk van ster naar ster hoppen. Bovendien kun je relatief snel met elkaar communiceren: een bericht naar een buurster is maar een paar maanden onderweg – ongeveer net zo lang als een brief van Amerika naar Europa in de 18de eeuw. Anders gezegd: zo’n sterrenhoop is heel geschikt voor het opzetten van een interstellaire beschaving. (EE)
Globular Clusters Could Nurture Interstellar Civilizations

6 januari 2016
Sinds het begin van zijn zogeheten K2-missie heeft de Amerikaanse satelliet Kepler honderd nieuwe exoplaneten weten op te sporen. Dat heeft het Kepler-team bekendgemaakt tijdens de 227ste bijeenkomst van de American Astronomical Society (AAS). Kepler werd in maart 2009 gelanceerd om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. Dat doet hij door kleine periodieke helderheidsdipjes in het licht van sterren te detecteren. Zulke dipjes ontstaan wanneer er om de ster een planeet cirkelt die met regelmatige tussenpozen voor zijn ster langs schuift. Deze opsporingstechniek vereist dat de satelliet heel nauwkeurig kan worden gericht, en daar kwam door een technisch mankement in 2013 een einde aan. Uiteindelijk lukte het echter om Kepler, met behulp van de stralingsdruk van de zon, zodanig te stabiliseren dat de planetenjacht twee jaar geleden kon worden voortgezet – zij het op een lager pitje. Tijdens de eerste vijf K2-campagnes van elk tachtig dagen heeft de herboren Kepler-satelliet meer dan 60.000 sterren waargenomen. Bij 7000 daarvan zijn mogelijke tekenen van planeetovergangen gevonden. Uiteindelijk kon in honderd gevallen worden bevestigd dat de waargenomen helderheidsdipjes door een planeet werden veroorzaakt. Naar verwachting zal de satelliet de komende jaren nog enkele honderden exoplaneten kunnen opsporen. (EE)
NASA's Kepler Comes Roaring Back with 100 New Exoplanet Finds

16 december 2015
Amerikaanse astronomen hebben ontdekt dat om de ster HD 7449 niet alleen een planeet draait, maar ook nog een dwergster. Het drietal is 127 lichtjaar van ons verwijderd. De ongeveer 10 Jupitermassa’s zware planeet die in 2011 bij HD 7449 werd opgespoord, volgt een zeer langgerekte baan om de ster. Dat was een aanwijzing dat zijn beweging wordt beïnvloed door een object met een forse massa: een andere planeet of een kleine ster. Bij waarnemingen met de Magellan-telescoop in het noorden van Chili is nu ontdekt dat er, in een wijde baan om HD 7449 en haar planeet, een koel sterretje draait. Deze ‘rode dwerg’, die vijf keer zo weinig massa heeft als onze zon, is slechts 2,7 miljard kilometer verwijderd van de hoofdster. Ter vergelijking: dat is ongeveer de afstand tussen onze zon en de planeet Uranus. Toch is het HD 7449-stelsel niet echt uniek. Er zijn tot nu toe al een stuk of vijf compacte stelsels opgespoord die uit een zonachtige ster, een dwergster en een reuzenplaneet bestaan. (EE)
Monster Planet Is “Dancing With The Stars”

16 december 2015
Australische astronomen hebben een planeet ontdekt in de ‘leefbare zone’ van een nabije ster. De planeet, die ongeveer vier keer zoveel massa heeft als de aarde, draait met twee soortgenoten om de rode dwergster Wolf 1061. Alle drie de planeten zijn waarschijnlijk rotsachtig en hebben (dus) een vast oppervlak. Maar alleen op de middelste, Wolf 1061c, is de temperatuur zo gematigd dat er vloeibaar water op dat oppervlak aanwezig kan zijn. Dat laatste is voldoende om het predicaat ‘leefbaar’ te krijgen, maar zegt niet veel over de kans dat er ook werkelijk leven is op de planeet. In onze Melkweg zijn al meer leefbare rotsachtige exoplaneten aangetroffen, maar het overgrote deel is heel ver weg. Een uitzondering is Gliese 667Cc, op 22 lichtjaar van de aarde. Met een afstand van slechts 14 lichtjaar is Wolf 1061c de meest nabije potentieel leefbare planeet die tot nu toe is opgespoord. (EE)
Nearby star hosts closest alien planet in the “habitable zone”

16 december 2015
Een internationaal team van astronomen, onder leiding van Nienke van der Marel van de Leidse Sterrewacht, heeft een sterke aanwijzing gevonden dat in de schijven van gas en stof rond vier jonge sterren recent planeten zijn ontstaan. De planeten hebben vermoedelijk enkele malen zoveel massa als Jupiter. De ontdekking is gedaan met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) – een array van schotelantennes die gevoelig zijn voor radiostraling met golflengten van ongeveer een millimeter. Bij bijna elke ster worden planeten ontdekt, maar astronomen snappen nog steeds niet goed hoe – en onder welke omstandigheden – ze ontstaan. Om deze vragen te kunnen beantwoorden, wordt onderzoek gedaan aan de schijven van gas en stof rond jonge sterren.Bepaalde schijven – de zogeheten transitieschijven – vertonen een opvallend leeg centrum. Voor het ontstaan van dat ‘gat’ bestaan twee mogelijke scenario’s. Het is denkbaar dat het daar aanwezige gas en stof is weggeblazen of afgebroken door de sterke sterrenwind en intense straling van de ster. De andere mogelijkheid is dat het materiaal is opgeveegd door zware planeten-in-wording die om de ster cirkelen.De nieuwe ALMA-opnamen bevestigen de al eerder gedane ontdekking dat die stofvrije gaten eigenlijk helemaal niet leeg zijn: er zitten aanzienlijke hoeveelheden gas in. Maar voor het eerst is daarbij aangetoond dat ook de verdeling van het gas een leeg centrum heeft, al is dat veel kleiner dan het ‘stofgat’. Volgens de astronomen is dat in strijd met het eerste verklaringsmodel. Anders gezegd: de nieuwe waarnemingen steunen het scenario waarbij pas gevormde zware planeten om de ster cirkelen en het daar aanwezige gas opvegen. Tegelijkertijd zorgen de wervelingen die daarbij in het gas ontstaan ervoor dat stofdeeltjes verder naar buiten worden gedreven. (EE)
Volledig persbericht

15 december 2015
De Internationale Astronomische Unie (IAU) heeft in totaal 45 namen toegekend aan exoplaneten en hun moedersterren. Het gaat om 14 sterren en 31 planeten in banen rond deze sterren. In de eerste fase van de NameExoWorld Contest konden sterrenkundige organisaties en verenigingen van over de hele wereld voorstellen indienen voor namen. In totaal werden 274 voorstellen ontvangen uit 45 landen. Vervolgens kon het publiek tot 31 oktober 2015 op die namen stemmen. Er zijn ruim een half miljoen stemmen uitgebracht, door mensen uit 182 landen. Op basis daarvan is nu een lijst met in totaal 45 officiële namen samengesteld. Op voorstel van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (KNVWS) is de ster 55 Cancri 'Copernicus' genoemd, en zijn de vijf exoplaneten rond deze ster genoemd naar beroemde astronomen die een rol speelden in de allereerste telescopische waarnemingen. Planeet 55 Cancri d is bijvoorbeeld Lippershey genoemd, naar de Middelburgse brillenslijper Hans Lipper(s)hey, die officieel te boek staat als de uitvinder van de telescoop. Planeet 55 Cancri e heet Janssen, naar Lipperhey's collega Zacharias Janssen. Andere namen zijn afkomstig uit mythologische verhalen of uit historische overleveringen. Zo is de ster Mu Arae (die door vier planeten wordt vergezeld) Cervantes genoemd, naar de auteur van Don Quichote. De ster 51 Pegasi, waarbij in 1995 door Zwitserse astronomen voor het eerst een exoplaneet werd gevonden, heet voortaan officieel Helvetios (Latijn voor 'Helvetiër'); exoplanewet 51 Pegasi b is Dimidium genoemd (Latijn voor 'half') - een verwijzing naar het feit dat deze planeet ongeveer half zo zwaar is als Jupiter. (GS)
Final Results of NameExoWorlds Public Vote Released

14 december 2015
De atmosferen van gasvormige exoplaneten die in kleine banen rond hun moederster draaien vertonen een enorme verscheidenheid. Dat blijkt uit een groot vergelijkend onderzoek aan de atmosferen van tien van deze 'hete Jupiters', op verschillende golflengten uitgevoerd door de Hubble Space Telescope en de Amerikaanse infraroodruimtetelescoop Spitzer. De tien onderzochte hete Jupiters vertonen allemaal zogeheten planeetovergangen: gezien vanaf de aarde bewegen ze elke omloop voor hun moederster langs. Onderzoek aan het sterlicht, dat tijdens zo'n overgang enigszins 'gefilterd' wordt door de dampkring van de planeet, brengt de aanwezigheid van bepaalde atomen en moleculen in die dampkring aan het licht. Infraroodmetingen kunnen aanwijzingen bevatten voor de aanwezigheid van wolken en heiige lagen in de dampkring. Uit het onderzoek, vandaag online gepubliceerd door Nature, blijkt dat de hete Jupiters waar waterdamp in de atmosfeer is ontdekt, géén (hoge) wolken bevatten, terwijl de planeten waar géén waterdamp is aangetroffen juist wél wolken en heiige lagen in hun dampkring hebben. De conclusie is dan ook dat die planeten wel degelijk 'nat' zijn, maar dat de waterdamp aan het zicht onttrokken wordt door de wolken. Een eerdere verklaring voor het droge uiterlijk van sommige hete Jupiters, namelijk dat ze ontstaan zouden zijn in een protoplanetaire schijf waarin gewoon veel minder watermoleculen voorkomen dan normaal, is hiermee veel onwaarschijnlijker geworden. (GS)
Hubble reveals diversity of exoplanet atmospheres

10 december 2015
Astronomen hebben ontdekt dat een kleine, koele ster op 53 lichtjaar van de aarde een groot stormgebied vertoont. De donkere storm is vergelijkbaar met de Grote Rode Vlek van de planeet Jupiter, een wervelstorm zo groot als de aarde die al honderden jaren standhoudt. Het sterretje zelf is overigens ongeveer net zo groot als Jupiter. De ster, die de aanduiding W1906+40 draagt, behoort tot de klasse van de L-dwergen. Sommige van deze dwergsterren worden als echte sterren beschouwd, omdat ze atomen fuseren en licht uitstralen. Maar andere worden tot de bruine dwergen gerekend: in deze ‘mislukte’ sterren vinden geen fusieprocessen plaats. Met een oppervlaktetemperatuur van ongeveer 2000 graden wordt W1906+40 nog net tot de sterren gerekend. Toch is die temperatuur laag genoeg om wolkenvorming in zijn atmosfeer mogelijk te maken. Deze wolken bestaan overigens niet uit waterdamp, maar uit kleine mineralen. Bij bruine dwergen zijn al vaker stormgebieden waargenomen. Maar die stormen zijn van korte duur: ze houden hooguit enkele dagen stand. Uit waarnemingen met verschillende satellieten blijkt echter dat de wervelstorm op W1906+40 al minstens twee jaar bestaat. Hij bevindt zich nabij een van de polen van de ster. (EE)
NASA Telescopes Detect Jupiter-Like Storm on Small Star

9 december 2015
Astronomen hebben tevergeefs gezocht naar laserpulsen uit de richting van KIC 8462852, een merkwaardige ster die op onvoorspelbare momenten forse helderheidsveranderingen vertoont. Omdat voor deze aperiodieke fluctuaties niet gemakkelijk een natuurlijke verklaring te vinden is, meenden sommige astronomen dat er wellicht kunstmatige ‘megastructuren’ van een buitenaardse beschaving om de ster cirkelen. Om die mogelijkheid te onderzoeken, hebben astronomen van SETI International – een organisatie die zich bezighoudt met de zoektocht naar buitenaards leven – de ster zes nachten onderzocht op korte laserpulsen, zoals die voor interstellaire communicatiedoeleinden gebruikt zouden kunnen worden. Daarbij is een telescoop in Panama ingezet die gebruik maakt van een speciale techniek, die de detectie van zulke gepulste signalen zou moeten vergemakkelijken. Desondanks hebben de observaties niets opgeleverd. Ook een eerdere ’luistercampagne’ naar mogelijke radiosignalen uit de richting van KIC 8462852 is op niets uitgelopen. Volgens Douglas Vakoch, president van SETI International, lijkt het er steeds minder op dat er bij KIC 8462852 een geavanceerde beschaving aan het werk is. Voorlopig houden astronomen het er maar op dat de onregelmatige ‘verduisteringen’ van de ster worden veroorzaakt door een wolk komeetfragmenten. (EE)
No Extraterrestrial Laser Pulses Detected From KIC 8462852, New SETI Organization Reports

2 december 2015
Ruim de helft van alle grote kandidaat-planeten die de Amerikaanse satelliet Kepler heeft opgespoord, blijkt geen planeet te zijn. Tot die conclusie komt een internationaal team van astronomen, dat ruim honderd sterren waar planeten omheen zouden draaien aan een nader onderzoek heeft onderworpen. Kepler probeert planeten op te sporen die vanaf de aarde gezien regelmatig voor hun ster langs schuiven. Dat resulteert in periodieke ‘dipjes’ in de helderheid van de ster, maar daaraan kun je niet direct zien over de veroorzaker ook echt een planeet is. Bij het internationale vervolgonderzoek zijn de betreffende sterren spectroscopisch onderzocht op kleine schommelbewegingen, zoals die worden veroorzaakt door de aantrekkingskracht van het object dat om de ster cirkelt. Uit de grootte van deze schommelingen kan worden afgeleid wat de massa van dat object is. Het resultaat laat zien dat 52,3 procent van de potentiële planeten in werkelijkheid gewone sterretjes zijn. In nog eens 2,3% procent van de gevallen blijkt het om bruine dwergen – ‘mislukte sterren’ – te gaan. Daarmee is het percentage afvallers opvallend hoog. Vooraf was geschat dat slechts tien tot twintig procent van de Kepler-detecties aan andere objecten dan planeten moest worden toegeschreven. De nieuwe resultaten zijn gepresenteerd op het congres Extreme Solar Systems III dat deze week wordt gehouden in Waikoloa Beach, Hawaï. (EE)
Half Of Kepler’s Giant Exoplanet Candidates Are False Positives

1 december 2015
De zware exoplaneet HD106906b, die in een extreem wijde baan rond zijn moederster draait, is vermoedelijk uit zijn oorspronkelijke kleinere baan weggelingerd door zwaartekrachtsverstoringen van een passerende ster of een tweede zware planeet in het stelsel, die zich dan juist heel dicht bij de ster zou moeten bevinden. De 13 miljoen jaar oude ster HD106906 staat op 300 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Zuiderkruis. De planeet, die ongeveer 11 keer zo zwaar is als Jupiter, bevindt zich op ca. 100 miljard kilometer afstand. Dat er sterke zwaartekrachtsverstoringen in het stelsel zijn geweest, blijkt nu uit waarnemingen van de Hubble Space Telescope en van de Gemini Planet Imager, de exoplanetencamera van de Gemini South Telescope op Cerro Pachón in Chili. Die metingen, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, laten zien dat de ster door een zeer asymmetrische stofschijf wordt omgeven. De planeet heeft mogelijk zelf ook een ring of een wolk van stof om zich heen, die hij aan zich gebonden zou hebben tijdens zijn 'migratie' door het stelsel. Alles lijkt er dus op te wijzen dat de planeet zich eerst op veel kleinere afstand tot de moederster bevond, en dat hij daarna is 'weggeslingerd'. De nieuwe resultaten zijn ook gepresenteerd op het congres Extreme Solar Systems III dat deze week gehouden wordt in Waikoloa Beach, Hawaii, tegelijk met veel ander nieuws over uitzonderlijke exoplanetenstelsel. Zo maakten astronomen van de Gemini South Telescope bekend dat ze een planetenstelsel hebben gevonden (rond de jonge ster HD 100546) waarin twee Jupiter-achtige planeten nog aan het ontstaan zijn. Sterrenkundigen van de University of Nevada in Las Vegas presenteerden op het congres hun berekeningen aan de leefbaarheid van 'tweelingplaneten' - planeten waarvan de afstanden tot de gemeenschappelijke moederster niet meer da zo'n 10 procent verschillen. Wanneer beide planeten zich in de bewoonbare zone van de ster bevinden, en wanneer er één van de twee planeten daadwerkelijk leven ontstaat, kan dat leven ook relatief eenvoudig voet aan de grond krijgen op de andere planeet, doordat de planeten meteorieten met elkaar 'uitwisselen' die micro-organismen zouden kunnen bevatten. (GS)
Exiled exoplanet likely kicked out of star’s neighborhood

26 november 2015
Een internationaal team van astronomen uit onder andere Leiden en Amsterdam heeft eindelijk een aannemelijke verklaring gevonden voor het verschijnsel dat jonge sterren miljoenen jaren lang twee stofringen kunnen hebben. Het lijkt erop dat de binnenste ring continu nieuwe aanvoer van stofdeeltjes krijgt vanuit de buitenste ring. De onderzoekers publiceren hun verklaring binnenkort in het tijdschrift Astronomy & Astrophysics. De theorie over het ontstaan van stofringen is helder. Rond veel nieuwe sterren draait eerst één grote schijf stof. Een deel van het stof klontert samen, de brokken trekken elkaar aan en er vormen zich planeten. Een grote planeet veegt al het stof op dat hij op zijn weg tegenkomt en, ziedaar, de oorspronkelijke grote schijf stof is in twee ringen gespleten. Het probleem is dat veel sterren miljoenen jaren lang twee stofringen bevatten. Dat gaat tegen de natuurwetten in die voorspellen dat deeltjes in de binnenring onherroepelijk te pletter slaan op de ster. Astronomen hebben nu een aannemelijke verklaring gevonden voor de lange levensduur van binnenringen. De clou zit in de buitenste ring. Vanuit die buitenste ring worden steeds nieuwe deeltjes naar de binnenste ring getransporteerd. Zo houdt de binnenste ring het toch miljoenen jaren uit hoewel de deeltjes massaal door de ster worden opgeslokt. De astronomen hebben ook nog een oplossing bedacht voor het fenomeen dat er nooit deeltjesstromen van de buitenring naar de binnenring worden waargenomen. Dat komt, zo vermoeden de onderzoekers, doordat de deeltjes in de buitenring met groepen tegelijk reizen. Onze telescopen kunnen zulke groepen deeltjes namelijk niet goed zien. Het is, aldus de onderzoekers, alsof je vanuit een helikopter naar een snelweg kijkt. Twintig losse auto's fonkelen in het zonlicht, maar als die auto's in één grijze vrachtwagen geladen zijn, vallen ze veel minder op.
Volledig persbericht

18 november 2015
Astronomen hebben ontdekt dat een jonge planeet op 450 lichtjaar van de aarde nog bezig is om materie uit zijn omgeving aan te trekken. De exoplaneet, die in 2011 werd ontdekt met de Keck-telescoop, is omgeven door een schijf van gas en stof die het groeiproces op gang houdt (Nature, 19 november). De planeet, die LkCa 15 b wordt genoemd, bevindt zich in het lege centrum van de veel grotere materieschijf rond een zonachtige ster die naar schatting pas twee miljoen jaar oud is. Astronomen vermoeden al een hele tijd dat zo’n ‘gat’ in het hart van een ‘circumstellaire’ schijf een teken is dat er planeten aan het ontstaan zijn. Dat LkCa 15 b nog ‘in aanbouw’ is, blijkt uit de detectie van heet waterstofgas in zijn directe omgeving. Dat gas stroomt met hoge snelheid naar de planeet toe en wordt daarbij heel heet. Hierdoor produceert het waterstofgas een karakteristieke rode gloed. Uiteindelijk zal de exoplaneet waarschijnlijk uitgroeien tot een planeet van het kaliber Jupiter. (EE)
Stanford Astronomers Observe The Birth Of An Alien Planet

18 november 2015
De meest aarde-achtige planeet die tot nu toe buiten ons zonnestelsel is ontdekt – Kepler-438b – is waarschijnlijk onleefbaar. De oorzaak: de hevige uitbarstingen die zijn moederster met grote regelmaat produceert (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Kepler-438b is qua grootte en temperatuur vergelijkbaar met de aarde. Maar zijn afstand tot zijn kleine, koele moederster – een zogeheten rode dwerg – is zes keer zo klein als de afstand tussen aarde en zon. De uitbarstingen van de ster, die Kepler-438 wordt genoemd, zijn ongeveer tien keer zo krachtig als de hevigste uitbarstingen van onze zon. Bij die ‘supervlammen’ komt dezelfde hoeveelheid energie vrij als bij de explosie van 10 miljard megaton TNT. Ter vergelijking: de krachtigste waterstofbom die ooit op aarde tot ontploffing is gebracht had een energie van 50 megaton TNT. Toch zijn zulke supervlammen waarschijnlijk niet krachtig genoeg om de atmosfeer van Kepler-438 weg te blazen. Maar vaak gaan zulke uitbarstingen gepaard met een ander verschijnsel: een coronale massa-ejectie. Bij zo’n ‘CME’ wordt een grote wolk geladen deeltjes (plasma) met hoge snelheid de ruimte in geblazen. En díé tasten de planeetatmosfeer wél aan. Als Kepler-438b echter net zo’n magnetisch veld heeft als de aarde, kan hij wel tegen een stootje. Maar zo niet, dan is hij zijn atmosfeer al lang en breed kwijtgeraakt. (EE)
Most Earth-Like Planet Uninhabitable Due To Radiation

15 november 2015
Er is (nog) meer twijfel ontstaan over de aarde-achtige exoplaneet die om de nabije ster Alfa Centauri B zou draaien. Een nieuwe analyse van de meetresultaten die tot de ontdekking van de vermeende planeet hebben geleid, laat zien dat de kans klein is dat die planeet – Alfa Centauri Bb – daadwerkelijk bestaat. In 2012 maakten astronomen bekend dat om Alfa Centauri B een kleine, rotsachtige planeet draait. Dat zou blijken uit de kleine, regelmatige schommelbeweging die de planeet bij zijn ster zou veroorzaken. De nieuwe analyse bevestigt dat de toenmalige metingen inderdaad een periodiek signaal vertonen. Maar of dat signaal – dat een periode van ongeveer drie dagen heeft – door een planeet werd veroorzaakt is uiterst twijfelachtig. Volgens de wetenschappers die de analyse hebben uitgevoerd is het signaal simpelweg het gevolg van het feit dat Alfa Centauri B destijds met tussenpozen van gemiddeld enkele dagen is waargenomen. En dat gebeurde met telescopen op aarde, die nu eenmaal gevoelig zijn voor ‘aardse’ verstoringen zoals bewolking, daglicht en drukke observatieschema’s. Dit zou valse variaties in het licht van de ster hebben veroorzaakt die ten onrechte aan een schommelbeweging zijn toegeschreven. Overigens heeft Alfa Centauri B nog een tweede ijzer in het vuur. In maart van dit jaar maakten astronomen namelijk bekend dat de ster helderheidsdipjes met een periode van ongeveer drie weken vertoont. Dat zou op de aanwezigheid van een planeet kunnen wijzen, maar ook die waarneming is heel onzeker. Alfa Centauri B maakt deel uit van een stelsel van drie sterren op slechts 4,3 lichtjaar van de aarde. Bij de andere twee – Alfa Centauri A en Proxima Centauri – zijn tot nu toe geen aanwijzingen voor het bestaan van planeten gevonden. (EE)
Nearest Exoplanet Alpha Centauri Bb May Not Exist

13 november 2015
Astronomen hebben, op 1600 lichtjaar van de aarde, een bijzonder groepje hemellichamen ontdekt. Het gaat om een stelsel bestaande uit twee om elkaar cirkelende bruine dwergen – ‘mislukte sterretjes’ – en een object dat qua massa overeenkomt met de planeet Venus en om een van de bruine dwergen draait. Het is pas voor de tweede keer dat er in zo’n uiterst lichte dubbelster een planeet is aangetroffen. De planeet, die de aanduiding OGLE-2013-BLG-0723LBb heeft gekregen, draait op een afstand van ongeveer 50 miljoen kilometer om zijn ‘ster’. Hij heeft een omlooptijd van ongeveer anderhalf jaar. De onderlinge afstand tussen de twee bruine dwergen bedraagt ongeveer 260 miljoen kilometer. De objecten zijn ‘gesnapt’ toen ze vanaf de aarde gezien voor een verder weg staande ster langs schoven. Door het zogeheten zwaartekrachtlenseffect ontstaan daarbij karakteristieke flikkeringen in het licht van de verre ster. Zulke flikkeringen verraden de massa’s van de objecten waardoor ze zijn veroorzaakt. (EE)
Odd system features something like a planet orbiting something not quite like a star

13 november 2015
Britse astronomen hebben ontdekt dat er in de atmosfeer van de Jupiter-achtige exoplaneet HD 189733b winden waaien met snelheden van 8700 kilometer per uur. Daarmee waait het er ruim dertig keer zo hard als tijdens de hevigste orkanen op aarde. HD 189733b draait op zeer kleine afstand om een 63 lichtjaar verre ster in het sterrenbeeld Vosje. Al vrij kort na zijn ontdekking in 2005 werd een sterke indirecte aanwijzing gevonden dat de planeet een atmosfeer heeft. De nachtzijde van HD 189733b – die altijd van de ster af wijst – is met een temperatuur van 700 graden Celsius namelijk veel te heet voor een atmosfeerloze planeet. Dat betekent dat er luchtstromingen optreden die warmte van de ene kant van de planeet naar de andere transporteren. Computermodellen voorspelden zelfs windsnelheden van meer dan 10.000 kilometer per uur, maar directe metingen met de HARPS-spectrograaf van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili laten zien dat die magische topsnelheid niet wordt gehaald. (EE)
5400mph winds discovered hurtling around planet outside solar system

11 november 2015
Astronomen hebben een nieuwe exoplaneet ontdekt die zich in onze kosmische achtertuin bevindt. Hij draait om een rode dwergster op een afstand van 39 lichtjaar. De planeet, die de aanduiding GJ 1132b draagt, is niet veel groter dan de aarde (Nature, 12 november). GJ 1132b is ontdekt met het MEarth-South Observatory – een batterij van acht 40-centimeter telescopen in het noorden van Chili. Net als de bekende Kepler-satelliet onderzoekt deze geautomatiseerde telescoop naar regelmatig terugkerende helderheidsdipjes in het licht van sterren. Zo’n dipje is een aanwijzing dat er, vanaf de aarde gezien, een planeet voor de ster langs schuift. In het geval van de rode dwerg GJ 1132 komen die dipjes om de anderhalve dag. En daarbij verzwakt het licht van de ster met ongeveer 0,3 procent. Uit de hoeveelheid licht die de planeet tegenhoudt, volgt dat hij ongeveer twintig procent groter is dan de aarde. Vervolgwaarnemingen met de 3,6-meter telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht hebben aan het licht gebracht dat de planeet zijn moederster enigszins aan het schommelen brengt. De amplitude van die schommelingen wijst erop dat zijn massa 1,6 keer zo groot is als die van onze planeet. Die combinatie van grootte en massa doet vermoeden dat GJ 1132b een rotsachtige samenstelling heeft. Hij is wel veel heter dan onze aarde: zijn oppervlaktetemperatuur wordt geschat op 220 graden Celsius – oventemperatuur dus. Toch is GJ 1132b waarschijnlijk ‘koel’ genoeg om een atmosfeer vast te houden. Daarin onderscheidt hij zich van alle andere rotsachtige exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord. Die hebben temperaturen van soms wel duizenden graden en zijn dus nóg minder leefbaar. (EE)
New Exoplanet In Our Neighborhood

10 november 2015
Een Californische astronoom heeft een nieuwe classificatietest ontwikkeld voor planeten. De test is toepasbaar op 99% van alle exoplaneten die tot nu toe zijn ontdekt - planeten bij andere sterren. De nieuwe test is gepresenteerd op de 47e bijeenkomst van de Division for Planetary Sciences van de American Astronomical Society in National Harbor, Maryland, en wordt gepubliceerd in The Astronomical Journal. Volgens een enigszins omstreden definitie van de Internationale Astronomische Unie, opgesteld in 2006, moet een hemellichaam aan drie voorwaarden voldoen om als planeet geclassificeerd te worden: het moet een baan beschrijven rond de zon, het moet onder zijn eigen gewicht de bolvorm hebben aangenomen, en het moet met zijn zwaartekracht 'de omgeving van zijn baan' hebben schoongeveegd. In ons eigen zonnestelsel voldoen acht hemellichamen aan deze drie criteria. Jean-Luc Margot van de University of California at Los Angeles heeft nu een methode voorgesteld om ook van exoplaneten te bepalen of ze in staat zijn hun baanomgeving schoon te vegen. Daarvoor zijn slecht drie parameters van belang: de massa van de ster, de massa van de planeet en de gemiddelde afstand tussen ster en planeet. Voor veel exoplaneten zijn die drie parameters bekend; in al die gevallen blijken de ontdekte exoplaneten inderdaad aan de planeetdefinitie te voldoen. Uit Margots analyse blijkt dat hemellichamen die hun baanomgeving schoon kunnen vegen vrijwel altijd ook zwaar genoeg zijn om onder hun eigen gewicht de bolvorm aan te nemen. (GS)
Study Classifies 99% of All Known Exoplanets

6 november 2015
Uit de richting van de ster KIC 8462852 komen geen signalen die op de aanwezigheid van een buitenaardse beschaving wijzen. Dat is de (voorlopige) conclusie van een twee weken durende ’luistercampagne’ met de Allen Telescope Array (ATA) in Californië. KIC 8462852 kwam vorige maand in het nieuws nadat astronomen hadden bekendgemaakt dat de ster sterke aperiodieke helderheidsveranderingen vertoont waar niet gemakkelijk een natuurlijke oorzaak voor kan worden gevonden. Volgens sommige astronomen zouden de waargenomen ‘dipjes’ in het licht van de ster het gevolg kunnen zijn van grote kunstmatige structuren die om de ster cirkelen. Die nogal vergezochte verklaring kan nog steeds niet helemaal worden uitgesloten. Maar de eerste poging om signalen op te pikken van de vermeende bouwers van die ‘megastructuren’ is in elk geval mislukt. Met de 42 radioschotels van de ATA is gezocht naar ‘verdachte’ radiosignalen die uit de richting van KIC 8462852 komen. Daarbij is voor het eerst ook gezocht naar de breedbandige radiosignalen die afkomstig kunnen zijn van ruimteschepen in de omgeving van de ster. Voorlopig tevergeefs. Astronoom Seth Shostak van het SETI Institute, dat de ATA-radiotelescoop onder zijn hoede heeft, verbaast zich er niet over. Volgens hem heeft de geschiedenis van de astronomie ons geleerd dat voor elk verschijnsel dat aanvankelijk aan buitenaardse wezens wordt toegeschreven uiteindelijk een natuurlijke verklaring wordt gevonden. (EE)
Looking For Deliberate Radio Signals From KIC 8462852

3 november 2015
De Nederlandse exoplaneetonderzoekers dr. ir. Frans Snik (NOVA/Universiteit Leiden) en dr. Jean-Michel Desert (Universiteit van Amsterdam) krijgen een Starting Grant van de European Research Council (ERC). Deze prestigieuze beurs van 1,5 miljoen euro is bedoeld voor aanstormend wetenschappelijk talent om hun eerste onderzoeksgroep mee te vormen. Frans Snik (NOVA/Universiteit Leiden) gaat technologie ontwikkelen om uiteindelijk de atmosferen en oppervlakken van aardachtige exoplaneten te bestuderen. Snik: "Met onze vloeibaar-kristal coronagraaf onderdrukken we de felle halo van sterlicht. Zo kunnen we exoplaneten direct in beeld krijgen. En in combinatie met spectroscopie en met polarisatie-metingen kunnen we dan de eigenschappen van exoplaneten in ongekend detail achterhalen." Eerst gaat Snik met zijn techniek waarnemingen doen met de grootste huidige telescopen. Daarna wil hij de technologie toepassen bij de European Extremely Large Telescope (E-ELT). Met die reuzentelescoop, die in 2024 af moet zijn, kunnen astronomen voor het eerst direct naar leefbare planeten rondom nabije sterren op zoek gaan. Snik: "Als we dan een rotsachtige exoplaneet op de juiste afstand van de ster vinden, zetten we meteen ons arsenaal aan technieken in om zo'n planeet te karakteriseren en misschien zelfs aanwijzingen voor buitenaards leven te vinden." Jean-Michel Desert (Universiteit van Amsterdam) gaat de komende jaren de verscheidenheid aan nieuwe exoplaneten in kaart brengen. Hij bestudeert daarvoor exoplaneten die vanaf de aarde gezien voor hun moederster langs draaien en zo een sterverduistering veroorzaken. Bij een sterverduistering kunnen astronomen de atmosfeer van de planeet analyseren. Desert wil antwoorden krijgen op vragen als: hoe is de planeet ontstaan, hoe is het klimaat en is de planeet bewoonbaar? Desert: "En natuurlijk de meest prangende vraag: zijn we alleen in het heelal?" Desert gaat telescopen op de grond en in de ruimte gebruiken, zoals de James Web Space Telescope, de opvolger van de Hubble Ruimtetelescoop. Zijn onderzoek wordt de eerste uitgebreide, diepgaande, vergelijkende studie om de eigenschapen van exoplaneten als een populatie te begrijpen. Hierbij hoort ook onderzoek aan de moederster zelf, die met uitbarstingen de bewoonbaarheid van planeten zou kunnen beïnvloeden.
Oirigineel persbericht

2 november 2015
Rond veel jonge sterren zijn schijven van gas en stof ontdekt waaruit in de toekomst planeten kunnen samenklonteren. In veel gevallen vertonen deze protoplanetaire schijven lege zones, die doorgaans worden toegeschreven aan de zwaartekrachtsinvloed van een groot hemellichaam. Zo'n scheiding - vergelijkbaar met de donkere scheidingen in het ringenstelsel van de planeet Saturnus - zou er dus op wijzen dat er in het betreffende systeem al planeten zijn ontstaan. Nieuwe simulaties, uitgevoerd met de Hydra-supercomputer van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, tonen nu echter aan dat die conclusie soms te voorbarig kan zijn. In de protoplanetaire schijven vinden continu drie processen plaats: kleine stofdeeltjes klonteren samen tot grotere kiezels; kiezels botsen met elkaar en vallen weer uiteen in kleinere deeltjes, en wat grotere brokstukjes kunnen 'migreren', waarbij ze langzaam maar zeker naar de ster toe of van de ster af bewegen. Uit de computersimulaties blijkt dat daarbij soms zones kunnen ontstaan waarin vrijwel geen kleine stofdeeltjes voorkomen, maar wel veel kiezels. Ook zo'n kiezelzone ziet er donker en leeg uit op foto's die gemaakt zijn in zichtbaar licht of op infrarode golflengten, omdat er nauwelijks verstrooiing van sterlicht plaatsvindt. Donkere zones wijzen dus niet noodzakelijkerwijs op het bestaan van complete planeten. De astronomen, die hun resultaten publiceren in Astrophysical Journal Letters, willen nu de protoplanetaire schijf van de ster TW Hydrae (die een opvallende donkere zone vertoont) gaan waarnemen met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). ALMA zou wel de eigen microgolfstraling van kiezels moeten kunnen detecteren. Alleen wanneer die straling niet wordt gevonden, is er misschien sprake van een planeet. (GS)
Disk Gaps Don't Always Signal Planets

29 oktober 2015
Astronomen denken dat de grote spiraalpatronen die in de materieschijven rond sommige pasgeboren sterren te zien zijn, worden veroorzaakt door planeten-in-wording. Dat idee is gebaseerd op gedetailleerde computermodellen van de evolutie van het gas en stof dat jonge sterren omringt. De computermodellen laten zien dat door het samenspel tussen de zwaartekrachtsaantrekking van de stofschijf rond een ster en de daarin aanwezige planeet gebieden ontstaan waar de dichtheid van het gas en stof toeneemt. Door de differentiële rotatie van zo’n schijf – het binnenste deel draait sneller om de ster dan het buitenste deel – worden deze verdichtingen uiteen getrokken tot spiraalarmen. De modellen verraden niet alleen dát er een planeet in de schijf verstopt zit, maar geven ook aan wáár die (niet rechtstreeks waarneembare) planeet zich zou moeten bevinden en hoeveel massa hij heeft. Toegepast op waarnemingen van de jonge sterren SAO 206462 en MWC 758 komen de modellen uit op een planeet die tien keer zoveel massa heeft als Jupiter – de grootste planeet van ons zonnestelsel. (EE)
Spirals in Dust Around Young Stars May Betray Presence of Massive Planets

29 oktober 2015
Hoog in de dampkring van exoplaneet GJ1214b komen wellicht wolken van zoutkristallen voor. Dat concluderen onderzoekers van de Universiteit van Washington in Seattle op basis van driedimensionale computersimulaties van wolkenvorming in de planeetatmosfeer. De resultaten zijn gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters. GJ1214b is een zogeheten mini-Neptunus - een planeet die ca. twee keer zo groot is als de aarde, maar grotendeels uit gas bestaat. Hij beschrijft eens in de 1,6 dagen een baan rond een ster die op 42 lichtjaar afstand staat. Eerder onderzoek aan de planeet heeft uitgewezen dat hij een zeer 'vlak' spectrum heeft, zonder opvallende absorpties of reflecties van atmosferische bestanddelen. Dat doet vermoeden dat zich op grote hoogte in de atmosfeer een wolkenlaag bevindt die het licht van diepere delen van de planeetdampkring tegenhoudt. Gezien de hoge temperatuur van GJ1214b (als gevolg van de nabijheid van zijn moederster) zal een eventuele wolkenlaag waarschijnlijk uit zoutkristalletjes bestaan. Benjamin Charnay heeft nu modellen ontwikkeld waarin zulke zoutwolken inderdaad op grotere diepte in de atmosfeer gevormd worden, waarna ze als gevolg van circulatiebewegingen in de dampkring omhoog worden getransporteerd. Een tweede mogelijkheid is dat de absorberende laag uit organische moleculen bestaat, vergelijkbaar met de deeltjes in de heiïge laag in de dampkring van de Saturnusmaan Titan. Charnay hoopt ook zo'n heiïge laag in de atmosfeer van GJ1214b te kunnen modelleren. Uitsluitsel over de samenstelling van de dampkringlaag zal vermoedelijk pas gegeven worden door toekomstige metingen van de James Webb Space Telescope, die eind 2018 gelanceerd moet worden. (GS)
UW scientists are the first to simulate 3-D exotic clouds on an exoplanet

24 oktober 2015
Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler zijn twee aarde-achtige planeten ontdekt die banen beschrijven rond een relatief nabijgelegen dwergster, op ca. 200 lichtjaar afstand. De planeten, K2-21b en K2-21c genoemd, zijn 1,6 en 1,9 keer zo groot als de aarde. Hun massa's zijn nog niet bekend - het zou om zware, rotsachtige planeten kunnen gaan of om planeten met een lage dichtheid en een dikke gasmantel. De twee planeten hebben omlooptijden van 9,3 en 15,5 dagen; de ene planeet beschrijft vijf omlopen rond de ster in dezelfde tijd waarin de andere drie baantjes trekt. Dat doet vermoeden dat de planeten op een grotere afstand van de ster zijn ontstaan en pas in een later stadium naar binnen zijn gemigreerd, waarbij ze 'gevangen' raakten in de huidige baanresonantie. In tegenstelling tot de meeste andere aarde-achtige exoplaneten die tot nu toe zijn ontdekt, ontvangen K2-21b en K2-21c maar een klein beetje meer energie van hun moederster dan de aarde van de zon ontvangt. Dankzij de kleine afstand van de ster zouden de planeten in de nabije toekomst in detail bestudeerd kunnen worden met de James Webb Space Telescope, die eind 2018 gelanceerd wordt. De ontdekking wordt gemeld door een team van astronomen onder leiding van Erik Petigura van het California Institute of Technology, in een artikel in The Astrophysical Journal. (GS)
Earth-Sized Planets Around Nearby Dwarf

21 oktober 2015
Astronomen hebben een groot, rotsachtig object ontdekt dat uiteenvalt terwijl het naar een witte dwergster toe spiraalt. De ontdekking kan verklaren waarom veel witte dwergen ‘vervuild’ zijn met zware elementen (Nature, 22 oktober). De bijzondere ontdekking is gedaan met de Amerikaanse Kepler-satelliet, waarmee wordt gezocht naar sterren die regelmatige helderheids’dipjes’ vertonen. Daarbij is een 570 lichtjaar verre witte dwergster opgespoord – ‘WD11451017’ – die eens in de 4,5 uur een duidelijke helderheidsafname laat zien. Daaruit kan worden afgeleid dat er op een afstand van ongeveer 840.000 kilometer ‘iets’ om de ster draait. Uit vervolgwaarnemingen met een telescoop op aarde blijkt dat dit ‘iets’ uit verschillende brokstukken bestaat die in vergelijkbare banen om de witte dwerg cirkelen: één grote en een stuk of vijf kleinere. Het grote fragment lijk omgeven te zijn door een uitgestrekte stofwolk. Alles bij elkaar gaat het om een hoeveelheid materiaal waarvan de massa vergelijkbaar is met die van de dwergplaneet Ceres. Een witte dwergster ontstaat wanneer een zonachtige ster aan het einde van haar leven opzwelt tot een rode reuzenster en haar buitenste lagen afstoot. Er blijft dan een hete kern over ter grootte van de aarde: een witte dwerg. Doorgaans bestaat zo’n witte dwerg uit koolstof en zuurstof, met een dun omhulsel van waterstof en helium. Maar de spectra van sommige witte dwergen vertonen ook sporen van zwaardere elementen, zoals silicium en ijzer. Astronomen hadden al het vermoeden dat dit zwaardere materiaal afkomstig kon zijn van planeten of planetoïden die door de witte dwerg waren opgeslokt. De ontdekking van de planetaire brokstukken rond WD11451017 toont aan dat dit een plausibel scenario is. Naar verwachting zullen de brokstukken, die geleidelijk naar de witte dwerg toe spiralen en onder invloed van getijdenkrachten steeds verder uiteenvallen, binnen een miljoen jaar worden opgeslokt. (EE)
Cosmic 'Death Star' is destroying a planet

20 oktober 2015
Volgens nieuw theoretisch onderzoek, waarvan de resultaten vandaag in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society zijn gepubliceerd, was onze aarde een vroegkomertje. Toen onze planeet 4,6 miljard jaar geleden werd geboren, was nog maar acht procent van alle potentieel leefbare planeten die ooit in ons heelal zullen ontstaan op het kosmische toneel verschenen. Die conclusie is gebaseerd op een analyse van gegevens die verzameld zijn met de Hubble-ruimtetelescoop en de Kepler-satelliet. Gegevens van de Hubble-ruimtetelescoop laten zien dat de productie van nieuwe sterren in het heelal ongeveer tien miljard jaar geleden zijn hoogtepunt heeft bereikt. Maar de hoeveelheid waterstof- en heliumgas die daarbij is verbruikt, is gering. Er is nog zoveel stellair ’bouwmateriaal’ over, dat er de komende 100 biljoen jaar nog heel veel sterren en planeten bij zullen komen. Schattingen op basis van gegevens van de Kepler-satelliet geven aan dat er alleen al in onze eigen Melkweg ongeveer een miljard leefbare planeten van het formaat aarde zijn. Ervan uitgaande dat het heelal minstens 100 miljard sterrenstelsels telt, moet het aantal ‘aardes’ nu dus al kolossaal zijn. En dat aantal zal in de loop van de biljoenen jaren meer dan vertienvoudigen. Volgens de onderzoekers zullen de toekomstige aardes vooral ontstaan in grote clusters van sterrenstelsels en in kleine dwergstelsels. Daar is nu nog genoeg gas aanwezig voor de vorming van grote aantallen nieuwe sterren en bijbehorende planetenstelsels. Ons Melkwegstelsel heeft al veel van zijn gas verbruikt. (EE)
Most Earth-Like Worlds Have Yet to be Born

16 oktober 2015
In gegevens van de Amerikaanse satelliet Kepler is een bijzondere ster opgedoken. De ongeveer 1500 lichtjaar verre ster, die KIC 8462852 heet, wordt af en toe vrijwel compleet verduisterd door… Ja, door wat eigenlijk? Kepler is speciaal ontworpen om planeten op te sporen die vanaf de aarde gezien tijdens elke baanomloop vóór hun moederster langs schuiven. Zulke planeetovergangen resulteren in karakteristieke, regelmatig optredende ‘dipjes’ in de helderheid van de ster. Op die manier hebben astronomen al meer dan duizend planeten ontdekt. De satelliet ontdekt niet alleen planeten. Hij kan ook ‘sterrenvlekken’ (het equivalent van zonnevlekken), helderheidsvariaties van de sterren zelf en stofschijven rond sterren registreren. In 2011 ontdekten amateurastronomen die helpen bij het interpreteren van de berg gegevens die Kepler heeft geproduceerd een ster die zich wel érg vreemd gedroeg. De ‘lichtkromme’ – het helderheidspatroon dat de ster vertoont – wijst erop dat er een grote hoeveelheid materie in compacte formatie om de ster cirkelt. Als de ster jong was, zou dat niet zo gek zijn. Jonge sterren zijn vaak omgeven door een rommelige schijf van stof en puin. Maar KIC 8462852 is niet jong. En bovendien is het materiaal dat om de ster draait geen sterke bron van infraroodstraling, zoals een normale stofschijf dat wel is. In een artikel dat is ingediend bij het Britse tijdschrift Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (MNRAS) houden wetenschappers het er voorlopig op dat de helderheidsafnames van KIC 8462852, waarbij tot wel tachtig procent van het sterlicht wordt tegengehouden, worden veroorzaakt door een wolk kometen. Maar erg bevredigend lijkt die verklaring niet. Als het geen kometenwolk is, moet er haast wel een andere natuurlijke verklaring zijn voor het vreemde gedrag van de ster. Er wordt echter ook serieus gekeken naar de mogelijkheid dat de verduisterende objecten van kunstmatige aard zijn. Het zou bijvoorbeeld kunnen gaan om een grote zwerm zonnepanelen waarmee energie wordt opgewekt – het werk van een buitenaardse beschaving dus. Astronoom Jason Wright van Penn State University werkt momenteel aan een artikel waarin die nogal speculatieve hypothese verder wordt uitgewerkt. Ook zal een voorstel worden ingediend om een grote radiotelescoop op KIC 8462852 te richten, om naar ’verdachte’ radiosignalen te ‘luisteren’. [Update: inmiddels is de Allen Telescope Array voor dit doel ingezet.] (EE)
The Most Mysterious Star in Our Galaxy

7 oktober 2015
Astronomen hebben nog nooit eerder waargenomen structuren ontdekt in de protoplanetaire schijf rond de nabije ster AU Microscopii. De snel bewegende, golfachtige structuren in de schijf lijken in niets op wat ooit is gezien of voorspeld (Nature, 8 oktober). AU Microscopii, of AU Mic, is een jonge ster op 32 lichtjaar van de aarde. Dat deze ster is omgeven door een schijf van materie is al een tijdje bekend. Aangenomen wordt dat deze is ontstaan doordat planetoïden – planetaire ‘bouwstenen’ – zo hard met elkaar zijn gebotst dat ze tot stof zijn vermalen. Bij onderzoek van opnamen gemaakt met de Europese Very Large Telescope en de Hubble-ruimtetelescoop is nu iets bijzonder vreemds ontdekt. De beelden tonen een aantal golfachtige structuren op verschillende afstanden van de ster, die doen denken aan rimpelingen in water. De rimpelingen blijken zich in de loop van de tijd te verplaatsen. En snel ook: ze verwijderen zich met snelheden van meer dan 40.000 kilometer per uur van de ster. Minstens drie structuren bewegen zo snel dat ze aan de aantrekkende zwaartekracht van de ster kunnen ontsnappen. De astronomen kunnen niet met zekerheid zeggen waardoor de mysterieuze rimpelingen zijn ontstaan. De oorzaak wordt voorlopig gezocht bij de activiteit van de jonge ster. AU Mic produceert vaak zogeheten zonnevlammen – enorme uitbarstingen aan zijn oppervlak. Mogelijk heeft een van deze uitbarstingen ervoor gezorgd dat een planeet-in-wording in de stofschijf (deels) is verwoest. Het daarbij vrijgekomen materiaal zou zich nu een weg door de stofschijf banen. (EE)
Mysterieuze rimpelingen racen door planeetvormende schijf

5 oktober 2015
Sterrenkundigen van de Universiteit van Washington hebben een 'bewoonbaarheidsindex' ontwikkeld voor aarde-achtige planeten bij andere sterren. Als zo'n planeet zich in de bewoonbare zone van zijn moederster bevindt, waar de temperatuur niet te hoog en niet te laag is, kan er in principe stromend water aan het oppervlak voorkomen, en zou er iets kunnen leven. Volgens Rory Barnes, Victoria Meadows en Nicole Evans spelen veel andere factoren echter ook een belangrijke rol, zoals de samenstelling van de planeet, de reflectiviteit van het oppervlak en de excentriciteit van de planeetbaan. Door al die factoren mee te wegen kan voor elke planeet waarvan voldoende informatie beschikbaar is een objectieve bewoonbaarheidsindex worden bepaald, aldus de drie astronomen in een artikel in The Astrophysical Journal. In de toekomst zou die index gebruikt kunnen worden om vast te stellen welke exoplaneten het eerst in aanmerking komen voor gedetailleerd vervolgonderzoek met toekomstige reuzentelescopen of met de James Webb Space Telescope, die eind 2018 gelanceerd moet worden. (GS)
Where to look for life? UW astronomers devise ‘habitability index’ to guide future search

28 september 2015
Aarde-achtige exoplaneten die een kleine baan beschrijven rond een kleine, lichte ster, hebben waarschijnlijk een magnetisch veld waardoor ze beschermd worden tegen gevaarlijke kosmische straling uit de ruimte. Die conclusie trekken astronomen van de University of Washington op basis van modelberekeningen. Veel aarde-achtige exoplaneten beschrijven kleine omloopbanen rond rode dwergsterren. Omdat die sterren maar weinig energie produceren, ligt hun 'bewoonbare zone' op kleine afstand. Ondanks hun korte omlooptijd kunnen de rondcirkelende exo-aardes dus mogelijk toch 'leefbaar' zijn. De vraag is dan wel of dat leven bestand is tegen de energierijke geladen deeltjes die zowel van de ster als uit de kosmos afkomstig zijn. Het leven op aarde wordt tegen die zonnewind en kosmische straling beschermd door een magnetisch veld. In een artikel in Astrobiology rekenen de astronomen nu voor dat aarde-achtige exoplaneten op kleine afstand van een dwergster in veel gevallen inderdaad een magnetisch veld zullen hebben. Door de kleine afstand tot hun ster is er sprake van een sterke getijdenwerking, ook in het inwendige van de planeet. Daardoor ontstaat grootschalig vulkanisme, en koelt het inwendige van de planeet relatief snel af. Dat is weer gunstig voor het opwekken van een magneetveld, aldus de onderzoekers. (GS)
Earth-like planets around small stars likely have protective magnetic fields, aiding chance for life

23 september 2015
Astronomen hebben met een spectrograaf op de Gemini North-telescoop in Hawaii waterdamp ontdekt in de binnendelen van de protoplanetaire schijf rond de ster DoAr 44. De watermoleculen bevinden zich op kleine afstand van de pasgeboren ster, in het gebied waarin aardeachtige planeten kunnen ontstaan. Waterdamp is al eerder aangetroffen in protoplanetaire schijven, maar de vondst bij DoAr 44 was onverwacht. Het gaat hier namelijk om een zogeheten 'pre-transitionele' schijf, waarin een grote lege zone voorkomt, vermoedelijk als gevolg van de zwaartekrachtswerking van reeds gevormde planeten. Alleen op echt kleine afstand van de ster is nog een ring van gas en stof aanwezig. Doordat watermoleculen gemakkelijk uiteenvallen onder invloed van de energierijike ultraviolette straling van de centrale ster, komt er in de binnendelen van zulke (pre-)transitionele schijven meestal geen waterdamp meer voor: de moleculen worden niet langer 'beschermd' door stofdeeltjes. Hoe het mogelijk is dat de binnendelen van de schijf rond DoAr 44 toch waterdamp bevatten, is nog niet helemaal duidelijk. Mogelijk is er sprake van materiaaltransport uit de meer naar buiten gelegen delen van de schijf. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
Water Vapor in an Unexpected Location

21 september 2015
Exoplaneet HD 189733b heeft een magnetisch veld dat zeven keer zo sterk is als dat van de reuzenplaneet Jupiter. Dat blijkt uit de afmetingen van de boeggolf die bij de planeet is ontdekt, zo melden Amerikaanse sterrenkundigen in The Astrophysical Journal. HD 189733b is een zogenaamde 'hete Jupiter' - een gasvormige reuzenplaneet die in een zeer kleine omloopbaan rond zijn ster draait. Door de snelle baanbeweging, in combinatie met de aanwezigheid van een magnetisch veld, valt te verwachten dat zich vóór de planeet een boeggolf bevindt in het ijle interplanetaire gas. Aanwijzingen voor de aanwezigheid van zo'n boeggolf zijn nu inderdaad gevonden in waarnemingen van de overgangen van de planeet: voordat de planeet daadwerkelijk voor zijn moederster langs beweegt en daarbij een klein beetje sterlicht onderschept, is er een sterke absorptie waarneembaar in spectraallijnen van waterstof. Die kan goed verklaard worden door een plaatselijke verdichting van het interplanetaire gas, precies zoals je bij een boeggolf verwacht. De afmetingen van de boeggolf worden mede bepaald door de grootte van de magnetosfeer van de planeet, en uit de waarnemingen volgt een sterkte van het magneetveld van maar liefst 28 gauss. Dat is zeven maal de magnetische veldsterkte van Jupiter. De gangbare modellen van gasvormige exoplaneten gaan doorgaans uit van veel geringere veldsterktes. (GS)
Bow Shock Leads the Way for a Speeding Hot Jupiter

16 september 2015
Astronomen hebben de baanbeweging in beeld gebracht van een planeet die om een andere ster draait. De reeks opnamen, gemaakt tussen november 2013 en april 2015, toont de verplaatsing van exoplaneet Bèta Pictoris b, die een omlooptijd van 22 jaar heeft (Astrophysical Journal, 16 september). Bèta Pictoris b is een gasplaneet – een soortgenoot van Jupiter, maar dan met tien à twaalf keer zo veel massa. Hij draait om de ster Bèta Pictoris, die zestig lichtjaar van ons verwijderd is. Het bestaan van de planeet is bekend sinds 2008. Dankzij de nieuwe beelden is de stand van de omloopbaan van Bèta Pictoris b nu beter bekend dan voorheen. Bekend was al dat we vanaf de aarde bijna tegen de zijkant van het baanvlak aan kijken. Dat kon betekenen dat we de planeet binnenkort vóór zijn ster langs zouden zien schuiven. Uit analyse van de beelden blijkt nu echter dat Bèta Pictoris b hoogstwaarschijnlijk net boven zijn ster langs zal trekken. Dat is jammer, omdat zo’n planeetovergang de grootte van de planeet zou verraden. De nieuwe opnamen zijn gemaakt met een speciale camera van de Amerikaanse Gemini South-telescoop, in het noorden van Chili. Deze camera maakt gebruik van een techniek die het beeldvertoebelende effect van de aardatmosfeer tegengaat. Bovendien wordt, om de exoplaneet zichtbaar te maken, het heldere licht van de moederster afgeschermd. (EE)
Watching an exoplanet in motion around a distant star

15 september 2015
De zoektocht naar bewoonbare planeten is vaak gericht op een mogelijke kopie van de aarde. Nochtans zijn sommige rotsachtige planeten buiten ons zonnestelsel waarschijnlijk veel interessantere kandidaten voor verder onderzoek. Wetenschappers van de KU Leuven voerden 165 klimaatsimulaties uit voor exoplaneten die permanent met één kant naar hun ‘zon’ gericht zijn. Ze ontdekten dat twee van de drie mogelijke klimaten potentieel bewoonbaar zijn. De meeste exoplaneten draaien rond relatief kleine en koele sterren, ook wel rode dwergen genoemd. Alleen exoplaneten die dicht bij deze sterren staan kunnen genoeg warmte krijgen om vloeibaar water mogelijk te maken. Bovendien zijn deze potentieel bewoonbare planeten gemakkelijker te observeren, juist omdat ze zo dicht bij hun ster staan. Ze zijn dan ook uitermate geschikt voor verder onderzoek.  Exoplaneten die dicht bij hun ster staan, zijn vaak permanent met een bepaalde kant naar die ster gekeerd. Daardoor hebben de exoplaneten vaste dag- en nachtkanten. Toch is het klimaat op deze planeten niet noodzakelijk verschroeiend heet aan de ene kant en steenkoud aan de andere kant. Dit hebben zij te danken aan een heel efficiënt ‘airconditioning’-systeem dat de oppervlaktetemperaturen leefbaar houdt. Dr. Ludmila Carone, professor Rony Keppens en professor Leen Decin van de KU Leuven hebben nu de mogelijke klimaten van zulke exoplaneten in kaart gebracht. “Op basis van 3D-modellen onderzochten we exoplaneten met verschillende omwentelingstijden en groottes”, licht Ludmila Carone toe. “Zo ontdekten we drie mogelijke klimaten. Twee daarvan zijn potentieel bewoonbaar.” Op exoplaneten die rond hun as draaien in minder dan 12 dagen verstoort een sterke oostelijke wind (‘superrotatie’) de atmosferische circulatie. Dit maakt de dagzijde onleefbaar heet. Een tweede mogelijk klimaat wordt bepaald door twee zwakkere westelijke winden op grote hoogte. De derde klimaatoptie combineert zwakke superrotatie met twee windstromen op grote hoogte. Deze twee laatste windsystemen verstoren de luchtcirculatie niet, waardoor de planeten potentieel bewoonbaar blijven. De bevindingen zullen bij toekomstige ruimtemissies helpen om de meest interessante planeten in de buurt van ons zonnestelsel te identificeren voor verder onderzoek. Wetenschappers van de KU Leuven zijn momenteel betrokken bij de voorbereidingen van twee missies: de James Webb ruimtetelescoop-missie (2018), die de Hubble ruimtetelescoop opvolgt, en de ruimtemissie PLATO (2024), die op zoek zal gaan naar andere leefbare planeten.
Origineel persbericht

15 september 2015
Technologisch zeer hoog ontwikkelde buitenaardse beschavingen zijn uiterst zeldzaam. Die conclusie trekt ASTRON-directeur Michael Garrett in een publicatie in Astronomy & Astrophysics op basis van een analyse van radio- en infraroodwaarnemingen van grote aantallen sterrenstelsels. Algemeen wordt aangenomen dat hoog ontwikkelde beschavingen een veel hoger energieverbruik hebben dan de mensheid. Aangezien energie nooit verloren gaat, maar omgezet wordt in andere vormen (meestal mid-infraroodstraling), zou de aanwezigheid van een hoog ontwikkelde beschaving in een ander sterrenstelsel zich verraden door een onverwacht grote mid-infraroodhelderheid van het betreffende stelsel. Eerder onderzoek van astronomen van Pennsylvania State University hebben enkele honderden 'verdachte' sterrenstelsels aan het licht gebracht die veel mid-infraroodstraling produceren. Door ook de radiostraling van deze sterrenstelsels in de analyse te betrekken, heeft Garrett nu aannemelijk gemaakt dat het infrarood-overschot in alle gevallen heel goed verklaard kan worden door astrofysische processen. De conclusie luidt dan ook dat zogeheten Kardashev Type III-beschavingen (de hoogst ontwikkelde) extreem zeldzaam zijn in het 'lokale' heelal. Garrett hoopt op basis van toekomstige waarnemingen ook uitspraken te kunnen doen over Kardashev Type II-beschavingen, die op technologische schaal een stapje lager staan. Ter vergelijking: de mensheid 'haalt' Type I nog niet eens. (GS)
Slaap lekker: geavanceerde buitenaardse beschavingen zeldzaam of geheel afwezig in het lokale heelal

31 augustus 2015
In grote elliptische sterrenstelsels komen ca. tienduizend maal zoveel bewoonbare aardeachtige planeten voor als in ons eigen Melkwegstelsel. Dat concludeert Pratika Dayal van de University of Durham in een artikel in Astrophysical Journal Letters. Het aantal Jupiter-achtige planeten in zulke reuzen-elliptische stelsels is mogelijk één miljoen maal zo groot als in ons eigen Melkwegstelsel; wanneer zulke gasplaneten zich in de bewoonbare zone van hun moederster bevinden, zouden ze eventueel bewoonbare manen kunnen hebben. Dayal inventariseerde de voorwaarden waaraan een sterrenstelsel moet voldoen om een maximaal aantal bewoonbare planeten te bevatten. Zijn conclusie: een sterrenstelsel moet groot zijn (meer sterren betekent ook meer planeten); de sterren moeten een relatief hoog gehalte aan 'metalen' hebben (elementen zwaarder dan helium), omdat bewoonbare planeten uit zulke elementen zijn opgebouwd; en het aantal supernova-uitbarstingen moet relatief gering zijn, omdat zulke sterexplosies in staat zijn om planeten in de wijde omtrek te 'steriliseren'. Reuzen-elliptische stelsels komen als de beste kandidaten uit de bus: ze zijn groter en zwaarder dan het Melkwegstelsel, de sterren zijn relatief oud (waardoor ze meer zware elementen bevatten), en nieuwe sterren ontstaan in een minder hoog tempo, zodat er ook minder explosies van kort levende zware reuzensterren plaatsvinden. (GS)
Which Galaxies Are the Most Habitable?

28 augustus 2015
Australische astronomen hebben 151 pulsars – de compacte restanten van supernova-explosies – onderzocht op de aanwezigheid van planeten. De zoektocht heeft geen enkele nieuwe exoplaneet opgeleverd. Dat is toch wel opmerkelijk, want uitgerekend de eerste exoplaneten die ooit zijn opgespoord cirkelen om een pulsar. In 1992 werden twee planeten ontdekt bij de pulsar PSR 1257+12. Niet lang daarna kwam daar nog een derde bij en werd ook bij een andere pulsar nog een planeet ontdekt. Sindsdien zijn geen nieuwe pulsarplaneten ontdekt – althans niet met zekerheid. Dat er planeten om de restanten van ontplofte sterren kunnen cirkelen, kwam als een verrassing. Er zijn grofweg drie scenario’s die hun bestaan kunnen verklaren. Het eerste is dat reeds bestaande planeten de ontploffing van hun moederster hebben overleefd. Ook is het denkbaar dat zulke planeten elders zijn ontstaan en door de pulsar zijn ‘ingevangen’. En ten slotte is er de mogelijkheid dat ze zijn ontstaan uit het puin van de supernova-explosie. De beide eerste scenario’s lijken niet erg realistisch, maar het derde biedt perspectieven. Volgens dit scenario valt een deel van het materiaal dat bij de explosie van de ster is weggeblazen terug naar het restant van de ster – de latere pulsar. Daardoor vormt zich een puinschijf rond de pulsar waaruit planeten kunnen ontstaan. Dat er bij de nieuwe zoektocht geen planeten zijn gevonden, kan erop wijzen dat zulke puinschijven veel schaarser zijn dan gedacht. Een andere mogelijkheid is dat de omstandigheden in de puinschijf meestal zodanig zijn dat de vorming van planeten wordt voorkomen. Het is denkbaar dat PSR 1257+12 wat dit betreft simpelweg een uniek geval is. Deze pulsar heeft een ongewoon zwak magnetisch veld. En dat zou nu wel eens precies de reden kunnen zijn waarom er in zijn puinschijf wel planeten zijn ontstaan, en bij de meeste andere pulsars niet. (EE)
Searching for Planets Around Pulsars

13 augustus 2015
Astronomen hebben een Jupiter-achtige planeet ontdekt bij 51 Eridani, een ster op slechts 100 lichtjaar van de aarde. Het bijzondere aan de ontdekking is dat de ster, en dus ook haar planeet, met een geschatte leeftijd van 20 miljoen heel jong is (Science Express, 13 juli). De nieuwe planeet, die de aanduiding 51 Eridani b heeft gekregen, is de eerste die ontdekt is met de Gemini Planet Imager. Deze camera, die gekoppeld is aan de 8-meter Gemini South Telescope in het noorden van Chili, is speciaal ontwikkeld om planeten in de naaste omgeving van sterren op te sporen. Dat valt nog niet mee: het licht van 51 Eridani b bijvoorbeeld is een miljoen keer zo zwak als dat van zijn moederster. Toch is de nu ontdekte planeet relatief makkelijk waarneembaar. Dat komt doordat hij zo ‘vers’ is. Bij het samenklonteringsproces dat tot de vorming van een planeet leidt, komt veel warmte vrij. En 51 Eridani b is nog maar net begonnen met afkoelen. Dat doet hij door warmte weg te stralen, wat hem tot een sterke bron van infraroodstraling maakt. Uit de waarnemingen blijkt dat de planeet ruwweg twee keer zoveel massa heeft als ‘onze’ Jupiter. En zijn atmosfeer bevat aanzienlijke hoeveelheden methaan, net als die van de gasplaneten van ons zonnestelsel. Het lijkt dus te gaan om een zwaarder, heter en jonger neefje van Jupiter. Astronomen hopen dat het onderzoek van planeten als 51 Eridani b meer inzicht kan geven in het ontstaan van ons eigen planetenstelsel. (EE)
Astronomers discover ‘young Jupiter’ exoplanet

12 augustus 2015
Vanaf vandaag kan iedereen zijn stem uitbrengen op de honderden namen die zijn gesuggereerd voor 32 planeten buiten ons zonnestelsel. Het initiatief om het grote publiek daarbij te betrekken, is afkomstig van de Internationale Astronomische Unie – de instantie die belast is met de officiële naamgeving van hemellichamen. In een eerder stadium van de naamgevingsprocedure konden sterrenkundeverenigingen en non-profitorganisaties suggesties voor namen indienen. Dat heeft alles bij elkaar 247 voorstellen opgeleverd. Niet alleen 32 planeten moeten van namen worden voorzien, ook vijftien van de twintig ‘moedersterren’ zijn nog naamloos. (Vijf van deze sterren hebben lang geleden al een naam gekregen.) Eén van de indieners van naamvoorstellen is de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (KNVWS), die de ster 55 Cancri onder haar hoede heeft genomen. De KNVWS doet het voorstel om deze ster Copernicus te noemen, naar de Poolse astronoom die in 1543 het heliocentrische stelsel introduceerde. De vijf planeten van de ster zouden de namen Galileo, Brahe, Lippershey, Janssen en Harriot moeten krijgen. De ’NameExoWorlds’-verkiezing duurt tot en met 31 oktober. (EE)
NameExoWorlds Contest Opens for Public Voting

10 augustus 2015
Voor de tiende maal hebben sterrenkundigen een planeet ontdekt die een baan beschrijft rond een dubbelster - net als Tatooine, de thuisplaneet van Luke Skywalker in de sciencefictionfilm Star Wars. Vier jaar geleden werd er voor het eerst een 'Tatooine-planeet' gevonden (Kepler-16b). Eerder gingen veel astronomen er vanuit dat er rond dubbelsterren geen planeten konden ontstaan. De nieuw ontdekte planeet, Kepler-453b, beschrijft eens in de 240 dagen een baan rond een dubbelster die bestaat uit een zonachtige ster en een rode dwerg. De twee sterren draaien elke 27 dagen om elkaar heen. De planeet bevindt zich in de 'bewoonbare zone' van de dubbelster (waar de temperatuur geschikt is voor vloeibaar water aan het oppervlak), maar leven zoals wij dat kennen kan er niet voorkomen, omdat het een gasvormige reuzenplaneet is, groter dan Neptunus. Eventuele rotsachtige manen van de planeet zouden misschien wel 'bewoond' kunnen zijn. Kepler-453b is ontdekt in waarnemingsgegevens van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Die heeft een aantal keren gezien hoe de planeet voor de dubbele moederster langs bewoog, en daarbij een klein beetje licht onderschepte. Als gevolg van de zogeheten precessie van de omloopbaan (een trage verandering in de ligging van de baan, in dit geval veroorzaakt door de wisselende zwaartekrachtswerking van de dubbelster) vinden overgangen van Kepler-453b niet bij elke omloop plaats. Pas in 2066 zal de planeet - gezien vanaf de aarde - opnieuw voor de dubbelster langs bewegen. Sterrenkundigen gaan er vanuit dat de gasreus op veel grotere afstand van de dubbelster is ontstaan, en pas daarna in een kleinere omloopbaan terecht is gekomen. Het is niet uitgesloten dat er nog meer planeten rond de dubbelster bewegen. De ontdekking is inmiddels gepubliceerd in Astrophysical Journal, en wordt later deze week gepresenteerd op de 29ste algemene vergadering van de Internationale Astronomische Unie in Honolulu, Hawaii. (GS)
Discovery of Tenth Tatooine-like Circumbinary Planet

30 juli 2015
Astronomen hebben ontdekt dat om HD 219134, een tamelijk nabije ster in het sterrenbeeld Cassiopeia, minstens vier planeten cirkelen. Eén daarvan blijkt een rotsplaneet te zijn die ruim anderhalf keer zo groot is als de aarde. Het planetenstelsel is opgespoord met de 3,6-meter Galileo-telescoop op het Canarische eiland La Palma. Deze telescoop is uitgerust met een meetinstrument waarmee regelmatige schommelbewegingen van sterren kunnen worden gedetecteerd. Zo’n schommelbeweging wijst erop dat er een of meer planeten om de ster cirkelen. De massa’s van de vier planeten van HD 219134 lopen uiteen van 1,6 tot 62 aardmassa’s. Van de meeste is (nog) niet bekend hoe groot zijn. Maar uit waarnemingen met de Spitzer-ruimtetelescoop blijkt dat de binnenste, HD 219134b, vanaf de aarde gezien steeds weer voor zijn ster langs schuift. En dat maakte het mogelijk om zijn grootte te bepalen. Omdat ook de massa van HD 219134b bekend is – deze bedraagt 4,5 aardmassa – kan zijn gemiddelde dichtheid worden vastgesteld. Met 6 g/cm3 is die vergelijkbaar met die van onze aarde. Dat bewijst dat HD 219134b een rotsachtige planeet is. Het is denkbaar dat ook (sommige van) de andere planeten van HD 219134, die beduidend langere omlooptijden hebben dan de binnenste planeet, voor hun ster langs trekken. De astronomen zullen daar de komende maanden naar uit kijken. De afstand van HD 219134 bedraagt 21 lichtjaar. De ster is iets koeler, kleiner en lichter dan onze zon. (EE)
Cassiopeia's Hidden Gem: The Closest Rocky, Transiting Planet

30 juli 2015
Uit waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop en de Keck-telescoop op Hawaï blijkt dat een ster die tien jaar geleden precies voor een verre achtergrondster langs schoof, wordt begeleid door een planeet van het kaliber Uranus. De planeet leverde een kleine, maar meetbare bijdrage aan het zogeheten microlenseffect dat bij die ‘sterbedekking’ optrad (The Astrophysical Journal, 30 juli). Het microlenseffect ontstaat wanneer het licht van een verre ster wordt afgebogen en versterkt door de zwaartekracht van een nabijere ster die vanaf de aarde gezien precies vóór zijn verre soortgenoot langs schuift. Wanneer de voorgrondster planeten heeft, kunnen ook die het licht van de achtergrondster (eventjes) versterken. In 2005 werd zo’n ‘dubbel’ microlenseffect waargenomen bij OGLE-2005-BLG-169L, een ster op ongeveer 8800 lichtjaar van de aarde. Uit de waarnemingen kon destijds echter niet precies vastgesteld hoeveel massa de planeet heeft en hoe ver hij van zijn ster verwijderd is. Om daar achter te komen, is met Hubble en Keck gezocht naar de ‘lensster’, die inmiddels een stukje moet zijn opgeschoven. Bij die zoekactie is inderdaad een ster gevonden die de versterkte achtergrondster net niet meer precies overlapt. Uit de waarnemingen blijkt dat het een ster is die ongeveer dertig procent minder massa heeft als onze zon. En daaruit kan worden afgeleid dat de planeet die aan het microlenseffect heeft bijgedragen van vergelijkbare massa is als Uranus en op een afstand van ongeveer 600 miljoen kilometer om zijn ster draait. (EE)
Telescopes Team Up To Find Distant Uranus-Size Planet Through Microlensing

23 juli 2015
Astronomen hebben vandaag een nieuwe lijst van meer dan 500 ’exoplaneet-kandidaten’ gepresenteerd. De (mogelijke) planeten zijn opgespoord in gegevens die de afgelopen vier jaar zijn verzameld door de NASA-satelliet Kepler. Een eerdere versie van de Kepler-catalogus telde al 4175 kandidaten. De Kepler-satelliet spoort planeten op door te letten op periodieke ‘dipjes’ in de helderheden van sterren. Of deze regelmatige helderheidsveranderingen ook werkelijk door planeten worden veroorzaakt, moet uit (tijdrovende) vervolgwaarnemingen blijken. De geschiedenis heeft echter geleerd dat dit bijna altijd het geval is. Op de nieuwe lijst staan twaalf kandidaten die minder dan twee keer zo groot zijn als de aarde en bovendien binnen de zogeheten ‘leefbare zone’ om hun ster cirkelen. Deze zone is de gordel rond de ster waarbinnen de temperaturen op het oppervlak van een planeet zo gematigd kunnen zijn dat er water in vloeibare vorm kan bestaan. Dat er ook werkelijk water aanwezig is, staat allerminst vast. Van een van de twaalf kandidaten, Kepler 452b, is het bestaan inmiddels al bevestigd. Deze planeet, die anderhalf keer zo groot is als de aarde, draait om een zonachtige ster die 1400 lichtjaar van ons is verwijderd. De afstand tussen Kepler 452b en zijn moederster is vergelijkbaar met de afstand aarde-zon. De massa van Kepler 452b wordt geschat op vijf aardmassa’s. Daarmee behoort hij tot de klasse van de ‘superaardes’ – planeten die qua omvang tussen de aarde en de planeet Neptunus in zitten. Uit de massa/grootte-verhouding van de planeet kan worden afgeleid dat het een rotsachtig object is. Over de omstandigheden op de planeet kan voorlopig alleen maar worden gespeculeerd. Elke overeenkomst tussen de artist’s impression die het SETI Institute aan zijn persbericht heeft toegevoegd en de werkelijkheid berust dus op zuiver toeval. (EE)
New Kepler Exoplanet Catalog Includes Terrestrial Sized World Orbiting Cousin Of The Sun

20 juli 2015
De bewoonbaarheid van een aarde-achtige exoplaneet wordt niet alleen bepaald door de afstand van de planeet tot zijn moederster, maar ook door de samenstelling. Dat concluderen onderzoekers van de Universiteit van Californië in Santa Barbara op basis van nieuwe modelberekeningen. Tot ca. tien jaar geleden werd aangenomen dat de samenstelling van de aarde vergelijkbaar zou zijn met die van zogeheten chondrieten (een bepaald type steenmeteorieten) - de aardse planeten zijn immers uit zulke kleine brokstukken samengeklonterd. Later bleek echter dat de samenstelling van de aarde in bepaalde opzichten toch afwijkt van die van chondrieten. Een nieuw model, opgesteld door de Californische aardwetenschappers, gaat er nu vanuit dat de aarde minder radioactieve elementen (uranium, thorium en kalium) bevat dan tot dusver werd aangenomen. Recente berekeningen, vandaag gepubliceerd in Nature Geoscience, laten zien dat het nieuwe model wél leidt tot het ontstaan van plaattektoniek, terwijl de aarde in het 'oude' model géén plaattektoniek zou vertonen, vanwege een te grote warmteproductie. Plaattektoniek werkt als een soort planetaire thermostaat, en speelt een belangrijke rol bij het bewoonbaar houden van een planeet zoals de aarde. De onderzoekers concluderen dan ook dat bij het beoordelen van de bewoonbaarheid van aardeachtige exoplaneten niet alleen gekeken moet worden naar de afstand tot hun moederster, maar ook naar de samenstelling. (GS)
Plate Tectonics Depend on Elemental Abundances

20 juli 2015
Internet-investeerder Yuri Milner, oprichter van de Breakthrough Prize Foundation en van de Milner Global Foundation, steekt 100 miljoen dollar in de speurtocht naar buitenaardse intelligentie (Search for Extraterrestrial Intelligence, SETI). Dat maakte hij vandaag bekend op een bijeenkomst van de Royal Society in Londen, in aanwezigheid van wetenschappelijke kopstukken als natuurkundige Stephen Hawking, Astronomer Royal Sir Martin Rees en de Amerikaanse SETI-pionier Frank Drake. Met het geld wordt gedurende een periode van tien jaar waarneemtijd 'gekocht' op enkele van de grootste radiotelescopen ter wereld, waaronder de 110-meter Green Bank Telescope in de Verenigde Staten en de 64-meter Parkes-telescoop in Australië. Ook worden nieuwe ontvangers en analysetechnieken ontwikkeld. Het 'Breakthrough Listen'-project zal gericht gaan zoeken naar mogelijke kunstmatige radiosignalen, afkomstig van één miljoen sterren in ons eigen Melkwegstelsel en in 100 andere nabijgelegen sterrenstelsels. Daarnaast gaat de Automatic Planet Finder van de Lick-sterrenwacht in Californië speuren naar mogelijke optische communicatiesignalen van buitenaardse beschavingen. Volgens SETI-onderzoeker Dan Werthimer van de Universiteit van Californië in Berkeley zal Breakthrough Listen vijftig maal zo gevoelig zijn als eerdere SETI-projecten, een tien maal zo groot gebied aan de hemel bestrijken, een vijf keer zo breed deel van het radiospectrum afspeuren, en honderd maal zo snel zijn. Bij de analyse van de vele metingen, die in de zomer van 2016 van start gaan, wordt via het programma SETI@home ook gebruik gemaakt van de rekenkracht van miljoenen thuiscomputers. (GS)
Investor Yuri Milner Commits $100M to Search for E.T. Intelligence

15 juli 2015
Een internationaal team van astronomen heeft een planeet opgespoord die qua massa en qua afstand tot zijn moederster veel op Jupiter lijkt. Daarbij komt nog dat deze ster, HIP 11915, sterke overeenkomsten vertoont met onze zon. Het is voor het eerst dat er een combinatie van een ster en een planeet is opgespoord die zoveel op het duo zon-Jupiter lijkt. Volgens de meest recente theorieën is de ordening van ons zonnestelsel – rotsachtige planeten dicht bij de zon en gasreuzen verder naar buiten – te danken aan de zwaartekrachtsinvloed die de planeet Jupiter tijdens zijn ontstaansfase op de rest van het planetenstelsel uitoefende. De ontdekking van ‘Jupiter 2.0’ kan erop wijzen dat dit ordeningsproces zich ook bij HIP 11915 heeft afgespeeld. Daarbij moet overigens wel worden aangetekend dat de massa van de planeet nog niet goed bekend is. Het is zelfs niet helemaal zeker dat hij überhaupt bestaat. Zijn bestaan wordt afgeleid uit het feit dat zijn moederster een kleine, trage schommelbeweging lijkt te vertonen. Maar theoretisch zou het waargenomen signaal in het licht van de ster ook een andere oorzaak kunnen hebben. Verder onderzoek zal hier uitsluitsel over moeten geven. Maar intrigerend is deze zonachtige ster met zijn (potentiële) Jupiter-dubbelganger wel. (EE)
Evenbeeld Jupiter ontdekt bij dubbelganger zon

6 juli 2015
Rond DG Tauri, een slechts 2,5 miljoen jaar oude ster in een nabijgelegen stervormingsgebied in het sterrenbeeld Stier, is een ring van kiezelstenen ontdekt. De kiezels vormen een belangrijke fase in het ontstaan van aardeachtige planeten. Stofdeeltjes in een protoplanteaire schijf klitten aaneen tot steeds grotere structuren; de resulterende brokstukken (kiezels en rotsblokken) voegen zich onder invloed van de zwaartekracht later aaneen tot zogeheten planetesimalen, die op hun beurt weer met elkaar in botsing komen en zo rotsachtige planeten doen ontstaan. Protoplanetaire schijven en volgroeide exoplaneten zijn relatief eenvoudig te detecteren; de tussenfase was nog nooit eerder zo duidelijk 'in beeld' gebracht. De kiezelring rond DG Tauri is niet echt 'gezien'. Het bestaan ervan wordt afgeleid uit gedetailleerde radiowaarnemingen, verricht met de e-MERLIN interferometer - een Brits netwerk van radiotelescopen met de 75 meter grote Lovell-telescoop in Jodrell Bank (nabij Manchester) in het 'hart'. De grote gezichtsscherpte van e-MERLIN maakte het mogelijk om de herkomst van radiostraling met een golflengte van 4,6 centimeter te herleiden tot een gebied met de afmeting van de baan van Jupiter. Om deze radiogolven te produceren zijn stenen nodig met afmetingen van minstens een centimeter. De nieuwe resultaten worden vandaag gepresenteerd op de National Astromomy Meeting van de Royal Astronomical Society in Llandudno (Wales). (GS)
Astronomers See Pebbles Poised to Make Planets

2 juli 2015
Sterrenkundigen uit Leiden en Zürich hebben voor het eerst rechtstreeks de vorming van een jonge gasplaneet waargenomen. Ze konden dat doen dankzij een in Leiden gemaakt instrument. Hun bevindingen verschijnen vandaag in The Astrophysical Journal.Matthew Kenworthy van de Leidse Sterrewacht (Universiteit Leiden) is opgetogen: ‘Onze APP-coronagraaf filtert het sterlicht weg en laat zien dat de protoplaneet om zijn ster draait.’De planeet die de onderzoekers zien opgroeien, is HD 100546b. Hij cirkelt rond de jonge ster HD 100546 in het sterrenbeeld Vlieg. Dat sterrenbeeld is zichtbaar vanaf het zuidelijk halfrond. De onderzoekers dachten in 2013 al dat ze een jonge planeet op het spoor waren, maar er was meer bewijs nodig. Dat bewijs is er nu dus.Andere sterrenkundigen hebben ook wel jonge sterren met jonge planeten gezien, maar de nu gevonden planeet lijkt de jongste. Dat concluderen de onderzoekers onder andere op basis van de stofschijf rond de ster. Die stofschijf bevat nog geen gaten en dat duidt erop dat er nog weinig activiteit is geweest.De ster is vijf tot tien miljoen jaar jong en bevindt zich op ‘slechts’ 335 lichtjaar van de aarde. De onderzoekers hopen de komende tijd uit te zoeken waarom de grote planeet vrij ver van de ster staat. Huidige theorieën kunnen dat moeilijk verklaren. Ook vermoeden ze dat er misschien nog een planeet om de ster cirkelt. Meer waarnemingen zouden dat aan het licht kunnen brengen.De onderzoekers deden hun waarnemingen in Chili met de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO).
Oorspronkelijk persbericht

25 juni 2015
De Amerikaanse astronoom Alan Boss heeft een mogelijke oplossing gevonden voor een probleem waar hij en zijn collega’s al een tijdje mee worstelen: de vorming van rotsachtige planeten als de onze. De sleutel lijkt te liggen bij de centrale ster van de planeten-in-wording. Pas gevormde sterren zijn omringd door een schijf van gas en stof. De stofdeeltjes in die schijf groeien door onderlinge botsingen uit tot steentjes, die op hun beurt uitgroeien tot metersgrote rotsblokken, planetesimalen en uiteindelijk tot rotsachtige planeten. Althans, dat is de theorie. Er schuilt echter een addertje onder het gras. Berekeningen laten zien dat steentjes en rotsblokken zodanig worden afgeremd door het gas in de schijf, dat ze naar de ster toe spiralen en roemloos ten onder gaan. Dat zou in feite betekenen dat zich geen rotsachtige planeten kunnen vormen. Dit doemscenario wordt mogelijk voorkomen door de centrale ster. Jonge sterren ondergaan vaak explosieve uitbarstingen die honderd jaar kunnen duren. En deze uitbarstingen veroorzaken spiraalvormige verstoringen in de schijf die de vernietiging van de planetaire embryo’s wel eens zouden kunnen voorkomen. Het onderzoek van Boss laat zien dat de rotsblokken in de schijf onder invloed van de zwaartekrachtseffecten van de ‘spiraalarmen’ zodanig ver naar buiten worden verstrooid, dat ze alsnog de kans krijgen om tot grotere objecten samen te klonteren. Daar is niet zo veel voor nodig: zodra ze groter zijn dan een meter of tien ondervinden de brokstukken geen grote hinder meer van het afremmende gas. (EE)
Spiral arms cradle baby terrestrial planets

25 juni 2015
Astronomen hebben aanwijzingen gevonden voor het bestaan van een ‘verjongde’ planeet. De Jupiter-achtige planeet zou zijn jeugdige voorkomen te danken hebben aan de materie die zijn moederster aan het eind van haar leven heeft uitgestoten. Onderzoek van de witte dwergster PG 0010+280 – een ster die zijn buitenste lagen heeft weggeblazen – laat zien dat deze bovenmatig veel infraroodstraling uitzendt. Aanvankelijk gingen de onderzoekers ervan uit dat die extra infraroodstraling afkomstig was van een schijf van materiaal rond de witte dwerg. Geen vreemde gedachte, want rond tientallen witte dwergen is al een schijf van planetoïdenpuin aangetroffen. Maar de infraroodkenmerken van PG 0010+280 passen niet goed bij dat schijfmodel. De astronomen denken nu dat de extra straling afkomstig is van een begeleider van de witte dwerg. Het zou daarbij kunnen gaan om een kleine ‘mislukte’ ster (een bruine dwerg), maar ook om een verjongde planeet.  Deze intrigerende hypothese – want meer is het nog niet – gaat ervan uit dat een deel van de materie die de witte dwerg heeft weggeblazen is opgevangen door een forse gasplaneet die om de ster cirkelt. Normaal gesproken koelt zo’n planeet in de loop van zijn bestaan alleen maar af, waardoor hij op een gegeven moment onwaarneembaar weinig infraroodstraling uitzendt. Als hij echter een deel van de uitgestoten stermaterie weet op te vangen, zou de planeet weer opwarmen, waardoor hij jonger lijkt dan hij is. (EE)
Can Planets Be Rejuvenated Around Dead Stars?

24 juni 2015
Waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop en de röntgensatelliet Chandra laten zien dat de atmosfeer van de hete exoplaneet GJ 536b aan het ‘verdampen’ is. Hierdoor heeft zich een lange, komeetachtige staart achter de planeet gevormd (Nature, 25 juni). GJ 536b, een planeet van het formaat Neptunus, draait op een afstand van minder dan 5 miljoen kilometer om een rode dwergster. Vanaf de aarde gezien beweegt de planeet daarbij eens in de 63 uur voor zijn ster langs. Dat de atmosferen van planeten in zulke krappe omloopbanen te lijden hebben onder de intense straling van de centrale ster, werd al langer vermoed. Maar tot nu toe ontbrak het aan betrouwbare metingen van de hoeveelheid gas die daarbij ontsnapt. Uit de nieuwe waarnemingen blijkt dat steeds als GJ 536b voor zijn ster langs schuift, het ultraviolette licht van de ster voor ongeveer de helft wordt geabsorbeerd door een grote wolk van waterstofgas. Berekeningen wijzen uit dat er per seconde ongeveer 1000 ton waterstof uit de atmosfeer van de planeet verdwijnt. Dat lijkt heel veel, maar in dit tempo verliest de planeet in een miljard jaar slechts 0,1% van zijn atmosfeer. Vermoed wordt wel dat het verdampingsproces bij andere exoplaneten veel harder kan toeslaan. (EE)
Red dwarf burns off planet's hydrogen giving it massive comet-like tail

22 juni 2015
Astronomen van de Leidse Sterrewacht en de Universiteit van Arizona (VS) hebben met succes een nieuw optisch element getest dat een opname van een exoplaneet vlak naast zijn moederster mogelijk maakt. De vector Apodizing Phase Plate (vector-APP)- coronagraaf is vorige maand geïnstalleerd op de 6,5-m Magellan Clay-telescoop in Chili, en de eerste waarnemingen tonen aan dat het instrument een ongeëvenaard goed contrast oplevert op korte afstand van een ster. De resultaten van deze waarnemingen worden vandaag door de Leidse promovendus Gilles Otten gepresenteerd aan de wetenschappelijke gemeenschap op de 'In the Spirit of Bernard Lyot'-conferentie in Montreal (Canada). Tot op heden zijn er bijna 2000 exoplaneten ontdekt, maar van slechts een handjevol is het gelukt een directe opname te maken. Exoplaneten zijn vanaf de aarde gezien vaak meer dan een miljoen keer lichtzwakker dan de ster waar ze omheen draaien en worden compleet door het sterlicht overstraald. Om het sterlicht te onderdrukken en de planeten direct te kunnen fotograferen zodat hun atmosferen onderzocht kunnen worden, gebruiken sterrenkundigen zogenoemde coronagrafische optica in instrumenten op grote telescopen. De nieuwe vector-APP coronagraaf drukt lokaal vrijwel al het sterlicht weg terwijl het juist het licht van een planeet doorlaat. Dit wordt bewerkstelligd door geavanceerde vloeibaar-kristaltechniek, waarmee twee afbeeldingen van de ster gemaakt worden met aan weerszijden van de ster donkere D-vormige 'gaten' in de halo rond de ster. De hele omgeving van de ster kan zo worden afgezocht naar planeten. Door meerdere lagen vloeibaar kristal te gebruiken kan de vector-APP over een groot golflengtegebied worden ingezet, inclusief het infrarood, waarin het contrast tussen ster en planeet het gunstigst is. Gilles Otten laat vandaag op de conferentie in Montreal de opnamen zien: 'Toen we het eerste plaatje in de controlekamer van de telescoop zagen, wisten we dat we beet hadden.' De Leidse astronoom Frans Snik, die het principe achter de vector-APP ontwikkelde: 'Na de hele ontwikkel- en laboratoriumtestfase was het echt fantastisch om meteen tijdens de eerste waarneemnacht te zien dat onze nieuwe benadering perfect werkt. We zetten onze nieuwe coronagraaf nu dus vol in om nieuwe exoplaneten te ontdekken.' De astronomen zien in deze nieuwe techniek een belofte voor het exoplaneetonderzoek met de gigantische telescopen die nu in aanbouw zijn, zoals de European Extremely Large Telescope (E-ELT). Teamlid Matthew Kenworthy (Leiden): 'Deze nieuwe coronagraaf-techniek zal ons over een aantal jaren in staat stellen met het mid-infrarood-instrument METIS op de E-ELT met ongekende gevoeligheid te gaan speuren naar planeten rond onze buursterren.' De geavanceerde vloeibaar kristal-technologie maakt het ook mogelijk donkere 'gaten' te tonen die het complete gebied van 360 graden rond de centrale ster bedekken. Een test-opname (zie afbeelding hieronder) toont dat aan. Met traditionele technologie is dit niet mogelijk.
Origineel persbericht

17 juni 2015
Astronomen hebben ontdekt dat de binnenste van de drie planeten die om de ster Kepler-138 draaien ongeveer net zo groot en zwaar is als de planeet Mars (Nature, 18 juni). Daarmee is deze wereld, die Kepler-138b heet, een van de kleinste exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord. Kepler-138 is een rode dwergster in het sterrenbeeld Lier, op 200 lichtjaar van de aarde. Vorig jaar bleek uit gegevens van de Amerikaanse Kepler-satelliet dat er drie planeten om de kleine, koele ster draaien. Tijdens elke omloop schuiven de drie voor hun ster langs, waardoor de ster eventjes wat minder helder lijkt te zijn. De hoeveelheid licht die bij deze planeetovergangen wordt tegenhouden kan worden gebruikt om een schatting te maken van de afmetingen van de planeten. Maar hun massa’s laten zich niet onmiddellijk vaststellen: dat lukt alleen als exoplaneten zwaar genoeg zijn om hun ster aan het schommelen te brengen óf als er meerdere exoplaneten om dezelfde ster draaien. In dat laatste geval leiden de zwaartekrachtsinteracties tussen de planeten ertoe dat de diverse planeetovergangen iets vroeger of later plaatsvinden dan ‘gepland’. De grootte van die variaties verklapt hoeveel massa de planeten hebben. Op die manier is nu vastgesteld dat Kepler-138b ongeveer dezelfde massa heeft als Mars. Eerder was al berekend dat Kepler-138d ongeveer zo zwaar is als de aarde; Kepler-138c is een paar keer zo zwaar. Dat Kepler-138b net zo groot en zwaar is als Mars, wil overigens niet zeggen dat hij ook echt op die koude planeet lijkt. Integendeel: hij bevindt zich zo dicht bij zijn moederplaneet, dat de oppervlaktetemperaturen kunnen oplopen tot meer dan 200 graden Celsius. (EE)
Discovery Of A Mars-Size World Uses Tug-Of-War Technique

11 juni 2015
Waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop laten zien dat de zware, zeer hete exoplaneet WASP-33b een stratosfeer heeft, net als de aarde. Deze laag in de atmosfeer bevat moleculen die ultraviolet en zichtbaar licht absorberen en als een soort zonnefilter fungeren (The Astrophysical Journal, 12 juni). In de aardatmosfeer ligt de stratosfeer boven de troposfeer – de luchtlaag waarin het weer zich afspeelt. In de troposfeer neemt de temperatuur naar boven toe af. In de stratosfeer is dat precies omgekeerd: daarin stijgt de temperatuur naar boven toe juist – een verschijnsel dat temperatuurinversie wordt genoemd. Op aarde treedt temperatuurinversie op, omdat de ozon in de stratosfeer veel ultraviolet zonlicht absorbeert. Ook andere planeten van ons zonnestelsel, zoals Jupiter en Saturnus, vertonen dit effect. Maar daarbij wordt de inversie veroorzaakt door een ander soort moleculen: koolwaterstoffen. In de hete atmosferen van planeten als WASP-33b kunnen moleculen als ozon en koolwaterstoffen echter niet bestaan. Daarom werd eraan getwijfeld of zulke planeten wel een inversielaag c.q. een stratosfeer konden hebben. Met behulp van Hubble is nu aangetoond dat dit bij WASP-33b wel het geval is. Uit het spectrum van deze exoplaneet blijkt dat de waterdamp in de stratosfeer een temperatuur van 3300 graden Celsius heeft. Op lagere hoogte blijft de temperatuur steken bij 1650 graden. De onderzoekers vermoeden dat deze temperatuurinversie wordt veroorzaakt door titaniumoxide, een van de weinige moleculen die ultraviolette straling en zichtbaar licht kunnen absorberen en bij deze hoge temperaturen in gasvormige toestand verkeren. (EE)
Hubble Telescope Detects ‘Sunscreen’ Layer On Distant Planet

11 juni 2015
‘Warme Neptunussen’ – planeten van het formaat Neptunus die op geringe afstand om hun moederster cirkelen – zouden wel eens gehuld kunnen zijn in heliumwolken. Dat wordt (indirect) afgeleid uit waarnemingen van de exoplaneet GJ 436b. Met behulp van de Kepler-satelliet zijn al honderden potentiële warme Neptunussen opgespoord. Uit onderzoek van een van die planeten, GJ 436b dus, blijkt dat diens atmosfeer wel koolstof bevat, maar geen methaan. Dat is opmerkelijk, omdat methaanmoleculen bestaan uit één koolstofatoom en vier waterstofatomen, en verondersteld werd dat planeten als deze veel waterstof bevatten. Dat gebrek aan methaan kan erop wijzen dat door de hoge temperatuur (700 °C) alle waterstof uit de atmosfeer is ‘weggekookt’. Hierdoor zou de heliumconcentratie van de atmosfeer mettertijd sterk zijn toegenomen. Als helium inderdaad het dominante bestanddeel van de atmosferen van warme Neptunussen is, zouden deze planeten een wit of grijs uiterlijk hebben. Ze lijken dan nóg minder op de azuurblauwe Neptunus van ons eigen zonnestelsel. Maar ja, die is koud en heeft wél veel methaan in zijn atmosfeer – een gas dat de kleur rood absorbeert, waardoor blauw de overhand krijgt. (EE)
Helium-Shrouded Planets May Be Common in Our Galaxy

8 juni 2015
Master-studenten aan de University of Washington in Seattle hebben voorgerekend dat zware explosieve vulkaanuitbarstingen op aardeachtige exoplaneten zoveel materiaal in de dampkring kunnen blazen dat er spectroscopische 'vingerafdrukken' waarneembaar moeten zijn tijdens planeetovergangen, wanneer de planeet vanaf de aarde gezien voor zijn moederster langs beweegt. In het vakblad Astrobiology beschrijven ze hoe op die manier ontdekt zou kunnen worden of er op aardeachtige planeten grootschalige vulkanische activiteit voorkomt. Dat zou kunnen wijzen op plaattektoniek zoals op aarde. Algemeen wordt aangenomen dat het voortbestaan van leven op aarde op z'n minst vergemakkelijkt is door het proces van plaattektoniek, waarbij materiaal wordt uitgewisseld tussen mantel en dampkring, en er een kooldioxidekringloop op gang komt die een planeet gedurende lange tijd leefbaar kan houden. Als het mogelijk is om via de atmosferische sporen van vulkanisme aan te tonen dat er op een verre planeet plaattektoniek voorkomt, zou dat een manier zijn om exoplaneten te identificeren waar het loont om gericht te gaan zoeken naar de aanwezigheid van leven, aldus de studenten. (GS)
Atmospheric signs of volcanic activity could aid search for life

27 mei 2015
Volgens wetenschappers van de McMaster-universiteit in Canada hebben sommige manen van exoplaneten – planeten buiten ons zonnestelsel – de juiste afmetingen en voldoende water om leefbaar te zijn. Dat volgt uit modelberekeningen, waarvan de resultaten in de tijdschriften Astronomy and Astrophysics en The Astrophysical Journal zijn verschenen. De afgelopen jaren zijn duizenden exoplaneten ontdekt. In veel gevallen gaat het om zware gasplaneten van het type Jupiter: niet bepaald leefbare werelden. Maar de Canadese computermodellen laten zien dat rond deze ‘super-Jupiters’ manen kunnen cirkelen die twee keer zoveel massa hebben als de planeet Mars. Als de moederplaneet zich maar op de juiste afstand van haar ster bevindt, zou zo’n maan zo maar eens een geschikte broedplaats voor leven kunnen zijn. Tot dusver is overigens nog geen enkele exomaan ontdekt. Volgens de wetenschappers zal dat echter niet lang meer duren. Zelfs het doorspitten van de al bestaande gegevens van de Amerikaanse Kepler-satelliet zou al zekerheid kunnen geven over het bestaan van zware exomanen. En anders lukt het wel met de toekomstige Europese ruimtemissie PLATO of de European Extremely Large Telescope. (EE)
Is There Life Out There? Distant Moons May Provide The Answer, Researchers Say

27 mei 2015
Astronomen hebben rond een jonge, zonachtige ster een ring van planetair bouwpuin ontdekt die opvallende overeenkomsten vertoont met de Kuipergordel. Deze laatste bevindt zich in ons eigen zonnestelsel, voorbij de omloopbaan van de planeet Neptunus. Volgens de astronomen kan de ontdekking erop wijzen dat planetenstelsels als het onze verre van uniek zijn. Het evenbeeld van de Kuipergordel is ontdekt met de Gemini South-telescoop in Chili. De stofring omgeeft de 360 lichtjaar verre ster HD 115600, die iets zwaarder is dan onze zon. De ring ligt tussen ongeveer 5,6 en 8,3 miljard kilometer van zijn moederster – bijna gelijk aan de afstand tussen de Kuipergordel en de zon. Uit de hoeveelheid sterlicht die de ring rond HD 115600 weerkaatst wordt afgeleid dat het stof uit silicaten en ijs bestaat. Ook in dat opzicht lijkt hij op de Kuipergordel, die behalve stofdeeltjes ook duizenden kleine, ijsachtige objecten bevat. Wat wél enorm verschilt is zijn leeftijd: het stervormingsgebied waar HD 115600 deel van uitmaakt is pas enkele tientallen miljoenen jaren oud. Omdat de ster niet precies in het midden van de stofring staat, vermoeden de astronomen dat er dichter bij de ster een of meer planeten zijn gevormd. (EE)
Discovery shows what the solar system looked like as a ‘toddler’

25 mei 2015
Planeten ontstaan door het samenklonteren van materiaal in protoplanetaire schijven - platte, ronddraaiende schijven van gas en stof rond pasgeboren sterren. Al lange tijd is bekend dat stofdeeltjes in protoplanetaire schijven groter zijn dan in de ijle interstellaire materie. Die stofkorrels klonteren vervolgens samen tot steeds grotere brokstukjes, rotsblokken en ijsklompen, planetesimalen en uiteindelijk tot (proto-)planeten. Astronomen van de University of Victoria in British Columbia hebben nu echter aangetoond dat ook buiten protoplanetaire schijven - maar wel in de min of meer directe omgeving - al grote deeltjes voorkomen, mogelijk zelfs met afmetingen van één centimeter. Dat betekent dat de allereerste bouwstenen van planeten al veel eerder ontstaan dan tot nu toe altijd is aangenomen, namelijk al voordat het interstellaire stof zich ophoopt in een protoplanetaire schijf. De ontdekking was mogelijk door ver-infraroodmetingen van het Europese Herschel Space Observatory te combineren met submillimeterwaarnemingen van de James Clerk Maxwell Telescope op Maunakea, Hawaii. De nieuwe resultaten worden vandaag gepresenteerd op de jaarlijkse bijeenkomst van de Canadian Astronomical Society (CASCA) in Hamilton, Ontario. (GS)
CASCA 2015

13 mei 2015
Onderzoekers van de universiteit van Aarhus (Denemarken) hebben de vormen gemeten van de omloopbanen van 74 kleine exoplaneten. Uit de metingen blijkt dat de banen van deze planeten doorgaans bijna cirkelvormig zijn. Eerder onderzoek heeft juist laten zien dat de omloopbanen van zware reuzenplaneten doorgaans sterk elliptisch zijn. Bij het onderzoek, dat onder leiding stond van de Belgische promovendus Vincent Van Eylen, is gebruik gemaakt van gegevens van Kepler. Deze satelliet registreert planeetovergangen, de momenten waarop planeten vanaf de aarde gezien voor hun ster langs schuiven. Afhankelijk van de stand en vorm van de omloopbaan van de planeet duren zulke overgangen langer of korter. De nieuwe resultaten kunnen worden gebruikt om de bestaande theorieën over het ontstaan van planeten(stelsel) te verbeteren. Astronomen willen graag weten waarom sommige exoplaneten extreem langgerekte banen volgen, terwijl andere planeten – zoals die in ons eigen zonnestelsel – cirkelvormige banen doorlopen. De resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (EE)
Circular Orbits For Small Extrasolar Planets

12 mei 2015
Sterrenkundigen zijn erin geslaagd om dagelijkse 'weerverschijnselen' te meten op zes exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon. Het gaat om zogeheten 'hete Jupiters': zware, gasvormige reuzenplaneten die op zeer kleine afstand rond hun moederster draaien. De zes planeten zijn ontdekt doordat ze (gezien vanaf de aarde) elke omloop voor hun moederster langs bewegen (een zogeheten planeetovergang) en daarbij een piepklein beetje licht onderscheppen. Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is het nu echter ook gelukt om de aanwezigheid van de planeten te detecteren wanneer er géén overgang plaatsvindt. Kepler 'ziet' dan het gezamenlijke licht van de ster én de kleine hoeveelheid sterlicht die door de planeet wordt weerkaatst. Dankzij de enorme gevoeligheid van Kepler was het mogelijk om subtiele helderheidsvariaties te meten van een duizendste procent van de helderheid van de ster zelf. Die variaties worden veroorzaakt door het zogeheten fase-effect: afhankelijk van de plaats van de planeet in zijn baan zien we een groter of een kleiner verlicht deel. Een nauwkeurige analyse van die helderheidsvariaties heeft voor vier van de zes exoplaneten uitgewezen dat er vooral in de ochtenduren sprake is van veel bewolking in de dampkring. Bij de andere twee planeten blijkt er 's middags sprake te zijn van een heldere hemel en een extreem hoge temperatuur (tot meer dan 1600 graden Celsius). De nieuwe metingen, verricht door een internationaal team van astronomen onder wie Ray Jayawardhana van York University en de Nederlandse astronoom Ernst de Mooij (nu verbonden aan Queen's University Belfast), zijn vandaag gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
Weather on alien worlds uncovered: cloudy mornings & hot afternoons

7 mei 2015
Met de William Herschel Telescope op het Canarische eiland La Palma zijn relatief grote hoeveelheden waterstof en zuurstof ontdekt in de buitenste dampkringlagen van de witte dwergster SDSS J1242+5226. Vermoedelijk is er in het recente verleden een grote, waterrijke planetoïde met de witte dwerg in botsing gekomen. Het zou dan gaan om een object ter grootte van de dwergplaneet Ceres (met een middellijn van ca. 900 kilometer), die ongeveer één derde van de totale hoeveelheid water in de aardse oceanen bevatte. Eerder waren al aanwijzingen gevonden dat planetoïden rond witte dwergsterren met elkaar kunnen botsen, waarna de brokstukken in de buitenlagen van de ster terechtkomen. Volgens de onderzoekers tonen de nieuwe metingen aan dat er ook in andere planetenstelsels waterrijke planetoïden voorkomen. In de begintijd van ons eigen zonnestelsel hebben deze objecten vermoedelijk het grootste deel van al het water op aarde gebracht. Volgens de onderzoekers is het waarschijnlijk dat aardeachtige planeten bij andere sterren op dezelfde manier grote hoeveelheden water aangeleverd hebben gekregen. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. (GS)
Fresh evidence for how water reached earth found in asteroid debris

5 mei 2015
Op superaarde 55 Cancri e komt mogelijk grootschalig vulkanisme voor. Astronomen van de Universiteit van Cambridge zien dat als de meest waarschijnlijke verklaring voor de enorme temperatuurvariaties die gemeten zijn aan de dagzijde van de exoplaneet. De resultaten staan vandaag in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.55 Cancri e is een planeet die ongeveer twee keer zo groot en acht keer zo zwaar is als de aarde. Hij draait in slechts 18 uur rond een zonachtige ster op een afstand van 41 lichtjaar in het sterrenbeeld Kreeft. Vanaf de aarde kijken we min of meer van opzij tegen de baan aan; bij elke omloop schuift de planeet een keer voor de moederster langs en wordt hij er een keer door bedekt. Met de Amerikaanse Spitzer Space Telescope zijn de afgelopen jaren metingen verricht aan de eigen warmtestraling van de planeet. Spitzer kan de planeet niet apart zien, maar door infraroodmetingen tijdens een bedekking af te trekken van metingen vlak vóór een bedekking, blijft de warmtestraling van de planeet over. Brice-Olivier Demory en zijn collega's hebben uit de metingen afgeleid dat de 'waargenomen' temperatuur van 55 Cancri e zeer grote schommelingen vertoont: tussen ca. 1000 en ca. 2700 graden Celsius.De enorme variaties in de gemeten warmtestraling zijn te verklaren door grootschalige vulkanische uitbarstingen. De mantel van de superaarde zal grotendeels gesmolten zijn als gevolg van de intense hitte van de ster (de planeet cirkelt op een afstand van slechts een paar miljoen kilometer), en van getijdenkrachten. Bij vulkaanuitbarstingen - vergelijkbaar met de uitbarstingen op de Jupitermaan Io - kunnen pluimen van as en gas tot honderden kilometers hoogte de ruimte in gespuwd worden. Zulke pluimen verduisteren dan het gloeiendhete oppervlak van de planeet, waardoor Spitzer een lagere temperatuur meet. (GS)
Astronomers find first evidence of changing conditions on a super Earth

1 mei 2015
Australische astronomen hebben - in samenwerking met sterrenkundigen in Chili en met een amateurastronoom in Perth - een merkwaardige 'hete Jupiter' gevonden in een zeer kleine omloopbaan rond een koele, zwakke rode dwergster op ca. 500 lichtjaar afstand van de aarde. De ster, HATS-6 geheten, is twintig maal zo zwak als de zon. De planeet verraadt zijn aanwezigheid doordat hij bij elke omloop voor de ster langs beweegt en een deel van het sterlicht onderschept. Hij draait in 3,3 dagen rond de ster, op een afstand van slechts een paar miljoen kilometer. Uit spectroscopische metingen blijkt dat hij ongeveer even zwaar is als Saturnus, maar door de hoge temperatuur is 'opgezwollen' tot de afmetingen van de reuzenplaneet Jupiter. Onduidelijk is hoe de reuzenplaneet in zo'n kleine omloopbaan terecht kan zijn gekomen. De ontdekking is gepubliceerd in The Astronomical Journal. (GS)
Vakpublicatie over het onderzoek

28 april 2015
Volautomatische robottelescopen hebben een planetenstelsel ontdekt rond de ster HD 7924, op een afstand van slechts 54 lichtjaar in het sterrenbeeld Cassiopeia. De ster wordt vergezeld door drie super-aardes, met massa's van 7 à 8 keer de massa van de aarde. De drie exoplaneten (HD 7924b, c en d) draaien in kleine omloopbanen rond de ster, met omlooptijden van 5, 15 en 24 dagen. De binnenste planeet (HD 7924b) werd in 2009 al gevonden met een gevoelige spectrograaf op de 10-meter Keck-telescoop op Mauna Kea, Hawaii. De andere twee superaardes zijn gevonden met de Automatic Planet Finder-telescoop op de Lick-sterrenwacht in Californië en de Automatic Photometric Telescope op het Fairborne Observatory in Arizona. Het gaat om relatief kleine telescopen die elke heldere nacht volautomatisch metingen uitvoeren aan een groot aantal sterren. De superaardes van HD 7924 verraden hun aanwezigheid doordat ze met hun zwaartekracht periodieke schommelingen veroorzaken in de positie van de moederster. De nieuwe ontdekkingen worden gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
Robotically Discovering Earth’s Nearest Neighbors

27 april 2015
De Internationale Astronomische Unie heeft twintig 'exo-systemen' (sterren die vergezeld worden door één of meer planeten) geselecteerd waarvoor astronomische organisaties namen kunnen voorstellen. Vijf van de twintig sterren hebben al geaccepteerde eigennamen; voor de andere vijftien sterren en voor de in totaal 32 planeten bij deze sterren worden naamvoorstellen verzameld. Alleen organisaties die zich officieel bij de IAU hebben aangemeld kunnen voorstellen voor eigennamen indienen (maximaal één per object). De uiterste inzenddatum is 1 juni 2015. Tot de geselecteerde exoplaneten behoren onder andere de eerste ontdekte exoplaneet (51 Pegasi b), de planeet van de heldere ster Fomalhaut en de vijf planeten van de ster 55 Cancri. (GS)
20 ExoWorlds are now available for naming proposals

22 april 2015
Op de exoplaneten Tau Ceti e en f komt waarschijnlijk geen hoog ontwikkeld leven voor. Dat concluderen onderzoekers van Arizona State University op basis van berekeningen aan de evolutie van de moederster. Eerder werd aangenomen dat de twee planeten zich in de zogeheten bewoonbare zone van de ster bevinden, zodat er vloeibaar water en leven zou kunnen voorkomen. De ster Tau Ceti lijkt veel op de zon en staat relatief dichtbij, waardoor hij altijd al populair was bij sciencefictionschrijvers. Pas enkele jaren geleden werd ontdekt dat hij door vijf planeten wordt vergezeld. Volgens de onderzoekers bevindt planeet e zich alleen in de bewoonbare zone wanneer aan allerlei gunstige voorwaarden wordt voldaan. Planeet f bevindt zich wél in de bewoonbare zone van de ster, maar pas sinds hooguit één miljard jaar: net als de zon neemt Tau Ceti in de loop van de tijd in lichtkracht toe, waardoor de bewoonbare zone langzaam maar zeker naar buiten beweegt. Een periode van één miljard jaar lijkt onvoldoende voor de ontwikkeling van complexe levensvormen. Bovendien hebben de planeten van Tau Ceti mogelijk heel andere eigenschappen dan de planeten in ons eigen zonnestelsel. De ster bevat verhoudingsgewijs veel magnesium (de verhouding magnesium/silicium is 70 procent hoger dan in de zon), en dat zal vermoedelijk ook gelden voor de planeten. Dat betekent dat de minerale samenstelling van de gesteentemantels van de planeten sterk zal afwijken van die van de aarde, met waarschijnlijk grote gevolgen voor tektonische processen en vulkanisme. (GS)
Tau Ceti: The next Earth? Probably not

22 april 2015
De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA heeft een virtueel instituut in het leven geroepen voor interdisciplinair onderzoek naar bewoonbare exoplaneten en mogelijk buitenaards leven. NExSS (Nexus for Exoplanet System Science) bundelt 16 onderzoeksprogramma's van 25 wetenschappers aan verschillende instituten in de Verenigde Staten. Het gaat daarbij onder andere om spectroscopische waarnemingen van exoplaneten, om onderzoek aan biologisch interessante werelden in ons eigen zonnestelsel (zoals de Saturnusmaan Titan), aan astrobiologisch laboratoriumonderzoek, aan planetaire fysica, enzovoort. De hoop is dat met de krachtenbundeling een goede basis wordt gelegd voor de interpretatie van waarnemingen van toekomstige missies zoals de exoplanetenjager TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) en de ruimtetelescopen JWST (James Webb Space Telescope) en WFIRST (Wide-field Infrared Survey Telescope). NExSS gaat geleid worden door NASA-onderzoekers Natalie Batalha, Dawn Gelino en Anthony del Genio. (GS)
NASA’s NExSS Coalition to Lead Search for Life on Distant Worlds

22 april 2015
Portugese astronomen zijn er voor het eerst in geslaagd om de samenstelling te bestuderen van sterlicht dat gereflecteerd wordt door een exoplaneet. Het gaat om planeet 51 Pegasi b, op ca. 50 lichtjaar afstand van de aarde. Twintig jaar geleden was dit de eerste exoplaneet die gevonden werd in een (zeer kleine) omloopbaan rond een gewone ster. Uit de spectroscopische metingen is nieuwe informatie afgeleid over de planeet. Eerder is het al een paar keer gelukt om metingen te verrichten aan de samenstelling van de dampkring van een exoplaneet, door sterlicht te bestuderen dat door die planeetatmosfeer wordt 'gefilterd'. Zulke waarnemingen zijn echter alleen mogelijk wanneer we vanaf de aarde exact van opzij tegen de baan van de planeet aankijken, zodat er zogeheten overgangen plaatsvinden. 51 Pegasi b vertoont geen planeetovergangen; het bestaan van de planeet is afgeleid uit de kleine periodieke schommelingen die hij met zijn zwaartekracht veroorzaakt in de beweging van de moederster. Door het spectrum van de ster zeer gedetailleerd te analyseren met behulp van de HARPS-spectrograaf op de 3,6-meter telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht op La Silla (Chili) is het nu gelukt om het licht te isoleren dat door de planeet wordt gereflecteerd. Daarbij is gebruik gemaakt van de bekende minieme periodieke dopplerverschuiving van dat gereflecteerde licht, veroorzaakt door de baanbeweging van de planeet. Uit de metingen is afgeleid dat 51 Pegasi b in een baan beweegt die 9 graden helt ten opzichte van de gezichtslijn - net te veel om planeetovergangen te veroorzaken. Nu de baanhelling bekend is, kan uit de gemeten schommelingen van de ster ook de massa van de planeet berekend worden: hij blijkt ongeveer half zo zwaar te zijn als Jupiter. Bovendien concluderen de astronomen dat de planeet een slag groter is dan Jupiter (hij is sterk 'opgezwollen' doordat hij dicht bij de moederster staat en dus erg heet is) en een hoog reflecterend vermogen heeft. (GS)
First Exoplanet Visible Light Spectrum

20 april 2015
Het planetenstelsel van de ster HR 8799, op ca. 130 lichtjaar afstand van de aarde, lijkt op een uitvergrote versie van ons eigen zonnestelsel. Dat concluderen sterrenkundigen op basis van nieuwe infraroodwaarnemingen op een golflengte van 3,8 micrometer, verricht met de Large Binocular Telescope (LBT) in Arziona. De metingen zijn verricht in het kader van het LEECH-programma (LBT Exozodi Exoplanet Common Hunt), en zijn vandaag gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics.Al in 2008 werden er drie reuzenplaneten ontdekt in een baan rond HR 8799, een ster die pas ca. 30 miljoen jaar oud is. In 2010 werd een vierde planeet gevonden. De planeten draaien op zeer grote afstand rond hun moederster. Uit de nieuwe waarnemingen blijkt dat de vier planeten onderlinge baanresonanties vertonen, waarbij de omlooptijden van twee 'buurplaneten' steeds een factor twee verschillen.Als zich binnen de baan van de binnenste planeet nóg een reuzenplaneet zou bevinden in een soortgelijke baanresonantie, zou hij met de LBT waargenomen zijn. Vermoedelijk bevat het stelsel dus slechts vier reuzenplaneten. Op kleinere afstand van de ster zouden wel kleinere planeten kunnen voorkomen. De architectuur van het planetenstelsel van HR 8799 lijkt dus mogelijk veel op die van ons eigen zonnestelsel: vier reuzenplaneten in de buitendelen, en kleinere planeten dichter bij de ster. Het stelsel van HR 8799 is alleen veel groter. (GS)
Astronomers Probe Inner Region of Young Star and its Planets

15 april 2015
Bij een onderzoek van honderdduizend sterrenstelsels zijn geen sporen gevonden van een hoogontwikkelde buitenaardse beschaving. Althans: de stelsels vertonen geen onverklaarbaar overschot aan mid-infraroodstraling. Zo’n overschot wordt verwacht als een beschaving een compleet sterrenstelsel heeft gekoloniseerd en kolossale hoeveelheden energie produceert. De onderzoeksgegevens zijn afkomstig van de infraroodsatelliet WISE, die voor ‘normaal’ astronomisch onderzoek werd ontworpen. Maar de verzamelde data zijn vrij beschikbaar en kunnen dus ook voor alternatieve doeleinden worden gebruikt. De gedachte dat hoogontwikkelde beschavingen die zich van ster naar ster verplaatsen veel mid-infraroodstraling zouden produceren, is al een halve eeuw geleden geformuleerd door de Brits-Amerikaanse natuurkundige Freeman Dyson. Zulke straling is een bijproduct van de grote hoeveelheden energie die nodig zijn voor computers, ruimteschepen, communicatiesystemen en dergelijke. Gezien de leeftijden van de onderzochte stelsels, die stuk voor stuk miljarden jaren oud zijn, zouden eventuele beschavingen ruimschoots voldoende tijd moeten hebben gehad om zich over hun stelsel te verspreiden. Dat geen van de stelsels een onverklaarbaar heldere bron van mid-infraroodstraling is, bewijst overigens niet dat daar geen intelligent leven is. Het kan ook betekenen dat zo’n beschaving nog niet, of niet meer, genoeg energie produceert om op te vallen. (EE)
Vakpublicatie in de Astrophysical Journal Supplement Series (15 april)
Search for advanced civilizations beyond Earth finds nothing obvious in 100,000 galaxies

14 april 2015
Astronomen hebben een grote gasplaneet ontdekt op ongeveer 13.000 lichtjaar van de aarde. Daarmee is dit een van de verste planeten die tot nu toe zijn opgespoord. De planeet is ontdekt met behulp van een techniek die ‘microlensing’ wordt genoemd. Microlensing treedt op wanneer een ster, vanaf de aarde gezien, precies voor een andere, verder weg staande ster langs schuift. De zwaartekracht van de voorgrondster fungeert dan als een lens die het licht van de verre ster versterkt. Als er toevallig een planeet om die ster heen draait, kan ook deze een helderheidspiekje veroorzaken. Astronomen passen deze techniek vooral toe op sterren in het hart van ons Melkwegstelsel. Daar is de sterdichtheid, en dus de kans dat twee sterren voor elkaar langs schuiven, het grootst. Tot nu toe zijn op die manier een stuk of dertig planeten ontdekt – de verste op een afstand van ongeveer 25.000 lichtjaar. Het nadeel van deze methode is dat het om eenmalige waarnemingen gaat. Bovendien is de ‘lensster’ doorgaans niet waarneembaar. Dat maakt het moeilijk om de afstand van de achtergrond ster te bepalen. In dit geval is die afstandsbepaling wel gelukt. Dat is te danken aan het feit dat het lensverschijnsel zowel is waargenomen met een telescoop op aarde als met de Amerikaanse ruimtetelescoop Spitzer, die ruim 200 miljoen kilometer van ons verwijderd is. Door hun grote onderlinge afstand zien de beide telescopen de ster niet op hetzelfde moment helderder worden. Spitzer registreerde het piekje van de planeet twintig dagen eerder. Uit dat tijdsverschil kan de afstand van de verre ster en zijn planeet worden berekend. En met behulp van die afstand kan weer een schatting worden gemaakt van de massa van de planeet, die ongeveer half zo zwaar lijkt te zijn als Jupiter. (EE)
NASA's Spitzer Spots Planet Deep Within Our Galaxy

8 april 2015
Voor het eerst hebben astronomen complexe organische moleculen gedetecteerd in de protoplanetaire schijf rond een jonge ster. De ontdekking, gedaan met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili, bevestigt opnieuw dat de omstandigheden waaruit aarde en zon zijn voortgekomen niet uniek zijn in het heelal (Nature, 9 april). De nieuwe ALMA-waarnemingen laten zien dat de schijf rond de jonge ster MWC 480 grote hoeveelheden methylcyanide (CH3CN) bevat – een complex koolstofhoudend molecuul. Er is genoeg methylcyanide om alle oceanen op aarde mee te vullen. MWC 480 heeft ongeveer twee keer zoveel massa als de zon en staat op een afstand van 455 lichtjaar in het Taurus-stervormingsgebied. Zijn omringende schijf bevindt zich nog in een pril stadium: hij is nog maar kort geleden samengetrokken uit een koude, donkere nevel van stof en gas. Verder onderzoek met ALMA en andere telescopen zal nog moeten uitwijzen of hierin ook planeetvorming plaatsvindt. Astronomen weten al een tijdje dat zulke koude, donkere nevels zeer efficiënte ‘fabrieken’ zijn van complexe organische moleculen, zoals de zogeheten cyaniden. Cyaniden, en met name methylcyanide, zijn van belang, omdat ze koolstof-stikstofbindingen bevatten. Deze laatste zijn essentieel voor de vorming van aminozuren – de bouwstenen van eiwitten en andere moleculen die aan de basis staan van het leven zoals wij dat kennen. Tot nu toe was echter onduidelijk of deze complexe organische moleculen wel in stand kunnen blijven in de energierijke omgeving van een pas gevormd planetenstelsel, waar chemische bindingen blootstaan aan schokken en straling. De nieuwe waarnemingen laten zien dat deze moleculen niet alleen in stand blijven, maar zelfs gedijen. Dat geeft aan dat protoplanetaire schijven gunstige omgevingen zijn voor de vorming van complexe organische moleculen. (EE)
Volledig persbericht

1 april 2015
Een nieuw model, ontwikkeld door een internationaal team van wetenschappers, geeft een mogelijke verklaring voor het feit dat planeten van het kaliber Jupiter tijdens hun vorming niet op hun ster storten. Dat is mogelijk te danken aan de warmte die vrijkomt tijdens hun ontstaan (Nature, 1 april). Computermodellen laten zien dat grote gasplaneten tijdens hun prille jeugd naar hun moederster toe spiralen. Dat komt doordat ze worden afgeremd door het gas en stof dat nog in de protoplanetaire schijf rond de ster aanwezig is. Astronomen worstelen al tientallen jaren met de vraag waarom die spiraalbeweging klaarblijkelijk lang niet altijd fataal afloopt. Het nieuwe model houdt rekening met de warmte-effecten die optreden tijdens de vorming van deze planeten. Aanvankelijk bestaat zo’n planeet grotendeels uit gesteente, net als de aarde. Pas als hij voldoende massa heeft, begint hij atmosferische gassen vast te houden. Zodra dat gebeurt, maakt nieuw vast materiaal eerst een tocht door het gas voordat het de vaste kern van de planeet bereikt. Daarbij komt warmte vrij, die vervolgens wordt overgedragen aan het omringende gas. En daardoor zet het gas uit. Het model laat zien dat die uitdijing niet gelijkmatig gebeurt: ze is iets sterker in de richting waarin de planeet beweegt, maar het sterkst aan de ‘achterkant’ ervan. Hierdoor neemt de gasdichtheid aan beide kanten af, maar die aan de achterkant van de planeet nog het meest. Gevolg: het gas aan de voorkant trekt iets harder aan de planeet, dan dat deze door het gas aan de achterkant wordt teruggetrokken. Het netto resultaat is dat de planeet iets versnelt. En daardoor remt zijn inwaartse spiraalbeweging af. Het model geeft aan dat de mate van versnelling wordt bepaald door het soortelijk gewicht van de materie die op zijn kern valt, en door de grootte die de planeet uiteindelijk bereikt. (EE)
Model shows how gas giants could have survived and spun away from their star

30 maart 2015
Aardeachtige planeten rond dubbelsterren, zoals Tatooine - de thuiswereld van Star Wars-hoofdpersoon Luke Skywalker - zijn mogelijk toch veel talrijker dan tot nu toe werd gedacht. Dat schrijven astronomen van de Universiteit van Utah in een artikel dat voor publicatie is aangeboden aan Astrophysical Journal. Er zijn al enkele planeten ontdekt die een baan beschrijven rond een dubbelster, maar dat zijn gasvormige reuzenplaneten. Algemeen is altijd aangenomen dat aardeachtige planeten niet gemakkelijk kunnen ontstaan rond dubbelsterren: de variërende zwaartekrachtseffecten op de gas- en stofschijf rond zo'n dubbelster zouden het geleidelijk samenklonteren van kleinere brokstukken (zogeheten planetesimalen) verhinderen. Nieuwe modelberekeningen van Ben Bromley en zijn collega's laten echter zien dat er wel degelijk sprake kan zijn van de vorming van kleine, rotsachtige planeten rond dubbelsterren, omdat planetesimalen de neiging zullen vertonen om ellipsvormige banen te gaan beschrijven. (GS)
Earthlike ‘Star Wars’ Tatooines may be common

27 maart 2015
Om een van de sterren van het Alfa Centauri-systeem draaien misschien niet één, maar twee aarde-achtige planeten. Maar voor hetzelfde geld zijn het er nul (arXiv, 25 maart). Alfa Centauri is een dubbelster op slechts 4,3 lichtjaar van de aarde. In 2012 maakten astronomen bekend dat om een van de sterren – Alfa Centauri B – een kleine, rotsachtige planeet draait. Over die ontdekking zijn later echter twijfels ontstaan. Een internationaal team van astronomen heeft de afgelopen jaren tevergeefs geprobeerd om de planeet met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop op te sporen. Dat is niet echt verrassend. De planeet is oorspronkelijk namelijk ontdekt doordat hij een kleine, regelmatige schommelbeweging bij zijn ster zou veroorzaken. Met Hubble is gekeken of diezelfde planeet (ook) kleine helderheidsdipjes in het licht van zijn ster veroorzaakt. Maar lang niet alle planeten bewegen vanaf de aarde gezien voor hun ster langs. In de Hubble-gegevens zijn wel aanwijzingen gevonden voor het bestaan van een planeet met een langere omlooptijd. Ook die waarneming is echter heel onzeker. Er bestaat dus nog veel onduidelijkheid over het vermeende planetenstelsel van Alfa Centauri B. Het is best mogelijk dat er inderdaad twee aarde-achtige planeten om de ster draaien, maar misschien is er niet één. (EE)
Twin Earths may lurk in our nearest star system

16 maart 2015
Een team van onderzoekers onder leiding van Siddarth Hedge van het Max-Planck-Institut für Astronomie in Heidelberg heeft van 137 verschillende micro-organismen de 'kleur' opgemeten - of liever gezegd: de exacte manier waarop de organismen opvallend licht reflecteren. De resultaten zijn gepubliceerd in een catalogus die in de toekomst wellicht gebruikt kan worden bij het herkennen van buitenaards leven.De aanwezigheid van micro-organismen op een exoplaneet kan in principe worden afgeleid uit zogeheten bio markers - chemische bestanddelen in de dampkring van de planeet die alleen een biologische oorsprong kunnen hebben. Maar wanneer het oppervlak van een andere planeet bevolkt wordt door bepaalde soorten micro-organismen, is dat wellicht ook zichtbaar in het reflectiespectrum van de planeet: verschillende typen organismen reflecteren het zonlicht op verschillende manieren, elk met hun eigen specifieke absorptiekenmerken.De gemeten reflectiespectra van 137 onderzochte micro-cultures zijn gepubliceerd in Proceedings of the National Academy of Sciences. Het is de grootste online-catalogus van bio signatures ooit. In de toekomst kan hij wellicht van groot belang zijn bij het herkennen van micro-organismen op exoplaneten. (GS)
The diversity of alien colors: How to recognize life on distant planets (origineel persbericht

4 maart 2015
Voor de tweede keer hebben astronomen een planeet ontdekt die zich in een viervoudig stersysteem bevindt. Of beter gezegd: de planeet was al bekend, maar tot nu toe leek het stersysteem uit ‘maar’ drie sterren te bestaan. De ontdekking wijst erop dat planeten in viervoudige stersystemen niet zo zeldzaam zijn als werd aangenomen. Ook laat recent onderzoek zien dat de viervoudige stersystemen zelf, die doorgaans bestaan uit twee om elkaar draaiende dubbelsterren, vaker voorkomen dan gedacht. Het stersysteem dat nu viervoudig blijkt te zijn, heet 30 Ari en staat op een afstand van 136 lichtjaar in het sterrenbeeld Ram. De kolossale planeet, die tien keer zo zwaar is als Jupiter, draait in 335 dagen om een ster die – naar nu is vastgesteld – een andere ster als nabije begeleider heeft. De tweede dubbelster bevindt zich op ruime afstand. Als je op het oppervlak van de planeet zou kunnen staan, zouden er een kleine zon en twee zeer heldere sterren aan de hemel staan. Dat een van die heldere sterren dubbel is, zou pas blijken als je er een telescoop op richt. De ontdekking is gedaan met het geautomatiseerde Robo-AO-systeem van de Palomar-sterrenwacht. Dat systeem speurt de hemel af naar meervoudige sterren. Daarbij zijn twee stersystemen ontdekt waarvan al bekend was dat ze ook planeten bevatten: de viervoudige ster 30 Ari en de drievoudige ster HD 2638. (EE)
Planet ‘Reared’ by Four Parent Stars

19 februari 2015
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een nieuwe, detailrijke foto gemaakt van de grote schijf van gas en stof rond de jonge ster Bèta Pictoris. In 1984 was deze nabije ster – afstand 63 lichtjaar – de eerste waarbij zo’n schijf ontdekt werd. Tot nu toe is Bèta Pictoris de enige ster waarbij niet alleen de ‘puinschijf’ in beeld is gebracht, maar waarbij ook een grote planeet is ontdekt (in 2009). Omdat deze planeet een relatief kort omlooptijd van ongeveer twintig jaar heeft, kunnen astronomen zijn beweging volgen. Ook kunnen ze onderzoeken hoe de planeet de schijf rond de ster vervormd. De nieuwe Hubble-opname toont de schijf, die we van opzij zien, vanaf een afstand van ongeveer een miljard kilometer van de ster – iets minder dan de afstand zon-Saturnus. Volgens sommige computersimulaties zou het centrale deel van de schijf door de aanwezigheid van de planeet een complexe structuur moeten vertonen. De nieuwe beelden bevestigen die voorspelling. (EE)
Hubble Gets Best View of a Circumstellar Debris Disk Distorted by a Planet

17 februari 2015
Astronomen hebben een ongewoon zware exoplaneet gevonden die over niet al te lange tijd opgeslokt zal worden door zijn moederster. De ontdekking is gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics. Kepler-432b beschrijft elke 52 dagen een sterk excentrische baan rond een rode reuzenster, op een afstand van slechts enkele tientallen miljoenen kilometers. De temperatuur op de planeet varieert tussen de 500 en 1000 graden. De planeet is ongeveer even groot als de reuzenplaneet Jupiter, maar uit periodieke schommelingen van de ster, opgemeten met telescopen in Zuidoost-Spanje en op La Palma, blijkt dat hij ongeveer zes keer zo zwaar is als Jupiter. Rode reuzen zijn sterren die aan het eind van hun leven opzwellen tot afmetingen van een paar honderd miljoen kilometer. Kepler-432b is dan ook geen lang leven beschoren: in de toekomst zal hij door zijn moederster worden opgeslokt, net zoals dat over een paar miljard jaar zal gebeuren met Mercurius en Venus, wanneer de zon verandert in een rode reus. Hoe het komt dat de planeet zo zwaar is, is niet met zekerheid bekend. Vermoedelijk heeft hij in de loop van de tijd veel gas ‘onderschept’ uit de steeds sterker wordende sterrenwind van de instabiele rode reuzenster. (GS)
Vakpublicatie over het onderzoek

17 februari 2015
Computersimulaties door Japanse en Chinese astronomen wijzen erop dat de kans om leefbare planeten bij rode dwergsterren aan te treffen veel kleiner is dan gedacht. De astronomen pleiten er dan ook voor om de zoektocht naar zulke ‘aardse’ werelden te richten op sterren die meer op onze zon lijken (Nature Geoscience, 16 februari). De zoektocht naar leefbare werelden concentreert zich momenteel op zogeheten M-dwergen – koele, rode sterren die meer dan twee keer zo weinig massa bevatten als onze zon. Vermoed werd dat rond deze sterren relatief veel leefbare planeten cirkelen, die ook nog eens makkelijker waarneembaar zijn dan planeten bij de veel feller stralende zonachtige sterren. Door het nieuwe onderzoek bestaat daar nu toch twijfel over. Om leefbaar te zijn, moet een planeet binnen de zogeheten leefbare zone om een ster draaien. Binnen die zone zijn de temperaturen op een planeet zo gematigd, dat er vloeibaar water aanwezig kan zijn. De ligging van die leefbare zone wordt bepaald door de helderheid van de centrale ster. Bij jonge, zonachtige sterren-in-wording verandert die helderheid niet zo sterk, maar bij onvolwassen rode dwergsterren juist wel: zij worden in die fase meer dan twee keer zo zwak. Hierdoor raken planeten in de leefbare zone in het begin (te) veel water kwijt, en later juist (te) weinig. Het gevolg is dat de meeste kleine, rotsachtige planeten binnen de leefbare zone van een rode dwerg uiteindelijk zo droog zijn als Venus of, als ze oorspronkelijk al heel nat waren, juist grotendeels onder water staan. De computersimulaties laten zien dat planeten zoals onze aarde – niet te nat, niet te droog – bij M-dwergen tien tot honderd keer zo schaars zijn als bij zonachtige sterren. (EE)
Earth-like planets are more likely to orbit Sun-like stars rather than lower-mass stars

februari 2015
De Amerikaanse NASA en de National Science Foundation willen de 3,5-meter WIYN-telescoop op de Kitt Peak-sterrenwacht in Arizona in de toekomst steeds meer gaan inzetten voor onderzoek aan exoplaneten. NASA heeft onderzoeksinstituten nu uitgenodigd om met voorstellen te komen voor de bouw van een grote, extreem gevoelige spectrometer waarmee minieme wiebelingen van sterren te meten zijn die wijzen op de aanwezigheid van rondcirkelende planeten. De spectrometer moet snelheidsvariaties van een halve meter per seconde kunnen meten, en uiteindelijk misschien zelfs van tien centimeter per seconde - de snelheid van de schommelingen van de zon als gevolg van de zwaartekracht van de aarde. Met de nieuwe spectrometer zal vervolgonderzoek mogelijk worden aan exoplaneten die gevonden zijn met ruimtemissies zoals Kepler en de toekomstige ruimtetelescoop TESS. (GS)
NASA Solicits Proposals for a World-class Precision Doppler Spectrometer at Kitt Peak National Observatory

6 februari 2015
Britse wetenschappers hebben plannen voor de bouw van een kleine satelliet die meer inzicht moet geven in de chemische samenstelling en evolutie van planeten bij andere sterren. De missie, die de naam Twinkle heeft gekregen, moet binnen vier jaar van start gaan. Twinkle wordt de eerste satelliet die specifiek bedoeld is om de atmosferen van exoplaneten te analyseren. Er zijn tot nu toe al duizenden exoplaneten ontdekt, maar van de meeste weten we niet veel meer dan de massa, de dichtheid en de afstand tussen planeet en moederster. In slechts een paar gevallen is het gelukt om de samenstelling van de atmosfeer van de exoplaneet te onderzoeken. Dat gebeurt op de momenten dat zo’n planeet voor zijn ster langs schuift, en een klein beetje sterlicht door de moleculen en wolken in zijn atmosfeer wordt geabsorbeerd. De daaruit voortkomende spectrale ‘vingerafdruk’ geeft informatie over de samenstelling van de planeetatmosfeer. Twinkle krijgt als taak om de spectrale vingerafdrukken van minstens honderd planeetatmosferen te onderzoeken. Bij grote planeten die rond heldere sterren cirkelen kunnen ook bewolking en temperatuurverdeling in kaart worden gebracht. De missie van Twinkle zal minimaal drie jaar gaan duren. (EE)
Twinkle: A British Mission To Explore Exoplanets

5 februari 2015
Australische planeetwetenschappers hebben berekend dat er alleen al in onze Melkweg honderden miljarden aarde-achtige planeten zijn, waarop leven mogelijk is. Die conclusie baseren zij op een aangepaste versie van een vuistregel die meer dan tweehonderd jaar geleden voor de planeten van ons zonnestelsel werd opgesteld (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). De wetenschappers hebben die vuistregel – de zogeheten wet van Titius-Bode – toegepast op 151 planetenstelsels met minstens drie planeten, die zijn ontdekt met de Amerikaanse Kepler-satelliet. Op basis daarvan voorspellen ze dat in deze stelsels alles bij elkaar nog 228 planeten op ontdekking wachten. Bovendien zouden in elk planetenstelsel gemiddeld twee planeten binnen de leefbare zone van hun ster te vinden zijn. De wet van Titius-Bode is een formule die een eenvoudig wiskundig verband legt tussen het rangnummer van een planeet en zijn afstand tot de zon. Over de status van deze ‘wet’ bestaat veel discussie. Volgens sommige astronomen berust de in ons zonnestelsel waargenomen regelmaat in de afstanden van de planeten tot de zon op zuiver toeval. Anderen denken dat planetenstelsels van andere sterren een vergelijkbare regelmaat vertonen. (EE)
Scientists predict Earth-like planets around most stars

28 januari 2015
Modelberekeningen door onderzoekers van de universiteit van Washington in Seattle laten zien dat planeten van het type Neptunus niet onleefbaar hoeven te blijven. Getijkrachten en activiteit van de moederster kunnen zo’n planeet leefbaar maken. Een planeet als Neptunus bestaat uit een kern van ijs en gesteente, die omgeven is door een dichte atmosfeer die voor een belangrijk deel uit waterstof- en heliumgas bestaat. Zulke planeten ontstaan op grote afstand van hun moederster, en zijn dus per definitie koud. In een artikel dat in het tijdschrift Astrobiology is verschenen schrijven de wetenschappers dat getijkrachten ervoor kunnen zorgen dat deze planeten geleidelijk naar de ‘leefbare zone’ spiralen – het gebied rond hun ster waar gematigde temperaturen heersen. In veel gevallen zal die ster een zogeheten rode dwerg zijn, en zulke sterren produceren in hun jeugd grote hoeveelheden ultraviolette en röntgenstraling. Door die straling kan de naderende planeet zijn atmosfeer kwijtraken, waarna slechts het rotsachtige deel van zijn kern overblijft. En het ijs dat in de kern zat, kan na smelting oceanen vormen. Of er ook echt een ‘leefbare’ planeet ontstaat, hangt van allerlei factoren af. Als het verlies aan waterstof en helium te langzaam gaat, blijft een (onleefbaar) dichte atmosfeer in stand. En als de planeet te snel waterstof verliest, kan dat juist een sterk broeikaseffect tot gevolg hebben, waardoor de planeet al zijn water kwijtraakt. Het is dus niet zo dat Neptunus-achtige planeten rond rode dwergsterren altijd leefbaar worden. Maar het vergroot wel de kans dat bij deze sterren leefbare werelden te vinden zijn. (EE)
An Ancient Star with Five Earth-size Planets

26 januari 2015
Het ringenstelsel dat in 2012 is ontdekt rond exoplaneet J1407b blijkt veel groter dan gedacht. De middellijn van het ringenstelsel is 123 miljoen kilometer. Daarmee is het ruim honderd keer zo groot als het ringenstelsel rond de planeet Saturnus. Vermoedelijk is er in het ringenstelsel al een kolossale maan aan het ontstaan, met een massa ergens halverwege die van Mars en de aarde - dat zou blijken uit de ontdekking van een brede, lege zone in het stelsel. Het ringenstelsel is ontdekt doordat het ongeveer eens in de tien jaar voor de moederster J1407 langs beweegt, en daarbij gedurende enkele weken een karakteristiek patroon van verzwakkingen in het sterlicht veroorzaakt. Een nieuwe, gedetailleerde analyse van de oorspronkelijke waarnemingen uit 2007, verricht met camera's van het SuperWASP-project, laat zien dat er minstens dertig ringen zijn, waarvan de grootste bijna even groot is als de afstand tussen de aarde en de zon. Opmerkelijk genoeg is het object in het centrum van het ringenstelsel - vermoedelijk een grote, zware exoplaneet of een zogeheten bruine dwerg, met een massa van 10 tot 40 keer de massa van Jupiter - nog niet waargenomen. Het wachten is nu op de volgende eclips, die zich vermoedelijk binnen enkele jaren aan zal dienen. De nieuwe analyse, uitgevoerd door Matthew Kenworthy van de Universiteit Leiden en Eric Mamajek van de University of Rochester, zal gepubliceerd worden in The Astrophysical Journal. (GS)
Gigantic ring system around J1407b much larger, heavier than Saturn’s

16 januari 2015
De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft een ster ontdekt waar drie planeten omheen draaien die maar net iets groter zijn dan onze aarde. De buitenste van de drie bevindt zich in de ‘leefbare zone’ – het gebied rond de ster waar de temperaturen aan het oppervlak van een planeet zo gematigd zijn dat er vloeibaar water kan bestaan. De ster, EPIC-201, is een koele rode dwergster die ongeveer half zo groot en zwaar is als onze zon. Met een afstand van 150 lichtjaar behoort hij tot de meest nabije sterren waarbij planeten zijn ontdekt. De drie planeten zijn 2,1, 1,7 en 1,5 keer zo groot als de aarde. De buitenste en kleinste van de drie ontvangt ongeveer net zo veel licht en warmte van zijn ster als de aarde van de zon. Door hun nabijheid zullen astronomen in staat zijn om de eventuele atmosferen van het drietal te onderzoeken. De planeten zijn ontdekt tijdens de zogeheten K2-missie van Kepler. Kepler maakt jacht op exoplaneten door te speuren naar de periodieke helderheidsdipjes in het licht van sterren, die ontstaan wanneer er planeten voor hen langs schuiven. Voor het detecteren van zulke planeetovergangen of ‘transits’ is een extreem nauwkeurig standregelsysteem nodig. Nadat in het voorjaar een onderdeel van het standregelsysteem van de ruimtetelescoop stukging, leek er een abrupt einde te zijn gekomen aan zijn planetenjacht. Maar met wat technische kunstgrepen is Kepler sinds afgelopen voorjaar weer in bedrijf. Die vervolgmissie – ‘K2’ – begint zijn waarde te bewijzen. (EE)
Three nearly Earth-size planets found orbiting nearby star

15 januari 2015
Een relatief dunne atmosfeer, zoals die van de aarde, kan voldoende zijn om te voorkomen dat planeten in een situatie terechtkomen waarbij steeds dezelfde kant van het hemellichaam naar de ster is gericht waar het omheen draait. Dat blijkt uit onderzoek door astronomen van de universiteit van Toronto (Science, 16 januari). Bij planeten die op geringe afstand om hun ster draaien, gaat de rotatie gemakkelijk in de pas lopen met de omloop rond de ster. Dan ontstaat dezelfde situatie als bij onze maan, waarvan de ‘achterkant’ vanaf de aarde nooit te zien is. Voor de leefbaarheid van een planeet is die synchrone rotatie funest: al het aanwezige water verzamelt zich uiteindelijk aan de donkere achterkant, waar het ijskoud is. Wetenschappers gingen er tot nu toe van uit dat planeten dat lot maar op één manier kunnen ontlopen: ze moeten een dichte atmosfeer hebben, zoals de planeet Venus in ons eigen zonnestelsel. Het nieuwe onderzoek laat echter zien dat zelfs een bescheiden atmosfeer als die van de aarde in staat is om de rotatie van een planeet zodanig te versnellen of te vertragen, dat er een dag/nacht-cyclus tot stand komt. Oorzaak zijn de luchtstromingen die in zo’n atmosfeer optreden. Dat betekent dat waarschijnlijk lang niet alle exoplaneten die in krappe omloopbanen om hun ster draaien een synchrone rotatie vertonen. En dat vergroot de kans dat sommige van die planeten leefbaar zijn. (EE)
Planets Outside Our Solar System More Hospitable To Life Than Thought

8 januari 2015
Chileense astronomen hebben een plausibele verklaring gevonden voor twee merkwaardige donkere structuren in de planeetvormende schijf rond de ster HD142527. Het lijken simpelweg schaduwen te zijn. Planeten ontstaan uit de schijven van gas en stof rond jonge sterren. Verondersteld werd dat zo’n protoplanetaire schijf doorgaans min of meer vlak is. Maar bij HD142527, een ster op 457 lichtjaar van de aarde, lijkt dat niet het geval te zijn. Wanneer zich in een protoplanetaire schijf een grote planeet begint te vormen, veegt deze het gas en stof langs zijn omloopbaan op. Hierdoor ontstaat een lege gordel in de schijf. Bij HD142527 is die leemte extreem breed, mogelijk omdat zich hier meerdere Jupiterachtige planeten hebben gevormd. De leemte deelt de schijf rond HD142527 in tweeën. Het binnendeel heeft een omtrek die overeenkomt met de omloopbaan van Saturnus in ons eigen zonnestelsel. Het buitendeel begint op een veertien keer zo grote afstand van de ster. In 2011 werd ontdekt dat de ‘buitenschijf’ twee donkere inkepingen vertoont. Met behulp van computermodellen hebben astronomen van de universiteit van Chili nu laten zien wat de oorzaak van deze donkere plekken is. Doordat de binnenschijf een hoek van ongeveer 70 graden met de buitenschijf maakt, werpt hij zijn schaduw op de buitenschijf. Hoe deze configuratie is ontstaan, is nog onduidelijk. (EE)
Shadows cast by a warp in a planet forming system

6 januari 2015
Astronomen hebben acht nieuwe planeten ontdekt die zich op zodanige afstanden van hun moedersterren bevinden dat er vloeibaar water op hun oppervlak kan bestaan. Twee van de acht zijn de meest ‘aarde-achtige’ exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord. De ontdekkingen zijn bekend gemaakt op de 225ste bijeenkomst van de American Astronomical Society. De nieuwe exoplaneten zijn ontdekt met de Amerikaanse Kepler-satelliet. Deze spoort exoplaneten op door kleine, regelmatige helderheidsdipjes in het licht van sterren te detecteren. Zulke dipjes ontstaan wanneer er een planeet om de ster cirkelt die vanaf de aarde gezien steeds eventjes voor die ster langs schuift. Kepler heeft op die manier al duizend exoplaneten ontdekt. De twee meest aarde-achtige van het stel zijn Kepler-438b en Kepler-442b. Ze draaien om rode dwergsterren – sterren die kleiner en koeler zijn dan onze zon. Hun omlooptijden bedragen respectievelijk 35 dagen en 112 dagen. Kepler-438b is 470 lichtjaar van de aarde verwijderd, de afstand van Kepler-442b bedraagt 1100 lichtjaar. Kepler-438b is slechts twaalf procent en Kepler-442b ongeveer dertig procent groter dan de aarde. Daarmee zijn het vrijwel zeker rotsachtige planeten. Hoe leefbaar de omstandigheden op de verschillende exoplaneten zijn, is hoogst onzeker. Dat hangt van veel meer factoren af dan alleen van de afstand tot de moederster. Zo staan rode dwergsterren bekend om hun wispelturige gedrag: ze produceren vaak hevige uitbarstingen waarbij hun naaste omgeving met intense straling wordt bestookt. (EE)
Eight New Planets Found in “Goldilocks” Zone

6 januari 2015
De 28.000 vrijwillige deelnemers aan het ‘Disk Detective’-project hebben in een jaar tijd een miljoen steropnamen onderzocht op de aanwezigheid van omringend gas en/of puin. Via DiskDetective.org worden opnamen gepresenteerd van de infraroodsatelliet WISE, die 745 miljoen objecten heeft vastgelegd. ‘Burgerwetenschappers’ kammen deze enorme berg beeldmateriaal uit naar twee soorten ‘circumstellaire’ schijven. De eerste soort bestaat voor een groot deel uit gas en wordt doorgaans aangetroffen bij sterren die nog maar enkele miljoenen jaren oud zijn. De tweede soort, die vaak ‘puinschijf’ wordt genoemd, bestaat voornamelijk uit gesteenten en ijs. Door het samenklonteren van het puin en gas in zulke schijven kunnen planeten ontstaan. Tot nu toe zijn 478 van de objecten die bij het ‘Disk Detective’-project zijn opgespoord aangewezen voor vervolgonderzoek met telescopen op aarde. Naar verwachting zal dit aantal de komende jaren oplopen tot ongeveer duizend. (EE)
Volunteer ‘Disk Detectives’ Top 1 Million Classifications of Possible Planetary Habitats

5 januari 2015
Planeten die wat groter en zwaarder zijn dan de aarde houden hun oceanen beter vast. Dat betekent dat de kans op het bestaan van leven zoals wij dat kennen eigenlijk groter is op planeten die twee tot vier keer zo zwaar zijn als de aarde, vooropgesteld dat ze zich in de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster bevinden, op een afstand waar de temperatuur niet te hoog of te laag is voor het bestaan van water in vloeibare vorm. Modelberekeningen van Laura Schaefer van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics wijzen uit dat zulke superaardes een efficiëntere geologische cyclus vertonen dan een kleinere planeet zoals onze eigen aarde. Die cyclus, waarbij water in de mantel van de planeet terechtkomt als gevolg van subductie en weer aan het oppervlak gebracht wordt door zeebodemspreiding en vukanisme, zorgt ervoor dat er gedurende vele miljarden jaren oceanen aan het oppervlak van een rotsachtige planeet kunnen voorkomen. Uit Schaefers modelberekeningen blijkt ook dat er op de allerzwaarste superaardes - ca. vijf maal zo zwaar als de aarde, en met een dikkere korst - pas na ca. één miljard jaar oceanen ontstaan, aangenomen dat het grootste deel van het water afkomstig is uit het inwendige. De nieuwe resultaten zijn vandaag gepresenteerd op de 225ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Seattle. (GS)
Super-Earths have long-lasting oceans

5 januari 2015
Kleine exoplaneten, met afmetingen tot ca. 34.000 kilometer (2,7 keer zo groot als de aarde) blijken in de meeste gevallen ook echt op de aarde te lijken, met een kern van metalen en een mantel van gesteenten. Dat blijkt uit precisiemetingen aan de massa's van deze aarde-achtige planeten, vandaag gepresenteerd op de 225ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Seattle. Uit planeetovergangen, waarbij een exoplaneet gezien vanaf de aarde voor zijn moederster langs beweegt, kunnen de afmetingen van de planeet worden afgeleid. Maar daarmee is nog niet bekend uit welke materialen de planeet is opgebouwd. Om daar een idee van te hebben, moet ook de massa bekend zijn. Die volgt uit de mate waarin de planeet zijn moederster aan het wiebelen krijgt. Met de onlangs in gebruik genomen Europese HARPS-North spectrograaf op de Italiaanse Galileo-telescoop op La Palma zijn deze minieme wiebelingen heel nauwkeurig opgemeten. Zo blijkt exoplaneet Kepler 93b, die anderhalf keer zo groot is als de aarde, een massa van 4 aardmassa's te hebben. Dat betekent dat hij ongeveer dezelfde dichtheid heeft als de aarde, en dus ook uit gesteenten en metalen moet bestaan. Volgens Courtney Dessing van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics geldt hetzelfde voor het overgrote deel van de kleine exoplaneten waarvoor nauwkeurige massa's bekend zijn. Anders gezegd: kleine exoplaneten zijn volgens hetzelfde 'recept' bereid als onze eigen aarde. (GS)
New instrument reveals recipe for other Earths

18 december 2014
Voor het eerst sinds zijn ‘comeback’ heeft de NASA-satelliet Kepler weer een nieuwe exoplaneet ontdekt. De planeet, HIP 116454b, is 2,5 keer zo groot als de aarde een draait om een ster in het sterrenbeeld Vissen die kleiner en koeler is dan onze zon. Zijn afstand tot de ster is zo gering dat het te heet is op de planeet voor leven zoals wij dat kennen. Kepler detecteert planeten door naar de kleine, regelmatige ‘helderheidsdipjes’ uit te kijken die optreden als een planeet – van ons uit gezien – voor zijn ster langs trekt. Daartoe is het nodig dat de satelliet heel stabiel op sterren kan worden gericht. Met dat ‘standregelsysteem’ ging het in mei 2013 fout: door het uitvallen van twee van de vier reactiewielen van de satelliet kon de vereiste nauwkeurigheid niet langer worden behaald. Een tijd lang leek het erop dat de Kepler-satelliet moest worden afgeschreven. Maar wetenschappers en technici hebben een list bedacht: de satelliet wordt nu gestabiliseerd met behulp van de twee resterende reactiewielen én de stralingsdruk van de zon. Tijdens zijn K2-missie, die in mei van dit jaar is begonnen, jaagt Kepler overigens niet alleen op exoplaneten. Hij observeert ook sterrenhopen, stervormingsgebieden en objecten in ons eigen zonnestelsel. (EE)
Kepler Reborn, Makes First Exoplanet Find of New Mission

15 december 2014
Volgens astronomen van George Mason University is het binnenkort mogelijk om ‘uitgerekte’ planeten op het spoor te komen. Veel exoplaneten (planeten bij andere sterren dan de zon) draaien op zeer kleine afstand rond hun moederster, waarbij ze sterk vervormd kunnen raken door getijdenkrachten. In een artikel in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society rekenen de astronomen voor dat zo’n uitgerekte planeet zijn bestaan kan verraden wanneer hij voor een rode dwergster langs beweegt. De planeet zal altijd dezelfde zijde naar de ster keren, maar tijdens begin en eind van de overgang zien we vanaf de aarde een net iets ander silhouet dan halverwege de overgang. Uit modelberekeningen blijkt dat dat in de toekomst zeker waargenomen zal kunnen worden door de James Webb Space Telescope en de European Extremely Large Telescope. (GS)
Stretched-out solid exoplanets

11 december 2014
Astronomen hebben aanwijzingen gevonden dat rond de jonge, zonachtige ster HD 107146 hemellichamen van het formaat Pluto cirkelen. De objecten zouden hun omgeving zodanig in beroering brengen dat er tal van botsingen tussen kleinere objecten plaatsvinden. Met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili is het fijne gruis waargenomen dat bij zulke botsingen kan zijn vrijgekomen. Het gruis dat in de protoplanetaire schijf rond HD 107146 is gedetecteerd bestaat uit deeltjes met afmetingen van ongeveer een millimeter. De hoogste concentratie bevindt zich op verrassend grote afstand van de ster – ongeveer 13 miljard kilometer. Ter vergelijking: de buitenste planeet van ons zonnestelsel, Neptunus, bevindt zich op 4,5 miljard kilometer van de zon. Het gruis in de materieschijven rond jonge sterren is doorgaans afkomstig van het materiaal dat bij de vorming van planeten is overgebleven. In jonge schijven wordt dit gruis voortdurend aangevuld door botsingen tussen grotere objecten, zoals kometen en planetoïden. In volwassen planetenstelsels resteert relatief weinig stof. Volgens sommige modellen zou in de tussenliggende periode de stofconcentratie in de buitenste delen van de schijf juist het grootst moeten zijn. En dat is precies wat ALMA nu heeft waargenomen. Diezelfde modellen geven aan dat deze verhoogde stofcentratie alleen verklaarbaar is als recent gevormde objecten ter grootte van Pluto hun omgeving verstoren. Overigens lijkt de schijf rond HD 107146 op ongeveer 11 miljard kilometer van de ster een relatief stofarme zone te vertonen. Mogelijk cirkelt er op die afstand een kleine planeet om de ster die zijn omgeving ‘schoonveegt’. (EE)
Swarms of Pluto-Size Objects Kick Up Dust around Adolescent Sun-Like Star

2 december 2014
Aarde-achtige planeten in een kleine omloopbaan rond een rode dwergster zijn mogelijk onleefbaar. Dat concluderen onderzoekers van de University of Washington in een publicatie in het vakblad Astrobiology. Rode dwergsterren zijn extreem talrijk, en veel rode dwergen worden door planeten omringd. Wanneer die zich dicht bij hun kleine, zwakke moederster bevinden, kunnen ze dezelfde oppervlaktetemperatuur hebben als de aarde. Aarde-achtige planeten rond rode dwergen zijn bovendien relatief eenvoudig te detecteren. Nu blijkt echter dat zulke planeten vermoedelijk geen leven kunnen herbergen. Rode dwergen ontstaan veel langzamer dan grotere, zwaardere sterren zoals de zon. In de materieschijf rond een rode dwerg kunnen al planeten samenklonteren wanneer de ster zelf nog lang niet volledig is samengetrokken. Tijdens die ontstaansperiode zijn de planeten daardoor extreem heet, met als gevolg dat al het oppervlaktewater zal verdampen. Bovendien, zo rekenen de astronomen voor, kan de resulterende waterdamp door de energierijke straling van de ster gesplitst worden in waterstof- en zuurstofatomen. De waterstofatomen zijn licht en verdwijnen gemakkelijk in de ruimte. Het resultaat is dat de planeet een zuurstofrijke dampkring kan hebben, maar dat is dan dus géén aanwijzing voor biologische activiteit aan het oppervlak. (GS)
'Mirage Earth' Exoplanets May Have Burned Away Chances for Life

2 december 2014
Wanneer een ster op relatief grote afstand wordt omgeven door veel koel stof, is ook de hoeveelheid warm stof op kleinere afstand van de ster groot. Dat blijkt uit een onderzoek aan tientallen sterren, verricht met de Keck-interferometer op de Mauna Kea-sterrenwacht in Hawaii. De ontdekking wordt op 8 december gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Koel stof is vrij eenvoudig te zien met een grote telescoop, omdat het zich op vrij grote afstand van een ster bevindt, en dus niet zo sterk wordt overstraald. Warm stof (op kamertemperatuur) is moeilijker te detecteren, doordat het zich dichter bij de veel helderder ster bevindt. Voor astronomen is het echter belangrijk om te weten of de binnendelen van een ander planetenstelsel veel van dat warme stof bevatten: de detectie van aarde-achtige planeten rond de ster kan daardoor aanzienlijk worden bemoeilijkt. Met de Keck-interferometer is het nu gelukt om van tientallen sterren de hoeveelheid warm stof te meten. Daarbij blijkt dat er een eenduidige relatie bestaat tussen de hoeveelheid koud stof in de buitendelen van een planetenstelsel en de aanwezigheid van warm stof op kleinere afstand van de ster. De Keck-interferometer was een instrument waarmee de metingen van de twee 10-meter Keck-telescopen werden samengevoegd. Op die manier kon niet alleen een extreem hoge beeldscherpte worden verkregen, maar was het ook mogelijk om het licht van de ster te 'elimineren', zodat de stofdeeltjes dicht bij de ster beter te zien zijn. De Keck-interferometer werd in 1997 gebouwd en is tot 2012 in gebruik geweest. (GS)
Scientists Accurately Quantify Dust Around Planets in Search for Life

1 december 2014
Sterrenkundigen van Queen's University Belfast en York University in Ontario, Canada hebben voor het eerst met een telescoop op aarde de zogeheten overgang waargenomen van een superaarde - een exoplaneet die ca. twee keer zo groot en ca. acht keer zo zwaar is als de aarde. Het gaat om planeet 55 Cancri e, die een zeer kleine baan beschrijft rond een zonachtige ster. Bij een planeetovergang schuift de planeet voor zijn moederster langs, waarbij een klein deel van het sterlicht wordt onderschept. In het geval van 55 Cancri e bedraagt de tijdelijke helderheidsafname van de ster 0,05 procent. Eerder lukte het meten van zulke kleine helderheidsdipjes alleen met telescopen in de ruimte. Vanaf de aarde was wel al de overgang van een andere superaarde waargenomen (GJ 1214b), maar die beweegt rond een kleine rode dwergster, zodat de helderheidsafname procentueel fors groter is. De waarnemingen zijn verricht met de relatief kleine 2,5-meter Nordic Optical Telescope (NOT) op La Palma, Canarische Eilanden. De sterrenkundigen publiceren hun resultaat vandaag in Astrophysical Journal Letters. Eerste auteur is de Nederlandse astronoom Ernst de Mooij, die momenteel verbonden is aan Queen's University Belfast in Noord-Ierland. De precisiemeting is goed nieuws voor planetenjagers: de komende jaren zullen met behulp van de ruimtetelescopen TESS (NNASA) en PLATO (ESA) waarschijnlijk tal van kleine planeten bij nabijgelegen zonachtige sterren worden ontdekt. Kennelijk is het al met relatief eenvoudige apparatuur mogelijk om zulke planeten te karakteriseren. (GS)
Ground-Based Detection of Super-Earth Transit

20 november 2014
Een internationaal team van astronomen heeft een schatting gemaakt van de sterkte en richting van het magnetische veld van een planeet buiten ons zonnestelsel. De ‘magnetosfeer’ van de planeet – die bekendstaat als HD 209458b – lijkt vrij klein en zwak te zijn (Science, 21 november). HD 209458b is een zogeheten hete jupiter: een planeet die van vergelijkbare omvang is als ‘onze’ planeet Jupiter, maar op zeer kleine afstand om zijn moederster draait. Vanaf de aarde gezien schuift deze planeet twee keer per week voor de ster langs. Tijdens zo’n planeetovergang of transit absorbeert de wolk waterstofgas waar HD 209458b in gehuld is een deel van het sterlicht. Dat maakt het mogelijk om de omvang en vorm van de gaswolk te bepalen. Wetenschappers gaan ervan uit dat de grootte van zo’n gaswolk wordt bepaald door de interactie tussen de geladen deeltjes die de moederster uitzendt (de sterrenwind) en de atmosfeer van de planeet. Net als bij onze aarde vindt die interactie plaats boven de magnetosfeer. Afhankelijk van de omvang van de magnetosfeer en de sterkte van het bijbehorende magnetische veld heeft de gaswolk rond een planeet een andere vorm. De eigenschappen van de gaswolk rond HD 209458b geven dus indirect inzicht in zijn magnetosfeer. Rechtstreekse metingen van het magnetische veld van exoplaneten zijn op dit moment nog niet mogelijk.  Aan de hand van modelberekeningen laten de onderzoekers zien dat de magnetosfeer van HD 209458b zich uitstrekt tot een afstand van minder dan drie planeetstralen. Ter vergelijking: de magnetosfeer van Jupiter strekt zich in de richting van de zon uit tot op 7 miljoen kilometer – honderd maal de straal van de planeet. (EE)
Estimating the magnetic field of an exoplanet

13 november 2014
Planetenstelsels-in-wording zijn doorgaans niet veel meer dan wervelende schijven van gas en stof. In de loop van een paar miljoen jaar wordt dit gas naar het centrum van de schijf gezogen, waardoor een ster ontstaat. Het overgebleven stof klontert samen tot steeds grotere brokken – de bouwstenen van aardse planeten. Tot nu toe was onduidelijk hoe dat alles zo snel kan gebeuren. Een internationaal team van wetenschappers heeft nu echter ontdekt dat de schijf waaruit ons zonnestelsel is voortgekomen, is gevormd door een sterk magnetisch veld dat ervoor zorgde dat er binnen enkele miljoenen jaren een enorme hoeveelheid gas naar de zon werd gedreven (Science, 14 november). Datzelfde magnetische veld zou ook het planeetvormingsproces in gang hebben gezet. Het bracht stofdeeltjes in de schijf in botsing met elkaar. Een en ander blijkt uit de analyse van een meteoriet, Semarkona geheten, die in 1940 in India neerplofte. De ruimtesteen wordt beschouwd als een van de meest maagdelijke overblijfselen van het jonge zonnestelsel die ooit op aarde zijn gevonden. Bij hun onderzoek hebben de wetenschappers een aantal chondrulen, kleine bolvormige insluitsels, uit de meteoriet verwijderd. Vervolgens is van elke chondrule de magnetische sterkte gemeten. Uit die meetwaarde kan worden afgeleid hoe sterk het magnetische veld was waarin de chondrulen zich ten tijde van hun ontstaan bevonden. Uit de berekeningen blijkt dat de magnetische veldsterkte van het jonge zonnestelsel 5 tot 54 microtesla bedroeg. Dat is 100.000 keer zo sterk als het huidige magnetische veld van de interstellaire ruimte, en sterk genoeg om gas in hoog tempo richting zon te laten stromen. (EE)
Pulling together the early solar system

11 november 2014
Uit gedetailleerde simulaties, uitgevoerd met grote supercomputers, blijkt dat er in een jong planetenstelsel ook aardeachtige dubbelplaneten kunnen ontstaan: twee planeten die op kleine onderinge afstand om elkaar heen draaien. De resultaten worden deze week gepresenteerd op de 46ste bijeenkomst van de Division for Planetary Sciences van de American Astronomical Society in Tucson, Arizona. Planeten ontstaan door samenklonteren en versmelten van kleinere en grotere brokstukken. Uiteindelijk kunnen forse protoplaneten met elkaar in botsing komen. Bij zo'n botsing tussen de pasgevormde aarde en een protoplaneet ter grootte van Mars is naar men aanneemt onze maan gevormd. Ook Charon, de grote maan van Pluto, zou ontstaan kunnen zijn in de nasleep van een botsing. Waneer de twee hemellichamen elkaar echter met veel geringere snelheid naderen, kunnen ze bewegingsenergie verliezen door de wederzijdse getijdenwerking, en in een baan om elkaar heen terecht komen. Er ontstaat dan een echte dubbelplaneet, waarbij de twee hemellichamen vergelijkbare afmetingen en massa's hebben. Dubbelplaneten in andere planetenstelsels zijn tot op heden nog niet ontdekt. (GS)
Can Binary Terrestrial Planets Exist?

10 november 2014
Op 295 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Carina (Kiel) is een pasgeboren planetenstelsel ontdekt. Het stelsel, rond de ster HD 95086, vertoont veel overeenkomsten met het baby-zonnestelsel rond de ster HR 8799. Beide stelsels bevatten brede stofgordels, vergelijkbaar met de planetoïdengordel en de Kuipergordel in ons eigen zonnestelsel. De stofjes in zulke 'puinschijven' moeten zijn ontstaan door botsingen van kleinere hemellichamen (planetoïden en kometen), wat doet vermoeden dat de vorming van planeten al aan de gang is. Bij HR 8799 zijn vier van zulke reuzenplaneten zelfs direct gefotografeerd; in het geval van HD 95086 wordt het bestaan van een of meer planeten afgeleid uit de aanwezigheid van relatief lege zones in de stofschijven. De leeftijd van het stelsel bedraagt naar schatting 10 tot 20 miljoen jaar. Toen ons eigen zonnestelsel die leeftijd had, waren de kleine aardse planeten zich net aan het vormen, en kregen ook de reuzenplaneten hun uiteindelijke gestalte. Mede doordat nu 'voorspeld' kan worden op welke afstand van hun moederster de planeten rond HD 95086 zich moeten bevinden, zal de ontdekking van de stofgordels het mogelijk maken gericht op zoek te gaan naar zulke planeten. De stofschijf van HD 95086 is ontdekt op basis van waarnemingen met de Amerikaanse Spitzer Space Telescope en de Europese ruimtetelescoop Herschel. De resultaten worden deze week gepresenteerd op de 46ste bijeenkomst van de Division of Planetary Sciences van de American Astronomical Society in Tucson, Arizona. (GS)
Baby Photos of a Scaled-Up Solar System

6 november 2014
Astronomen hebben, met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop, tien stofrijke puinschijven rond sterren in beeld gebracht. Het puin in de schijven is waarschijnlijk afkomstig van botsingen tussen objecten die waren overgebleven na het planeetvormingsproces bij deze sterren. De jongste sterren in het onderzoek zijn ongeveer 10 miljoen jaar oud, de oudste meer dan een miljard jaar. Uit het onderzoek blijkt dat de puinschijven grote onderlinge verschillen vertonen. Het eenvoudige ‘platte pannenkoek’-model kan dus de prullenbak in. De diversiteit van de puinschuiven wordt toegeschreven aan gravitationele verstoringen, bijvoorbeeld veroorzaakt door planeten die zich inmiddels in de schijven hebben gevormd. Ook de beweging van de sterren door de interstellaire ruimte kan de vorm van de schijven beïnvloeden. Opvallend is vooral de opname van de schijf rond de ster HD 181327, die een opvallend ‘rafelige’ rand vertoont. Volgens de astronomen zou dat het gevolg kunnen zijn van een recente botsing tussen twee objecten. Een andere mogelijkheid is dat HD 181327 momenteel door een (niet-waarneembare) wolk van interstellaire materie trekt. De resultaten van dit onderzoek zijn op 1 oktober gepubliceerd in The Astronomical Journal. (EE)
Hubble Surveys Debris-Strewn Exoplanetary Construction Yards

6 november 2014
Een nieuwe opname van ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, geeft een ongekend gedetailleerd beeld van de planeten-vormende schijf rond een jonge ster. De schijf vertoont een aantal concentrische heldere ringen, gescheiden door donkere gordels. Deze structuren worden vrijwel zeker veroorzaakt door jonge planeetachtige objecten die zich in de schijf aan het vormen zijn. Dat laatste is verrassend omdat de ster in kwestie, HL Tauri, pas een miljoen jaar oud is. Er werd niet op gerekend dat zo’n jonge ster al planetaire begeleiders zou kunnen hebben. De ALMA-opname wijst er dus op dat het planeetvormingsproces veel sneller verloopt dan tot nu toe werd gedacht. ALMA heeft HL Tauri waargenomen op submillimetergolflengten. Alleen in dat golflengtegebied – dat tussen het infrarood en het radiogebied in ligt – is de protoplanetaire schijf van HL Tauri goed waarneembaar. In zichtbaar licht zit de ster verscholen in een omvangrijk omhulsel van gas en stof. De detailrijkdom van de nieuwe opname is te danken aan het feit dat de ALMA-telescoop sinds september voor het eerst op bijna volle sterkte wordt gebruikt. Daarbij staan de tientallen schotelantennes waaruit de telescoop bestaat verspreid over een afstand van vijftien kilometer. Hoe groter de maximale afstand tussen de schotels (de ‘basislijn’), des te groter is de bereikte beeldscherpte. (EE)
Revolutionaire ALMA-opname toont geboorte van planeten

3 november 2014
Met de Europese Very Large Telescope in Chili is de zwakke gloed ontdekt die ontstaat doordat microscopisch kleine stofdeeltjes in andere planetenstelsels het licht van de ster weerkaatsen. Ook in ons eigen zonnestelsel is dit zodiakale schijnsel onder gunstige omstandigheden zichtbaar. Het gaat daarbij om stofjes die zijn gevormd door botsingen van planetoïden en door het uiteenvallen van kometen. Met de Very Large Telescope is nu voor het eerst een systematisch onderzoek verricht naar zodiakaal licht bij andere sterren. In sommige gevallen blijkt het wel duizend keer zo helder te zijn als in ons eigen planetenstelsel. Opmerkelijk genoeg lijkt de gloed sterker te zijn bij oude sterren dan bij jonge, terwijl je juist zou verwachten dat het aantal botsingen van planetoïden in de loop van de tijd afneemt, en de resulterende stofjes het planetenstelsel uit worden geblazen. In de toekomst kan het ‘exo-zodiakaal’ licht mogelijk een probleem opleveren bij pogingen om aarde-achtige exoplaneten direct waar te nemen. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics. (GS)
VLTI detecteert ‘exo-zodiakaal' licht

30 oktober 2014
Astronomen van Yale University en het Planet Hunters-programma hebben een planeet opgespoord die met een punctualiteitsprobleem kampt. De planeet, die de aanduiding PH3c heeft gekregen, bevindt zich op 2300 lichtjaar van de aarde en heeft een atmosfeer die veel waterstof en helium bevat (The Astrophysical Journal, 29 oktober). PH3c schuift vanaf de aarde gezien tijdens elke omloop voor zijn moederster langs. Doorgaans gebeurt zoiets met grote regelmaat. Maar de omlooptijd van deze planeet laat variaties in de orde van uren zien. Door dit onregelmatige gedrag ontsnapte hij bijna aan zijn detectie. De computerprogramma’s waarmee het helderheidsgedrag van sterren worden geanalyseerd herkennen namelijk alleen regelmatige ‘helderheidsdipjes’. Dat PH3c alsnog werd opgespoord is te danken aan Planet Hunters, een zoekprogramma dat wordt uitgevoerd door 300.000 vrijwillige ‘burgerwetenschappers’. Zij bekijken de helderheidsgrafiekjes die zijn aangeleverd door de Kepler-satelliet met iets andere ogen, wat soms onverwachte resultaten oplevert. Het vreemde gedrag van PH3c is overigens goed verklaarbaar. Hij maakt deel uit van een stelsel dat uit minstens drie planeten bestaat. De onderlinge zwaartekrachtsinteracties tussen de drie planeten resulteren in enigszins onregelmatige baanbewegingen. (EE)
Yale finds a low-density planet that won’t stick to a schedule

29 oktober 2014
Astronomen hebben een lint van gas en stof gedetecteerd tussen de omvangrijke buitenschijf en de binnenste regionen van een dubbelstersysteem. Deze structuur zou verantwoordelijk kunnen zijn voor de instandhouding van een tweede, kleinere schijf van planeetvormend materiaal, die anders allang geleden verdwenen zou zijn. Omdat de helft van alle zonachtige sterren in dubbelstersystemen wordt geboren, heeft deze ontdekking grote gevolgen voor de jacht op exoplaneten (Nature, 30 oktober). Het onderzochte stersysteem, dat GG Tau-A heet, is pas een paar miljoen jaar oud en staat op een afstand van ongeveer 450 lichtjaar in het sterrenbeeld Stier. Het stelsel bevat twee schijven van gas en stof: een grote buitenschijf die het complete stelsel omringt en een kleinere schijf rond de centrale hoofdster. Deze binnenschijf heeft ongeveer net zoveel massa als de planeet Jupiter. Het bestaan van de binnenschijf stelde astronomen voor een raadsel, omdat deze in zo’n hoog tempo materie overdraagt aan de centrale ster, dat hij allang leeg had moeten zijn. Nu is duidelijk geworden waarom dat niet zo is: de nieuwe waarnemingen, verricht met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), laten zien dat er materiaal van de buitenschijf naar de binnenschijf stroomt. De twee schijven zijn als het ware verbonden door een navelstreng. Planeten ontstaan uit het materiaal dat overblijft bij de geboorte van een ster. Dat is een traag proces, wat betekent dat planeetvorming een materieschijf vereist is die lang in stand blijft. Als de toevoer van materie naar de binnenschijf ook bij andere meervoudige sterren zo groot is als nu is waargenomen, neemt het aantal potentiële locaties waar naar exoplaneten kan worden gezocht aanzienlijk toe. (EE)
Planeetvormende navelstreng ontdekt in dubbelstersysteem

22 oktober 2014
Franse astronomen hebben bijna 500 afzonderlijke kometen onderzocht die om de ster Bèta Pictoris draaien. Daarbij hebben zij ontdekt dat de ‘exokometen’ tot twee verschillende families behoren (Nature, 23 oktober 2014).Bèta Pictoris is een jonge ster op ongeveer 63 lichtjaar van de zon. De pas ongeveer 20 miljoen jaar oude ster is omgeven door een enorme schijf van materiaal. Dat is een planetenstelsel-in-wording, waarin verdampende kometen en botsende planetoïden gas en stof produceren. Al sinds bijna dertig jaar zien astronomen subtiele veranderingen in het licht van Bèta Pictoris, die worden toegeschreven aan kometen die vanaf de aarde gezien vóór de ster langs trekken. Kometen zijn ijsachtige objecten die bij nadering van hun ster verdampen. Daarbij ontstaan reusachtige staarten van gas en stof die een deel van het sterlicht dat door hen heen gaat absorberen. De astronomen hebben meer dan duizend waarnemingen van het licht van Bèta Pictoris geanalyseerd die tussen 2003 en 2011 zijn verkregen met de 3,6-meter telescoop van de Europese sterrenwacht op La Silla (Chili). Daarbij zijn 493 verschillende kometen ontdekt, waarvan sommige meerdere keren voor de ster langs schoven. De analyse heeft informatie opgeleverd over de hoeveelheid stof en gas die de afzonderlijke kometen uitstoten. Ook konden enkele eigenschappen van de omloopbanen van de kometen worden bepaald. Daaruit kan worden geconcludeerd dat de kometen tot twee verschillende families behoren. De kometen van de eerste familie vertonen allerlei verschillende omloopbanen, maar produceren weinig gas en stof. Dit wijst erop dat hun ijsvoorraad door achtereenvolgende naderingen van Bèta Pictoris uitgeput is geraakt. Die van de tweede familie zijn veel actiever en volgen ruwweg dezelfde baan. Waarschijnlijk zijn dit brokstukken van een groter object dat nog niet zo lang geleden uit elkaar is gevallen. (EE)
Twee families van kometen gevonden rond nabije ster

9 oktober 2014
Een team astronomen heeft met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop de temperatuur van de atmosfeer van een exoplaneet in kaart gebracht. Ook is de hoeveelheid waterdamp in de planeetatmosfeer gemeten (Science Express, 9 oktober). De onderzochte planeet, die WASP-43b heet, is een zogeheten hete jupiter. Hij is ongeveer net zo groot, maar tegelijkertijd tweemaal zo zwaar, als de grootste planeet van ons zonnestelsel. De afstand tussen de planeet en zijn moederster is dermate klein – slechts twee miljoen kilometer – dat WASP-43b, gedwongen door de sterke getijkrachten, steeds met dezelfde kant naar de ster is gericht. De astronomen hebben heel nauwkeurig gekeken naar de manier waarop het licht van de moederster door de atmosfeer van de planeet wordt ‘gefilterd’ en het zwakke schijnsel onderzocht dat van de planeet zelf afkomstig is. Door dit te doen op momenten dat de planeet zich in verschillende punten van zijn omloopbaan bevond, kon worden vastgesteld hoe temperatuur van zijn atmosfeer varieert met de lengtegraad. Uit de Hubble-waarnemingen blijkt dat de temperatuur aan de zonkant van de planeet oploopt tot 1500 °C. Aan de nachtkant is het met 500 °C relatief koel. Door dit grote temperatuurverschil ontstaan sterke luchtstromingen, waarbij windsnelheden optreden die in de buurt van de geluidssnelheid komen. Ook is vastgesteld dat WASP-43b maar heel weinig licht van zijn ster weerkaatst. Dat wijst erop dat er in zijn atmosfeer geen wolken te vinden zijn. Dat laat zich gemakkelijk verklaren: de extreem hoge temperaturen in de atmosfeer voorkomen dat de aanwezige waterdamp tot druppeltjes condenseert. (EE)
Hubble reveals most detailed exoplanet weather map ever

7 oktober 2014
Het Amerikaanse SETI Institute in Mountain View, Californië, gaat de komende vijf jaar gericht onderzoek doen naar zogeheten biomarkers - 'vingerafdrukken' van (microscopisch) leven - en de manier waarop die evolueren onder invloed van extreme omstandigheden. Het onderzoek wordt uitgevoerd onder leiding van SETI-wetenschapper Nathalie Cabrol, in het kader van het (virtuele) National Astrobiology Institute.Cabrol en haar collega's gaan veldwerk verrichten in Yellowstone National Park, in Californië en Chili, op het arctische Axel Heiberg-eiland, en in West-Australië. Ook worden er metingen verricht vanuit de lucht en vanuit de ruimte. De geselecteerde gebieden vertonen overeenkomsten met de omstandigheden zoals ze in een ver verleden op Mars heersten. Door op aarde onderzoek te doen naar biomarkers in extreme omstandigheden zoals vulkanische en hydrothermische bronnen, moet het later mogelijk zijn om ook op Mars gericht op zoek te gaan naar eventuele biomarkers - misschien in 'fossiele' vorm - en die te herkennen. (GS)
Fingerprints of Life on Mars

30 september 2014
Europese astronomen hebben twee nieuwe exoplaneten ontdekt die ongeveer de afmetingen van ‘onze’ planeet Jupiter hebben. Het bijzondere van de ontdekking is dat de planeten om twee verschillende sterren draaien die samen een dubbelster vormen. De ontdekking is het resultaat van teamwork. Britse en Belgische astronomen ontdekten dat de ster WASP-94A regelmatige helderheidsdipjes vertoont, die kunnen worden toegeschreven aan een Jupiter-achtige planeet die vanaf de aarde gezien voor zijn moederster langs schuift. Om de massa van die planeet te kunnen bepalen, onderzochten Zwitserse astronomen de ster op kleine schommelbewegingen. Toevallig kregen de Zwitsers daarbij ook de andere ster – WASP-94B – in het vizier. Uit die waarnemingen bleek dat ook daar een Jupiter-achtige planeet omheen cirkelt. Maar anders dan WASP-94A trekt WASP-94B vanaf de aarde gezien nooit voor zijn ster langs. Het gaat in beide gevallen om een ‘hete jupiter’: een zware gasplaneet die in een krappe omloopbaan met een periode van slechts enkele dagen om zijn moederster cirkelt. De dubbelster WASP-94A/B staat op een afstand van 600 lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Microscoop. (EE)
European Astronomers Find “Cousin” Planets Around Twin Stars

24 september 2014
Astronomen hebben waterdamp ontdekt in de atmosfeer van een exoplaneet die maar vier keer zo groot is als de aarde. Daarmee is ‘HAT P-11b’ de kleinste planeet buiten ons zonnestelsel waarbij dit is gelukt (Nature, 25 september). Vanaf de aarde gezien beweegt HAT P-11b ongeveer eens in de vijf dagen voor zijn ster langs. Tijdens zo’n planeetovergang of ‘transit’ absorbeert de atmosfeer van de planeet bepaalde golflengten van het licht van de ster. Uit waarnemingen met de ruimtetelescopen Hubble en Spitzer blijkt dat de absorptie in dit geval voor rekening komt van waterdamp. Dat wil overigens niet zeggen dat dit het hoofdbestanddeel is van de atmosfeer van HAT P-11b. Vermoed wordt dat de planeet overeenkomsten vertoont met de grote gasplaneten van ons zonnestelsel en dat zijn atmosfeer grotendeels uit waterstof bestaat. Eerdere pogingen om de atmosferische samenstelling van exoplaneten van dit formaat te onderzoeken liepen op niets uit. Dat komt waarschijnlijk doordat hun atmosferen door mist of bewolking zo ondoorzichtig waren, dat ze simpelweg weinig of geen sterlicht doorlaten. Ondanks de aanwezigheid van waterdamp is de atmosfeer van HAT P-11b klaarblijkelijk veel transparanter. HAT P-11b draait om een koele dwergster in het sterrenbeeld Zwaan, op ongeveer 124 lichtjaar van de aarde. Hij werd in 2008 ontdekt met de geautomatiseerde telescopen van het HAT-netwerk en later ook opgemerkt door de Kepler-satelliet. Dat laatste leverde hem de aanduiding Kepler-3b op. (EE)
Major Milestone In The Search For Water On Distant Planets

23 september 2014
Rond de pasgeboren ster HD 169142, die ongeveer twee keer zo zwaar is als de zon, is een planetenstelsel-in-wording ontdekt. Dat melden Spaanse sterrenkundigen in twee artikelen in The Astrophysical Journal Letters. De ster wordt omgeven door een protoplanetaire schijf die we vanaf de aarde vrijwel pal 'van boven' zien. Gedetailleerde radio- en infraroodwaarnemingen van de schijf hebben het bestaan aan het licht gebracht van twee lege zones in die schijf. Zulke relatief lege 'scheidingen' in een jonge circumstellaire gas- en stofschijf kunnen veroorzaakt worden door de zwaartekrachtsinvloed van protoplaneten. Radiowaarnemingen, verricht met de Very Large Array-radiotelescoop in de Verenigde Staten, tonen een bron van radiostraling in de buitenste lege zone, op een afstand tot de ster die ongeveer overeenkomt met de afstand van de planeet Neptunus tot de zon. Infraroodwaarnemingen, verricht met de Europese Very Large Telescope in Chili, wijzen op het bestaan van een relatief warm object in de binnenste zone. Het is niet helemaal duidelijk waarom het object in de buitenste zone niet ook gedetecteerd is op infrarode golflengten; mogelijk gaat het om een relatief lichte protoplaneet die gehuld is in een koude wolk van moleculair gas. (GS)
Vakpublicatie over de radiowaarnemingen van HD169142

16 september 2014
Een planeet kan ervoor zorgen dat de ster waar hij omheen draait zich veel ouder gedraagt dan zij is. Dat blijkt uit waarnemingen van de ster WASP-18 die met de Amerikaanse röntgensatelliet Chandra zijn gedaan. WASP-18 bevindt zich op ongeveer 330 lichtjaar van de aarde. Rond de ster cirkelt een planeet, WASP-18b, die ongeveer tien keer zo zwaar is als Jupiter. Hun onderlinge afstand is dermate klein, dat de planeet in minder dan 23 uur een rondje om zijn ster maakt. Daarmee is WASP-18b een extreem voorbeeld van een ‘hete jupiter’. Uit onderzoek van de ster blijkt dat deze 500 miljoen tot twee miljard jaar oud kan zijn. Dat lijkt oud, maar naar astronomische maatstaven is dat vrij jong. Ter vergelijking: onze zon is ongeveer vijf miljard jaar oud. Normaal gesproken vertonen ‘jonge’ sterren als WASP-18 sterkere magnetische velden en intensere uitbarstingen van röntgenstraling dan hun oudere soortgenoten. Maar Chandra heeft geen röntgenstraling van de ster kunnen detecteren. Geschat wordt dat WASP-18 honderd keer minder actief is dan normale sterren van zijn leeftijd. Volgens de astronomen die de Chandra-waarnemingen hebben verricht komt dit, doordat de sterke getijkrachten van WASP-18b ervoor zorgen dat het inwendige van de ster door elkaar geklutst wordt. Dat zou het magnetische veld van de ster zodanig verstoren, dat het niet tot grote uitbarstingen komt. (EE)
NASA’s Chandra X-Ray Observatory Finds Planet That Makes Star Act Deceptively Old

11 september 2014
Hete jupiters (grote, gasrijke planeten buiten ons zonnestelsel) kunnen hun moedersterren aan het schommelen brengen. Tot die conclusie komen astronomen van Cornell University (Science, 12 september). Toen twintig jaar geleden de eerste exoplaneten werden ontdekt, waren dat planeten van het kaliber Jupiter. Verrassend genoeg bleken veel van deze planeten op geringe afstand om hun moederster te draaien (vandaar ‘hete jupiters’). Recente waarnemingen hebben laten zien dat de rotatie-assen van sterren waar hete jupiters omheen draaien soms heel schuin op het baanvlak van deze planeten staan. Dat lijkt vreemd, omdat zelfs de zwaarste planeten doorgaans minstens duizend keer zo weinig massa bevatten als hun moederster: veel te weinig om de stand van de ster te beïnvloeden. In ons zonnestelsel staat de rotatie-as van de zon dan ook vrijwel loodrecht op het vlak waarin de planeten op de zon draaien. Maar anders dan veel andere sterren is onze zon solitair: ze heeft geen andere ster als begeleider. De zwaartekrachtsinvloed van zo’n begeleidende ster zorgt ervoor dat een Jupiterachtige planeet in een steeds krappere baan om zijn moederster gaat draaien. Uit de computersimulaties van de Cornell-astronomen blijkt dat de rotatie-as van de ster ten gevolge van het dichterbij komen van de planeet een precessiebeweging gaat maken. Anders gezegd: de ster begint te wankelen als een ronddraaiende tol die niet precies rechtop staat. (EE)
‘Hot Jupiters’ provoke their own host suns to wobble

11 september 2014
Amerikaanse astronomen hebben de database van Kepler, een NASA-satelliet die planeten buiten ons zonnestelsel opspoort, doorzocht op kandidaten die op onze buurtplaneet Venus kunnen lijken. De inventarisatie heeft geleid tot de introductie van een nieuw begrip: de Venus-zone. Dat is het gebied rond een ster waarbinnen een ogenschijnlijk ‘aardse’ planeet net zo onleefbaar kan zijn als Venus.  Van ons eigen zonnestelsel weten we dat de grootte van een planeet weinig zegt over zijn leefbaarheid. Buurplaneet Venus is vrijwel net zo groot en zwaar als onze aarde, maar heeft een atmosfeer waarin het broeikaseffect op hol is geslagen. Daardoor zijn de temperatuur en de druk aan haar oppervlak zo hoog opgelopen, dat de planeet onleefbaar is geworden.  Maar waar ligt dat aan? Is het vooral het verschil in afstand tot de zon dat ervoor heeft gezorgd dat de omstandigheden op Venus (dichter bij de zon dan de aarde) onleefbaar zijn geworden? Of zijn er nog meer factoren in het spel, zoals de hoeveelheid koolstof in de atmosfeer?  Om die vragen te kunnen beantwoorden, moeten andere planetenstelsels onderzocht worden op de aanwezigheid van Venus-achtige planeten. De astronomen hebben aangegeven op welke afstanden van een ster zulke planeten gezocht moeten worden. De binnengrens van deze ‘Venus-zone’ ligt op een afstand waar de planeet zo sterk door de ster wordt opgewarmd dat hij geen atmosfeer kan vasthouden. De buitengrens geeft aan op welke afstand van de ster het broeikaseffect in de atmosfeer van een planeet nog nét uit de hand kan lopen.  De astronomen hebben in de Kepler-gegevens 43 exoplaneten van ruwweg de afmetingen van onze aarde opgespoord die zich binnen de Venus-zone van hun ster bevinden. Met de huidige telescopen kan echter niet worden vastgesteld of al deze planeten een atmosfeer hebben, en dus ook niet of het broeikaseffect ook dáár ontspoord is. Toekomstige instrumenten zoals de James Webb-ruimtetelescoop zullen daar naar verwachting wél toe in staat zijn. (EE)
SF State astronomer pinpoints ‘Venus Zone’ around stars

4 september 2014
Een internationaal team van astronomen heeft opnieuw bewijs gevonden dat er bij een ster op ongeveer 335 lichtjaar van de aarde planeetvorming optreedt. Het gaat om een concentratie van gas en stof in de materieschijf die rond de relatief jonge ster HD 100546 draait. Het is de tweede planeet-in-wording die bij deze ster is ontdekt.  De astronomen denken dat de gaswolk uiteindelijk zal samentrekken tot een planeet die minstens drie keer zo groot is als Jupiter, de grootste planeet van ons zonnestelsel. Zijn afstand tot de ster is vergelijkbaar met de afstand tussen onze zon en de planeet Saturnus.   Vorig jaar werd op vier keer zo grote afstand van HD 100546 al een andere concentratie van gas en stof ontdekt, die bezig is om tot een planeet samen te trekken. Die buitenste planeet zou ongeveer net zo groot kunnen worden als Jupiter. (EE)
Evidence of forming planet discovered 335 light years from Earth

3 september 2014
Veertig tot vijftig procent van alle sterren waar planeten omheen draaien hebben ook een andere ster als begeleider. Tot die conclusie komen astronomen na vervolgonderzoek van sterren waarbij, met behulp van de Amerikaanse Kepler-satelliet, planeten zijn ontdekt. Bij het vervolgonderzoek is gebruik gemaakt van de WIYN-telescoop op Kitt Peak (Arizona) en de Gemini North-telescoop op Mauna Kea (Hawaï). Met deze telescopen zijn opnamen gemaakt van de directe omgeving van de sterren die scherper zijn dan de beelden van de Hubble-ruimtetelescoop. Een interessant gevolg van de ontdekking dat ongeveer de helft van alle sterren met planeten deel uitmaken van een dubbelstersysteem, is dat in veel gevallen niet kan worden vastgesteld om welke van de twee sterren de ontdekte exoplaneten draaien. Hoe dan ook is het aantal dubbelsterren met planeten veel groter dan tot voor enkele jaren geleden mogelijk werd geacht. Blijkbaar staat de aanwezigheid van een tweede ster de planeetvorming niet erg in de weg. (EE)
Half of all Exoplanet Host Stars are Binaries

28 augustus 2014
Via de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer hebben astronomen een uitbarsting van stof rond een jonge ster waargenomen. Vermoed wordt dat de ‘stofexplosie’ het gevolg was van een botsing tussen grote planetoïden. Zulke botsingen kunnen uiteindelijk tot de vorming van rotsachtige planeten leiden (Science 29 augustus). Rotsachtige planeten, zoals onze eigen aarde, beginnen hun leven als stofrijk materiaal dat rond een jonge ster cirkelt. Dit materiaal klontert samen tot kilometers grote planetoïden die zo nu en dan met elkaar in botsing komen. Vaak verwoesten de planetoïden elkaar, maar soms versmelten ze tot een groter object. In de loop van ongeveer 100 miljoen jaar kan zo een planeet ontstaan. Het lijkt erop dat dit proces bij de ster NGC 2547-ID8, die op een afstand van 1200 lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Zeilen staat, in volle gang is. De pas 35 miljoen jaar oude ster, waarvan al bekend was dat hij omgeven is door stof, wordt sinds mei 2012 in de gaten gehouden door de Spitzer-satelliet. Helaas vond de spectaculaire verandering in de infraroodstraling van de ster plaats op een moment dat deze niet door Spitzer kon worden waargenomen, omdat onze zon in de weg stond. Pas toen de satelliet vijf maanden later weer naar NGC 2547-ID8 keek bleek dat zich een grote stofwolk had gevormd. Wel konden de astronomen naderhand het geleidelijke oplossen van de stofwolk volgen. (EE)
UA Astronomers Witness Asteroid Smashup

8 augustus 2014
Spaanse en Duitse astronomen hebben het bestaan bevestigd van een Jupiter-achtige planeet in een kleine, excentrische baan rond een rode reuzenster. Het is voor het eerst dat het bestaan van een exoplaneet bevestigd is via waarnemingen die verricht zijn op de Calar Alto-sterrenwacht in het zuidoosten van Spanje. Waarnemingen met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler deden al vermoeden dat de reuzenster vergezeld werd door een planeet met een omlooptijd van 6,25 dagen. Er was echter geen zekerheid of het daadwerkelijk een planeet betrof; sommige teams waren van mening dat de Kepler-waarnemingen ook verklaard konden worden door een zogeheten eclipserende dubbelster die zich aan de hemel extreem dicht bij de reuzenster zou bevinden. De Calar Alto-waarnemingen van dopplerverschuivingen in het licht van de ster hebben aan die onzekerheid nu een eind gemaakt; de exoplaneet kreeg vervolgens de officiële aanduiding Kepler-91b. De planeet is negen procent zwaarder dan Jupiter, en bevindt zich zo dicht bij de ster dat die aan de hemel een hoek van 48 graden beslaat. Vermoedelijk is de dampkring van de planeet sterk verhit en enorm 'opgeblazen' door de intense straling van de rode reus. De astronomen denken dat Kepler-91b 'op het punt staat' om door de ster verzwolgen te worden. De waarnemingen zijn gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics Letters. (GS)

31 juli 2014
De zwaartekrachtsaantrekking van een ‘buitenplaneet’ kan oude aarde-achtige planeten tegen afkoeling helpen behoeden. Dat blijkt uit modelberekeningen door astronomen van de universiteiten van Washington en Arizona (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Planeten koelen in de loop van hun bestaan steeds verder af. Hierdoor stolt hun inwendige en komt er een einde aan vulkanische en tektonische activiteit. Deze geologische mechanismen zijn van belang voor de regulering van de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer, en het wegvallen ervan leidt ertoe dat de temperatuur aan het planeetoppervlak ‘onleefbaar’ sterk daalt of stijgt. Met behulp van een computermodel hebben de astronomen nu laten zien dat de afloop niet in alle gevallen dramatisch hoeft te zijn. Voorwaarde is wel dat de planeet een niet-cirkelvormige baan doorloopt, waardoor de afstand tot zijn moederster varieert. Door de wisselende aantrekkingskracht die hij dan ondervindt, wordt de planeet als het ware gekneed en blijft hij op temperatuur. De getijkrachten van de ster zorgen echter niet alleen voor opwarming van het planeetinwendige, maar hebben ook de neiging om de omloopbaan van de planeet steeds cirkelvormiger te maken. Alleen de aanwezigheid van een planeet die op wat grotere afstand rond de ster draait kan dat voorkomen. Kortom: bij de zoektocht naar leefbare exoplaneten moet niet alleen worden gelet op planeten die zich op de ‘juiste’ afstand van hun ster bevinden (in de zogeheten leefbare zone), maar ook op eventuele buurplaneten in wijdere omloopbanen. (EE)
Companion planets can increase old worlds’ chance at life

30 juli 2014
Uit waarnemingen met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) blijkt dat de planeet-vormende gasschijven rond de jonge sterren van de dubbelster HK Tauri niet dezelfde oriëntatie hebben. Deze ontdekking kan helpen verklaren waarom veel exoplaneten – anders dan de planeten in ons zonnestelsel – in een sterk excentrische en/of hellende baan om hun moederster draaien (Nature, 31 juli). De twee sterren van het HK Tauri-stelsel, dat zich op een afstand van ongeveer 450 lichtjaar in het sterrenbeeld Stier bevindt, zijn minder dan vijf miljoen jaar oud. Hun onderlinge afstand is ongeveer 58 miljard kilometer – dertien keer de afstand zon-Neptunus. De zwakkere van de twee, HK Tauri B, is omgeven door een protoplanetaire schijf die we van opzij zien en die het zicht op zijn ster ontneemt. Omdat de gloed van de ster onderdrukt wordt, kunnen astronomen de schijf gemakkelijk waarnemen op zichtbare of nabij-infrarode golflengten. Ook de andere ster, HK Tauri A, heeft een schijf, maar deze schermt het sterlicht niet af. Hierdoor verbleekt hij bij het felle licht van de ster. Maar op golflengten van ongeveer een millimeter, zoals ALMA die detecteert, straalt hij helder. Uit de ALMA-waarnemingen blijkt dat de schijf rond HK Tauri A een hoek van minstens zestig graden maakt met die rond de andere ster. Dat betekent dat minstens één van de schijven niet in hetzelfde vlak ligt als de omloopbanen van de twee sterren. En dat kan het planeetvormingsproces bij de beide sterren sterk beïnvloeden.Als twee sterren en hun schijven zich niet allemaal in hetzelfde vlak bevinden, zal de zwaartekrachtsaantrekking van de ene ster de schijf van de andere ster (en vice versa) zodanig verstoren dat deze gaat schommelen. Ook zal een planeet die zich in een van deze schijven bevindt door de andere ster worden verstoord, waardoor zijn baan schuin komt te staan en vervormt. (EE)
ALMA ontdekt dubbelster met vreemde, wanordelijke planeet-vormende schijven

24 juli 2014
Een internationaal team van astronomen heeft, met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop, de hoeveelheid waterdamp gemeten in de atmosferen van drie planeten die om zonachtige sterren cirkelen. Uit de metingen blijkt dat de onderzochte planeetatmosferen tien tot duizend keer minder water bevatten dan de gangbare theorieën over het ontstaan van planeten voorspellen (Astrophysical Journal Letters, 24 juli). De drie planeten, HD 189733b, HD 209458b en WASP-12, draaien om sterren op afstanden van 60 tot 900 lichtjaar. Het gaat in alle gevallen om zogeheten ‘hete jupiters’ – zware planeten die zich zo dicht bij hun moederster bevinden, dat hun temperaturen oplopen tot 900 graden en meer. Dat er zo weinig water werd aangetroffen, ligt waarschijnlijk niet aan de meetnauwkeurigheid. De bepaling van de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer van HD 189733b is zelfs de meest nauwkeurige tot nu toe. Toch laat ook deze meting maar 4 tot 24 ppm (deeltjes per miljoen) waterdamp zien. Het resultaat wekt verbazing, omdat hete jupiters volgens de bestaande theorieën over het ontstaan van planetenstelsel juist veel water in hun atmosfeer zouden moeten hebben. Volgens de astronomen zou dit wel eens kunnen betekenen dat de gemiddelde exoplaneet aanzienlijk droger is dan tot nu toe wordt aangenomen. (EE)
Highest-precision measurement of water in planet outside the solar system

23 juli 2014
Gegevens van de ruimtetelescopen Kepler en Spitzer hebben astronomen in staat gesteld om heel nauwkeurig een planeet buiten ons zonnestelsel ‘op te meten’. De exoplaneet, die Kepler-93b wordt genoemd, heeft een middellijn van 18.800 kilometer, met een onzekerheid van 240 kilometer. Daarmee is de planeet ongeveer anderhalf maal zo groot als de onze. Met die omvang behoort Kepler-93b tot de ‘superaardes’ – planeten die een slag groter zijn dan de aarde. Eerdere metingen met de Keck-telescoop op Hawaï hadden al laten zien dat de planeet ongeveer 3,8 keer zoveel massa heeft als onze planeet. Daaruit kan worden afgeleid dat hij grotendeels uit zware materialen bestaat, zoals gesteenten en ijzer. Kepler-93b draait om een ster die ongeveer 300 lichtjaar van ons verwijderd is. De afstand tussen beide bedraagt minder dan tien miljoen kilometer. Door die kleine afstand is de temperatuur aan het oppervlak van de planeet zeer hoog: ruwweg 760 graden Celsius. Geen kans dus op leven. (EE)
The Most Precise Measurement of an Alien World's Size

21 juli 2014
In de waarnemingsgegevens van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler is een exoplaneet ontdekt met een omlooptijd van 704 dagen - bijna twee jaar. Van alle planeten die ontdekt zijn via de zogeheten overgangsmethode is Kepler-421b de planeet met de langste omlooptijd. Ter vergelijking: de planeet Mars heeft een omloopperiode van 780 dagen. Net als andere exoplaneten die door Kepler zijn ontdekt, verraadt Kepler-421b zijn aanwezigheid doordat hij een klein beetje licht van zijn moederster onderschept wanneer hij - gezien vanaf de aarde - voor die ster langs beweegt. Door zijn lange omlooptijd zijn van Kepler-421b slechts twee van zulke overgangen waargenomen tijdens de periode dat Kepler actief was (2009-2013). Uit de grootte van het helderheidsdipje in de moederster (een oranje ster die kleiner en koeler is dan de zon) kon afgeleid worden dat het om een planeet gaat die qua afmetingen vergelijkbaar is met Uranus. De afstand tot de aarde bedraagt ongeveer 1000 lichtjaar. De planeet moet op een afstand van ca. 180 miljoen kilometer rond zijn ster bewegen. Dat is slechts twintig procent groter dan de afstand van de aarde tot de zon. Als gevolg van de lagere temperatuur van de moederster is de exoplaneet toch niet 'warmer' dan 90 graden onder nul. Gasvormige reuzenplaneten zoals Kepler-421b ontstaan volgens de gangbare theorie altijd op relatief grote afstand van hun moederster - buiten de zogeheten 'sneeuwgrens', waar lichte gassen zoals waterdamp, methaan en ammoniak gecondenseerd zijn in ijskristallen. In de afgelopen 20 jaar zijn ook veel gasreuzen ontdekt op zeer kleine afstand van hun moederster; algemeen wordt aangenomen dat die daar terecht zijn gekomen als gevolg van een migratieproces. De ontdekking van Kepler-421b, die gepubliceerd wordt in The Astrophysical Journal, maakt duidelijk dat er ook planetenstelsels bestaan waarin dat migratieproces niet heeft plaatsgevonden - evenmin als in ons eigen zonnestelsel. (GS)
Transiting Exoplanet with Longest Known Year (origineel persbericht)

17 juli 2014
Een team van Braziliaanse en Amerikaanse astronomen heeft ontdekt dat de vorming van planeten subtiele sporen achterlaat in het spectrum van de ster waar ze omheen draaien. Daarnaast zijn bij het onderzoek sterke aanwijzingen gevonden dat de reuzenplaneet bij de ster 16 Cygni B (zoals verwacht) een grote rotsachtige kern heeft. De astronomen hebben met behulp van de Canada-France-Hawaii Telescope (CFHT) het licht van de dubbelster 16 Cygni A/B geanalyseerd. Dat is een perfect laboratorium voor exoplanetenonderzoek. De twee zonachtige sterren zijn namelijk tegelijkertijd geboren en lijken daardoor veel op elkaar. Er is eigenlijk maar één groot verschil: rond 16 Cygni B draait een reuzenplaneet die ruim twee keer zo zwaar is als Jupiter. Bij 16 Cygni A is geen planeet van dat kaliber te vinden. Door het licht van de beide sterren tot zijn samenstellende kleuren te ontleden, en naar de verschillen te kijken, hebben de astronomen ontdekt welke sporen de vorming van de zware planeet bij 16 Cygni B in het spectrum van zijn moederster heeft achtergelaten. Daarbij is gebleken dat ster B minder elementen zwaarder dan helium bevat dan ster A. Blijkbaar zijn bij de vorming van de reuzenplaneet veel zware elementen aan de protoplanetaire schijf rond de ster onttrokken. Als dat niet was gebeurd, zou dit materiaal uiteindelijk in de ster terecht zijn gekomen. Daarnaast vertoont 16 Cygni B een extra tekort aan ‘hittebestendige’ elementen zoals ijzer, aluminium en silicium. Daarmee is indirect aangetoond dat de reuzenplaneet die rond de ster cirkelt een forse rotsachtige kern heeft. Theoretisch wordt namelijk verwacht dat zo’n kern veel van die niet-vluchtige elementen bevat. (EE)
Fingerprinting the formation of giant planets

9 juli 2014
In reactie op de toenemende publieke belangstelling voor astronomische ontdekkingen organiseert de Internationale Astronomische Unie (IAU) een wereldwijde wedstrijd om ‘populaire’ namen te geven aan een aantal exoplaneten en hun moedersterren. Voorstellen voor namen worden ingediend door astronomische verenigingen en non-profit organisaties die banden hebben met de sterrenkunde. Vervolgens mag het grote publiek via het webplatform NameExoWorlds zijn stem uitbrengen. Het geven van namen aan hemellichamen is een eeuwenoude traditie. Maar sinds 1919 is het de IAU die officieel is belast met het geven van aanduidingen en namen aan de verschillende objecten. Die taak is de laatste jaren echter steeds meer onder druk komen te staan, vooral door de opkomst van organisaties als Uwingu, die namen van Marskraters en exoplaneten te koop aanbieden. Het lijkt erop dat de IAU nu heeft toegegeven aan die druk. De nominatieprocedure gaat in september van dit jaar van start. Astronomische verenigingen en organisaties die bij de naamgeving van exoplaneten betrokken willen zijn, kunnen zich dan aanmelden. De publieke verkiezing begint pas in maart 2015, en de resultaten worden bekendgemaakt tijdens de 29ste Algemene Bijeenkomst van de IAU die van 3 tot 14 augustus 2015 plaatsvindt in Honolulu. De winnende namen worden officieel erkend door de IAU. Ze zullen de wetenschappelijke aanduidingen van de verschillende exoplaneten echter niet vervangen. (EE)
NameExoWorlds: An IAU Worldwide Contest to Name Exoplanets and their Host Stars

3 juli 2014
De dwergster Gliese 581, op slechts twintig lichtjaar afstand van de aarde in het sterrenbeeld Weegschaal, heeft géén planeten in de zogeheten bewoonbare zone. Dat stellen onderzoekers van Pennsylvania State University vandaag in SciencExpress. In de afgelopen jaren zijn bij Gliese 581 zes planeten ontdekt. Planeten e, b en c draaien in kleine banen rond de rode dwerg; hun oppervlaktetemperatuur is veel te hoog voor het bestaan van vloeibaar water. Planeet f bevindt zich op een afstand van ruim honderd miljoen kilometer, waar de temperatuur juist veel te laag is. Maar planeten g en d zouden in de 'bewoonbare zone' van de ster bewegen. Aan het bestaan van de buitenste drie planeten is de afgelopen jaren al veel getwijfeld; officieel stonden ze te boek als 'onbevestigd'. De nieuwste metingen laten nu overduidelijk zien dat ze inderdaad niet bestaan. Dat betekent dat er 'slechts' drie hete planeten rond Gliese 581 draaien. De planeten in het stelsel zijn ontdekt doordat ze met hun zwaartekracht de ster een beetje aan het wiebelen brengen. Dat leidt tot kleine periodieke golflengteverschuivingen in het licht van de ster - zogeheten dopplerverschuivingen. Nu blijkt echter dat de zeer geringe 'dopplersignalen' van de buitenste drie planeten geheel toegeschreven kunnen worden aan de veranderlijke magnetische activiteit van de ster zelf: ook die kan minieme golflengteverschuivingen in het waargenomen licht produceren. (GS)
Clues of Two 'Goldilocks Planets' Are Proven False (origineel persbericht)

3 juli 2014
Met behulp van de zogeheten microlenstechniek is een aardeachtige planeet ontdekt op ca. 150 miljoen kilometer afstand van een rode dwergster. Niets bijzonders, zou je zeggen. Maar uit de metingen blijkt ook dat de dwergster deel uitmaakt van een dubbelstersysteem. Het is voor het eerst dat een aardeachtige planeet in een aardeachtige omloopbaan is gevonden in een dubbelstersysteem. De ontdekking wordt vrijdag gepubliceerd in Science. Hoewel de planeet slechts ca. twee keer zo zwaar is als de aarde en zich op een vergelijkbare afstand van zijn moederster bevindt, kan er toch geen leven voorkomen. De ster - op ca. 3000 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Boogschutter - is veel zwakker dan de zon, waardoor de temperatuur op de planeet ca. 200 graden onder nul bedraagt. De microlenstechniek maakt gebruik van het feit dat het licht van een verre achtergrondster (op ca. 20.000 lichtjaar afstand) versterkt en vervormd wordt door de zwaartekracht van de meer nabijgelegen ster, wanneer die er - gezien vanaf de aarde - voor langs beweegt. Door het helderheidsverloop van de achtergrondster nauwkeurig te bestuderen, kan de massa van de voorgrondster worden afgeleid. Plotseling helderheidspieken en -dipjes wijzen op het bestaan van een planeet in een baan rond die voorgrondster. Uit de waarnemingen van de microlens (OGLE-2013-BLG-0341LB geheten) bleek vorig jaar al dat er sprake is van een rode dwerg die vergezeld wordt door een planeet die ca. twee keer zo zwaar is als de aarde. Er zijn echter ook vervormingen in het licht van de achtergrondster gemeten die ondubbelzinnig wijzen op het bestaan van een tweede ster in het stelsel. Volgens de onderzoekers betekent dit dat er veel meer bewoonbare planeten in het Melkwegstelsel kunnen voorkomen dan altijd is gedacht: de meerderheid van alle sterren maakt deel uit van een dubbelstersysteem. Blijkbaar kunnen er ook in zo'n dubbelstersysteem aardeachtigeplaneten in aardeachtige omloopbanen voorkomen. (GS)
Discovery Expands Search for Earth-like Planets (origineel persbericht)

25 juni 2014
Een internationaal team van astronomen heeft de ontdekking bekendgemaakt met een nieuwe, mogelijk leefbare ‘superaarde’. De planeet, die een slag groter is dan de aarde, draait om de nabije rode dwergster Gliese 832. De afstand tot de aarde bedraagt slechts zestien lichtjaar. Planeet Gliese 832 c heeft een omlooptijd van 36 dagen en is minstens vijf keer zo zwaar als onze planeet. Gemiddeld ontvangt hij evenveel energie van zijn moederster als de aarde van de zon. Dat kan betekenen dat de temperaturen aan zijn oppervlak mild zijn, al is zijn omloopbaan minder cirkelvormig dan die van onze planeet, waardoor flinke seizoensverschillen ontstaan. Een andere spelbreker zou zijn atmosfeer kunnen zijn. Als deze een hogere dichtheid heeft dan de aardatmosfeer, kan Gliese 832 c net zo onleefbaar heet zijn als Venus. Desalniettemin behoort de nieuwe exoplaneet tot de meest ‘aarde-achtige’ planeten die we kennen. Hij staat dan ook hoog in de Habitable Exoplanets Catalog. Deze lijst van ‘leefbare’ exoplaneten telt nu 23 objecten – bijna tweemaal zoveel als een jaar geleden. (EE)
A Nearby Super-Earth with the Right Temperature but Extreme Seasons

16 juni 2014
Onderzoekers van University College London en de University of New South Wales hebben extreem gedetailleerde modelberekeningen uitgevoerd aan het spectrum van methaan (CH4). Met behulp van een krachtige supercomputer zijn de golflengten van duizenden absorptielijnen van methaan berekend, onder sterk uiteenlopende omstandigheden, zoals temperaturen tot ca. 1200 graden. Veel van de berekende spectraallijnen zijn inmiddels met laboratoriumexperimenten bevestigd. De nieuwe resultaten zijn vandaag gepubliceerd in PNAS. In de toekomst zal het gedetailleerde modelspectrum gebruikt kunnen worden bij de detectie van methaan in de atmosferen van exoplaneten. Methaan wordt gezien als een belangrijke biomarker - de aanwezigheid van het gas kan wijzen op biologische activiteit. (GS)
Hunt for Extraterrestrial Life Gets Methane Boost (origineel persbericht)

4 juni 2014
Vanaf de ESO-sterrenwacht op de berg Paranal in Chili zijn de eerste testopnamen gemaakt met de nieuwe exoplanetencamera SPHERE. Dit instrument, dat gekoppeld is aan ‘Unit Telescope 3’ van de Very Large Telescope, gaat op jacht naar planeten en planetenstelsels-in-wording bij andere sterren. Dankzij een combinatie van geavanceerde technieken kan SPHERE contrastrijkere opnamen van exoplaneten maken dan zijn voorgangers. Hij overtreft de camera NACO, waarmee de eerste rechtstreekse opname van een exoplaneet werd gemaakt, ruimschoots.SPHERE is ontwikkeld en gebouwd door een consortium van een aantal Europese instituten. Een deel van de camera – de polarimeter ZIMPOL – is ontwikkeld door de NOVA Optische-Infrarood-Instrumentatiegroep en de Universiteit van Amsterdam.ZIMPOL voegt een unieke contrastversterkende methode aan SPHERE toe. Licht van een ster is niet gepolariseerd, maar licht dat wordt gereflecteerd door een planeet of een stofschijf rond een ster is dat wel. ZIMPOL maakt hiervan gebruik om het sterlicht nog verder te onderdrukken. Dit maakt SPHERE buitengewoon geschikt voor het opsporen van protoplanetaire schijven.Maar het belangrijkste doel van SPHERE is om grote exoplaneten bij nabije sterren op te sporen en te fotograferen. Dat is heel moeilijk, omdat zulke planeten zich vanaf de aarde gezien dicht bij hun moederster bevinden en maar weinig licht geven. Op een normale opname gaat de zwakke gloed van de planeet volkomen verloren in het licht van de ster. Daarom is het hele ontwerp van SPHERE erop gericht om een zo hoog mogelijk contrast te bereiken in het kleine stukje hemel rond de verblindende ster.Na verdere uitgebreide tests en proefwaarnemingen zal SPHERE later dit jaar ter beschikking worden gesteld van de wetenschappelijke gemeenschap. (EE)
Eerste licht voor exoplanetencamera SPHERE

4 juni 2014
Britse en Amerikaanse astronomen hebben twee planeten ontdekt in een baan rond de Ster van Kapteyn, een rode dwerg op slechts 13 lichtjaar afstand van de aarde in het zuidelijke sterrenbeeld Pictor (Schilder). De planeten zijn een paar keer zo zwaar als de aarde en draaien in kleine banen rond hun moederster, met omlooptijden van 45 en 121 dagen. De binnenste planeet, Kapteyn b, bevindt zich in de bewoonbare zone van de ster: de temperatuur aan het oppervlak is goed voor vloeibaar water. De Ster van Kapteyn werd eind 19de eeuw ontdekt door de Groningse astronoom Jacobus Kapteyn, die posities en helderheden opmat van ruim 450.000 sterren aan de zuidelijke hemel, op fotografische platen die in Zuid-Afrika waren gemaakt door de Schotse sterrenkundige David Gill. De rode dwergster viel op vanwege zijn grote eigenbeweging aan de hemel: ruim 8 boogseconden per jaar. Inmiddels is bekend dat het een zogeheten halo-ster betreft, afkomstig uit een klein dwergstelsel dat lang geleden door het Melkwegstelsel is opgeslokt. Het restant van het satellietstelsel is nog zichtbaar als de grote bolvormige sterrenhoop Omega Centauri. De vondst van de twee planeten is bijzonder vanwege de hoge leeftijd van de Ster van Kapteyn: ca. 11,5 miljard jaar. Kennelijk waren er in de jeugd van het heelal al voldoende zware elementen beschikbaar voor de vorming van planeten. De ontdekking, gedaan met de Europese HARPS-spectrograaf in Chili, is gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. (GS)
Two Planets Orbit nearby Ancient Star (origineel persbericht)

2 juni 2014
In ons eigen zonnestelsel kennen we twee typen planeten: kleine, rotsachtige planeten zoals de aarde en gasreuzen zoals Jupiter. Elders in het Melkwegstelsel komt echter ook een derde type voor: 'gasdwergen', die uit een rotsachtige kern en een dikke gasmantel bestaan. Onderzoekers van het Harvards-Smithsonian Center for Astrophysics hebben nu ontdekt dat de samenstelling van een ster mede bepalend is voor het soort planeten waardoor hij wordt vergezeld. De resultaten zijn vandaag gepresenteerd op de 224ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Boston. Statistisch onderzoek aan de vele honderden exoplaneten die door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler zijn ontdekt, heeft uitgewezen dat planeten die kleiner zijn dan 1,7 keer de middellijn van de aarde vrijwel altijd rotsachtig zijn. Hiertoe behoren ook de zogeheten superaardes. Planeten die groter zijn dan 3,9 keer de middellijn van de aarde zijn vrijwel altijd gasreuzen zoals Uranus, Neptunus, Saturnus en Jupiter. Planeten met afmetingen tussen 1,7 en 3,9 keer de middellijn van de aarde (die in ons eigen zonnestelsel niet voorkomen) zijn in de meeste gevallen gasdwergen. Er is nu ontdekt dat sterren met relatief weinig zware elementen, zoals onze eigen zon, vaker vergezeld worden door aardeachtige planeten. Bij sterren met een wat hoger gehalte aan zware elementen komen relatief meer gasdwergen voor. Sterren die uitsluitend door gasreuzen worden vergezeld, blijken het hoogste gehalte aan zware elementen te bevatten. Ook ontdekten de astronomen dat een rotsachtige planeetkern op grotere afstand van zijn moederster ook groter kan zijn voordat hij een dikke gasmantel aan zich bindt (het gas is afkomstig uit de materieschijf waaruit de planeten ontstaan). Zo kunnen er dus ook grote, zware aardeachtige planeten ontstaan, zoals de recent ontdekte 'mega-aarde' Kepler-10c. (GS)
"Neapolitan" Exoplanets Come in Three Flavors (origineel persbericht)

2 juni 2014
Op een planeet die een baan beschrijft rond een rode dwergster kan vermoedelijk geen leven voorkomen, zelfs al bevindt de planeet zich in de zogeheten bewoonbare zone van de ster, waar de temperatuur goed is voor vloeibaar water aan het oppervlak. Dat blijkt uit computersimulaties die zijn uitgevoerd door astronomen van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, en die vandaag gepresenteerd zijn op de 224ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Boston. Rode dwergen zijn kleiner en koeler dan de zon. De bewoonbare zone van een rode dwerg bevindt zich dan ook op veel kleinere afstand van de ster dan de bewoonbare zone in ons eigen zonnestelsel. Eerder waren sterrenkundigen zich er al van bewust dat energierijke uitbarstingen aan het oppervlak van sommige rode dwergen problemen zouden kunnen opleveren voor eventuele levensvormen op een naburige planeet. Nu is er ook gerekend aan de schadelijke invloed van de 'zonnewind' van een rode dwerg - de constante stroom van elektrisch geladen deeltjes die door sterren de ruimte in wordt geblazen. Zelfs als de planeet in kwestie een magnetisch veld heeft zoals de aarde, zal dat in de meeste gevallen niet in staat zijn om weerstand te bieden aan deze 'ruimteweerverschijnselen', die vanwege de kleine afstand tot de ster extra hevig zijn. Het gevolg is dat de sterrenwind in volle hevigheid met de dampkring van de planeet in botsing komt. Dat veroorzaakt niet alleen spectaculair poollicht (honderdduizend maal zo intensief als op aarde), maar leidt er op termijn ook toe dat de dampkring volledig wordt weggeblazen. Leven kan zich onder die omstandigheden vermoedelijk niet handhaven, aldus de astronomen. (GS)
Harsh Space Weather May Doom Potential Life on Red-Dwarf Planets (origineel persbericht)

2 juni 2014
De ster Kepler-56 zal binnen ‘afzienbare’ tijd twee van zijn planeten verorberen. Dat maken astronomen vandaag bekend op de 224ste bijeenkomst van de American Astronomical Society (AAS), in Boston. Het einde van de beide planeten staat gepland over respectievelijk 130 en 155 miljoen jaar. Met Kepler-56 gebeurt hetzelfde als wat over ongeveer vijf miljard jaar met onze eigen zon zal gebeuren: door ‘brandstoftekort’ zwelt hij op tot een rode reuzenster. Hij is inmiddels al vier keer zo groot als onze zon en met het verstrijken van de jaren zal hij alleen maar verder uitdijen. Daarbij wordt de ster niet alleen groter, ook zijn getijkrachten nemen toe. De planeten Kepler-56b en -56c hebben de pech dat ze in heel krappe banen om hun ster draaien. Hierdoor zullen ze al vrij snel door hun ster worden opgeslokt. Overigens zullen ze al ruim voordien zo heet worden, dat ze hun atmosfeer kwijtraken. De enige overlevende van het planetenstelsel van Kepler-56 zal planeet ‘d’ zijn. Deze gasrijke reuzenplaneet beweegt in een zodanig wijde baan dat hij uit de greep van de opgezwollen ster blijft. (EE)
Because you can't eat just one: Star will swallow two planets

2 juni 2014
Astronomen hebben bij de ster Kepler-10 een rotsachtige planeet ontdekt die zeventien keer zoveel massa heeft als de aarde. De ontdekking van deze ‘mega-aarde’, die opmerkelijk oud is, is vandaag bekendgemaakt op de 224ste bijeenkomst van de American Astronomical Society, in Boston. De mega-aarde Kepler-10c is, zoals de naam al aangeeft, ontdekt met de NASA-satelliet Kepler. Met deze satelliet kon worden gemeten dat de planeet een middellijn van 29.000 kilometer heeft. Welke massa hij heeft bleek echter pas na vervolgwaarnemingen met een Italiaanse telescoop op het Canarische Eiland La Palma. Uit de combinatie van middellijn en massa volgt dat Kepler-10c vrijwel geheel uit gesteenten en andere vaste stoffen bestaat. Een uitgebreide atmosfeer heeft de planeet niet: dat is vreemd, omdat hij genoeg massa heeft om gassen uit zijn omgeving aan te trekken én vast te houden, zoals de planeet Jupiter dat lang geleden heeft gedaan. Maar om onduidelijke reden heeft Kepler-10c waarschijnlijk nooit een atmosfeer gehad. Er is nog iets bijzonders aan de hand met Kepler-10c: het planetenstelsel waar hij deel van uitmaakt is ongeveer elf miljard jaar oud. Dat betekent dat de ster en zijn planeten minder dan drie miljard jaar na de oerknal zijn gevormd. Blijkbaar konden er dus al rotsachtige planeten ontstaan toen zware elementen als silicium en ijzer nog betrekkelijk schaars waren in het heelal. De ster Kepler-10 bevindt zich op een afstand van 560 lichtjaar in het sterrenbeeld Draak. Om de ster draait behalve Kepler-10c nog een tweede planeet. Deze laatste – Kepler-10b geheten – is maar drie keer zo zwaar als de aarde en draait op ongekend kleine afstand om zijn ster. Dat maakt hem zo heet dat hij niet uit vaste gesteenten, maar uit lava moet bestaan. (EE)
Astronomers find a new type of planet: The 'mega-Earth' (origineel persbericht)

19 mei 2014
Sommige sterren eten hun planeten op. Astronomen van Vanderbilt University hebben sterren ontdekt met een afwijkende samenstelling. Uit een vergelijking van de metingen met gedetailleerde modelvoorspellingen blijkt dat ze rotsachtige planeten opgepeuzeld moeten hebben. De ontdekking is gepubliceerd in The Astrophysical Journal.Trey Mack van Vanderbilt University berekende hoe het verorberen van aardeachtige planeten van invloed is op de samenstelling van de buitenste gaslagen van een ster. Daarbij lette hij vooral op de verdeling van zware elementen als aluminium, silicium, calcium en ijzer. Vervolgens verrichtten Mack en zijn collega's waarnemingen aan de dubbelster HD20781/HD20782 - de enige bekende dubbelster waarbij beide sterren een eigen planetenstelsel hebben. De ene ster wordt vergezeld door een Jupiterachtige reuzenplaneet in een excentrische baan; de andere door twee Neptunusachtige planeten in kleine omloopbanen. Omdat de twee sterren uit dezelfde interstellaire gaswolk ontstaan moeten zijn, zou je verwachten dat ze dezelfde chemische samenstelling hebben. Dat blijkt echter niet het geval te zijn. De ene ster bevat veel meer zware elementen dan de andere (en beide sterren zijn rijker aan zware elementen dan de zon). Volgens de astronomen heeft de ene ster ca. 10 aardmassa's aan 'zwaar materiaal' (gesteenten en metalen) verorberd, en de andere ca. 20 aardmassa's.Vermoedelijk zijn de reuzenplaneten in beide planetenstelsels oorspronkelijk in een normale, wijde baan ontstaan, en pas later naar binnen 'gemigreerd'. De banen van kleinere, aardeachtige planeten werden daarbij verstoord, zodat ze in de richting van de moederster werden geslingerd. Daar moeten ze uiteengerukt zijn door getijdenkrachten, waarna hun materiaal in de bovenste gaslagen van de ster terechtgekomen is. (GS)
Analyzing Sun-like Stars that Eat Earth-like Planets (origineel persbericht)

16 mei 2014
Het Amerikaanse ruimteagentschap NASA heeft groen licht gegeven aan de aangepaste vervolgmissie van de Kepler-satelliet. De satelliet is al sinds het voorjaar van 2013 buiten bedrijf als gevolg van een probleem met het standregelsysteem. Kepler maakt jacht op exoplaneten door te speuren naar de periodieke helderheidsdipjes in het licht van sterren, die ontstaan wanneer er planeten voor de sterren langs trekken. Voor het detecteren van zulke planeetovergangen of ‘transits’ is een extreem nauwkeurig standregelsysteem nodig. Het uitvallen van twee van de vier reactiewielen van Kepler gooide echter roet in het eten. Technici hebben een methode ontwikkeld om het ontstane gebrek te omzeilen. Maar daar wordt wel een prijs voor betaald: Kepler zal niet langer op één vast gebied aan de hemel worden gericht, maar verschillende delen van de dierenriem in het oog houden. Ook zal hij alleen relatief zware planeten met korte omloopstijden kunnen opsporen. De goedkeuring voorziet in twee jaar financiering van de K2-missie. Kepler zal in die tijd niet alleen naar exoplaneten uitkijken, maar ook sterren(hopen), actieve sterrenstelsels en supernova’s onder de loep nemen. (EE)
Kepler Mission Manager Update: K2 Has Been Approved!

15 mei 2014
Amerikaanse astronomen zijn meer te weten gekomen over de omloopbaan van de planeet bij de nabije ster Bèta Pictoris. Met behulp van de recent in gebruik genomen Gemini Planet Imager van de Gemini South Telescope in het noorden van Chili is een reeks opnamen van de exoplaneet gemaakt. Bèta Pictoris is een ster op 63 lichtjaar van de aarde. In 1983 werd met de infraroodsatelliet IRAS ontdekt dat de ster omgeven is door een omvangrijke schijf van gas en stof. Ruim tien jaar later bleek dat het binnenste deel van deze schijf vervormd is. Een analyse van de nieuwe opnamen laat zien dat de omloopbaan van de planeet van Bèta Pictoris niet precies samenvalt met de hoofdmoot van de stofschijf. De oriëntatie ervan past beter bij het vervormde binnendeel. Het lijkt erop dat de aanwezigheid van de planeet, die ongeveer vier keer zoveel massa heeft als de planeet Jupiter, de oorzaak van de schijfvervorming is. De astronomen voorspellen dat er een kleine kans bestaat dat de planeet eind 2017 vanaf de aarde gezien nét (of net niet) voor zijn moederster langs schuift. Als dat inderdaad gebeurt, zal de exacte grootte van de planeet kunnen worden gemeten en wellicht ook zijn chemische samenstelling. (EE)
Giant telescope tackles orbit and size of exoplanet

13 mei 2014
Astronomen hebben een reuzenplaneet gevonden die zich op een afstand van 300 miljard kilometer van zijn ster bevindt - tweeduizend keer zo ver als de afstand van de aarde tot de zon. De planeet is 9 tot 13 keer zo zwaar als Jupiter, en heeft 80.000 jaar nodig om een baan te beschrijven rond zijn moederster - een relatief lichte ster, met slechts éénderde van de massa van de zon. De nieuwe ontdekking wordt gepubliceerd in The Astrophysical Journal. De ster in kwestie - GU Piscium - bevindt zich op 155 lichtjaar afstand van ons zonnestelsel, in het sterrenbeeld Vissen. Omdat de ster deel uitmaakt van de AB Doradus-groep, staat vast dat hij slechts 100 miljoen jaar oud is. Gasvormige reuzenplaneten met zo'n jonge leeftijd zenden nog relatief veel infrarode warmtestraling uit. Door de betrekkelijk kleine afstand van de ster, en doordat de planeet zo'n grote, wijde baan beschrijft, kon hij met behulp van infraroodcamera's ook gefotografeerd worden. Spectroscopisch onderzoek met de 8-meter Gemini North-telescoop op Mauna Kea, Hawaii, heeft informatie opgeleverd over de temperatuur (ca. 800 graden) en de massa van de planeet. Volgens de onderzoekers biedt de ontdekking van GU Piscium b, zoals de planeet officieel heet, een unieke gelegenheid om meer te weten te komen over gasvormige reuzenplaneten bij andere sterren - in de meeste gevallen draaien zulke zware exoplaneten in heel kleine banen rond hun moederster, waardoor ze niet direct waarneembaar zijn. Overigens betreft het hier een grensgeval tussen een planeet en een bruine dwerg. Bruine dwergen ('mislukte sterren') hebben een minimale massa van 13 of 14 keer de massa van Jupiter. Ze ontstaan op dezelfde manier als sterren, maar hun inwendige is niet heet genoeg voor spontane fusie van waterstofatomen. In plaats daarvan vindt er een klein beetje fusie van deuterium (zwaar waterstof) plaats. (GS)
Odd planet, so far from its star... (origineel persbericht)

30 april 2014
Een team van Leidse astronomen onder leiding van Ignas Snellen is er voor het eerst in geslaagd om de rotatiesnelheid van een exoplaneet te meten. Daarvoor maakten ze gebruik van de gevoelige CRIRES-spectrograaf van de Europese Very Large Telescope in Chili.Bèta Pictoris b, een gasvormige reuzenplaneet rond een ster op 63 lichtjaar afstand van de aarde, blijkt aan de evenaar een rotatiesnelheid te hebben van 25 kilometer per seconde - twee keer zo hoog als de rotatiesnelheid van Jupiter. Vermoedelijk is Bèta Pictoris b bijna twee keer zo groot als Jupiter; dat betekent dat de rotatieperiode van de planeet slechts ca. 8 uur bedraagt. De hoge draaisnelheid past in het beeld dat zwaardere planeten sneller roteren - dat geldt ook in ons eigen zonnestelsel. De oorzaak van die relatie is overigens niet precies bekend. De ster Bèta Pictoris is pas ca. 20 miljoen jaar oud. De planeet is daardoor nog warm en 'opgezwollen'. Wanneer hij in de toekomst afkoelt en verder inkrimpt, zal de rotatieperiode afnemen tot ca. 3 uur, aldus de astronomen deze week in een publicatie in Nature. (GS)
Daglengte van exoplaneet voor het eerst gemeten (origineel persbericht)

24 april 2014
Bij nadere inspectie van de beeldarchieven van de Hubble-ruimtetelescoop is rond vier jonge sterren een schijf van stof en puin ontdekt. Het zwakke schijnsel van de puinschijven was in feite al in 2007 vastgelegd, maar bleef destijds onopgemerkt. Dankzij nieuwe beeldanalysetechnieken zijn ze alsnog opgespoord. De puinschijven bestaan uit materiaal dat is overgebleven na de vorming van de sterren die zij omringen. Vermoed wordt dat dit puin bestaat uit brokken gesteente met afmetingen tot enkele kilometers. Bij onderlinge botsingen tussen deze ‘planetesimalen’ komt stof vrij dat door de stralingsdruk van de ster naar de buitenste regionen van de schijf wordt geblazen. Het zwakke schijnsel dat met een (infrarood)camera van de ruimtetelescoop is vastgelegd bestaat uit sterlicht dat door de stofdeeltjes is verstrooid. Een van de sterren waarbij nu zo’n puinschijf is waargenomen, HD 141943, lijkt veel op onze zon in haar jonge jaren. Deze puinschijf is niet helemaal symmetrisch, wat erop kan wijzen dat zich hierin al planeten hebben gevormd – net als 4,6 miljard jaar geleden bij de zon. (EE)
Astronomical Forensics Uncover Planetary Disks in Hubble Archive

17 april 2014
Binnenkort zullen in New Mexico (VS) de eerste metingen worden gedaan met een nieuw meetinstrument waarmee de chemische samenstelling van exoplaneten kan worden bepaald. Op 3 april jl. heeft het instrument, NESSI geheten, zijn eerste testwaarnemingen gedaan. De afkorting NESSI staat voor New Mexico Exoplanet Spectroscopic Survey Instrument. Het is dus een spectrometer: een instrument dat het licht van objecten kan ontleden, om erachter te komen welke chemische elementen deze bevatten. NESSI is gekoppeld aan een 2,4-meter telescoop. Het instrument zal ongeveer honderd, reeds bekende exoplaneten onder de loep nemen. Deze planeten variëren in grootte van ‘superaardes’ (planeten die wat zwaarder zijn dan onze eigen planeet) tot ‘hete jupiters’ (reuzenplaneten die op geringe afstand om hun moederster cirkelen). De planeten zullen worden waargenomen op het moment dat ze – vanaf de aarde gezien – voor hun ster langs trekken. Op dat moment absorbeert de atmosfeer van zo’n planeet specifieke golflengten van het licht van de ster, die karakteristiek zijn voor zijn chemische samenstelling. Rond het begin van de zomer zal NESSI zijn eerste exoplaneten onderzoeken. (EE)
Exoplanets Soon to Gleam in the Eye of NESSI

17 april 2014
Voor het eerst is in de 'bewoonbare zone' van een andere ster een planeet ontdekt die ongeveer even groot - of liever gezegd: even klein - is als de aarde. Op de planeet zouden oceanen kunnen voorkomen, en in principe zou er leven kunnen zijn ontstaan. De ontdekking, gedaan door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler, wordt deze week beschreven in het weekblad Science. Planeet Kepler-186f is hooguit tien procent groter dan de aarde - dat blijkt uit de hoeveelheid sterlicht die hij onderschept wanneer hij eens per omloop voor zijn moederster langs beweegt. Het is zo goed als zeker dat het een rotsachtige planeet is. Voor eerdere planeten die gevonden zijn in de bewoonbare zones van andere sterren is dat minder evident. De planeet beschrijft een baan rond een rode dwergster op 490 lichtjaar afstand van de aarde, samen met vier andere planeten. Kepler-186f is de buitenste van het vijftal; hij bevindt zich aan de buitenzijde van de bewoonbare zone van de ster - het gebied waar het niet te warm en niet te koud is voor het vóórkomen van vloeibaar water aan het oppervlak. Een echt tweelingzusje van de aarde is Kepler-186f toch nog steeds niet. Rode dwergen vertonen regelmatig krachtige 'zonnevlammen', die het ontstaan van leven zouden kunnen bemoeilijken. Ook de architectuur van het planetenstelsel van Kepler-186 is compleet anders dan dat van ons zonnestelsel, wat erop zou kunnen wijzen dat de planeten zelf ook andere eigenschappen hebben. Een zoektocht naar mogelijke kunstmatige radiosignalen uit de richting van Kepler-186, uitgevoerd met de Allen Telescope Array van het SETI-instituut, heeft tot nu toe geen resultaat opgeleverd. (GS)
New Rocky Planet May Have Liquid Water (origineel persbericht)

10 april 2014
Astronomen hebben mogelijk een glimp opgevangen van een ‘exomaan’ – een maan die om een planeet buiten ons zonnestelsel cirkelt. Letterlijk een glimp, want het gaat om een niet-reproduceerbare waarneming. De potentiële exomaan en zijn moederplaneet hebben hun bestaan verraden via het zogeheten gravitationele microlenseffect. Dit effect ontstaat als een (onzichtbaar) zwak voorgrondobject vanaf de aarde gezien precies voor een verre ster langs schuift. Het voorgrondobject – of beter gezegd: zijn zwaartekrachtsveld – werkt in zo’n geval als een soort vergrootglas die het licht van de verre ster tijdelijk versterkt. Zo’n gebeurtenis duurt doorgaans slechts enkele weken. Dat voorgrondobject kan van alles zijn: een vrij rondzwervende planeet, een zwakke ster, maar ook een ster waar een planeet omheen cirkelt of een planeet met een maan. In die laatste twee gevallen kunnen er – kort na elkaar – als het ware twee vergrootglazen voor de achtergrondster schuiven. En dan wordt de ster twee keer wat helderder dan normaal. Dat is nu precies wat een internationaal team van astronomen onlangs heeft waargenomen. Het probleem is echter dat niet valt vast te stellen op welke afstand het dubbele object ‘MOA-2011-BLG-262’ zich bevond. Daardoor zal ook altijd onduidelijk blijven wát het was. Een planeet met maan op relatief kleine afstand veroorzaakt namelijk dezelfde ‘lichtshow’ als een ster met planeet op grotere afstand. (EE)
Faraway Moon or Faint Star? Possible Exomoon Found

7 april 2014
Sterrenkundigen van de Universiteit van Californië in Santa Cruz hebben een computerspel ontwikkeld op basis van software die gebruikt wordt bij de speurtocht naar exoplaneten. Die software, Systemic geheten, is ontworpen om planeten bij andere sterren te ontdekken in de enorme hoeveelheden waarnemingsgegevens van telescopen zoals de Automated Planet Finder op de Lick-sterrenwacht. De software bevat alle ingrediënten om de dynamica en de stabiliteit van planetenstelsels te beschrijven en te onderzoeken. Diezelfde onderliggende algoritmes zijn nu gebruikt voor het ontwikkelen van een educatief computerspel waarin je punten kunt verdienen door zo veel mogelijk planeten aan een stelsel toe te voegen zonder dat het instabiel wordt als gevolg van zwaartekrachtsstoringen. (GS)
Orbital physics is child's play with 'Super Planet Crash' (origineel persbericht)

27 maart 2014
Zuurstof is geen goede indicator van leven op een exoplaneet. Volgens Robin Wordsworth en Raymond Pierrehumbert van de universiteit van Chicago is de aanwezigheid van water al voldoende om zo’n wereld een zuurstofrijke atmosfeer te geven. Tot nu toe zijn meer dan 1750 exoplaneten (planeten buiten ons zonnestelsel) ontdekt. Sommige daarvan bevinden zich binnen de ‘leefbare zone’ van hun moederster – het gebied rond de ster waar vloeibaar water kan bestaan. Met de volgende generatie van telescopen zal worden geprobeerd om de atmosferen van zulke planeten te analyseren. Eerder onderzoek leek erop te wijzen dat zich in de atmosferen van planeten binnen de leefbare zone alleen zuurstof kan verzamelen als er leven aanwezig is. Chemische modellen geven namelijk aan dat zuurstofmoleculen zich onder warme omstandigheden gemakkelijk aan andere elementen binden. Uit de nieuwe analyse van Wordsworth en Pierrehumbert blijkt echter dat dode planeten binnen de leefbare zone toch veel zuurstof in hun atmosfeer kunnen hebben. Voorwaarde is wel dat er veel water op de planeet is en zijn atmosfeer weinig stikstof en argon bevat. Een gebrek aan stikstof en argon zorgt ervoor dat zich veel waterdamp in de lucht kan verzamelen. Het ultraviolette licht van de moederster doet de rest: watermoleculen worden gesplitst in zuurstof en waterstof, waarna de lichte waterstofatomen de ruimte in verdwijnen. Bij de zoektocht naar planeten waar leven lijkt te bestaan, moet dus niet alleen worden gelet op de aanwezigheid van atmosferische zuurstof. Ook de aanwezigheid van andere gassen is van belang. (EE)
Dead exoplanets can have oxygen-rich atmospheres too

26 maart 2014
Het stof in protoplanetaire schijven – de schijven van gas en stof rond jonge sterren waarin zich planeten kunnen vormen – is vaak heel ongelijkmatig verdeeld. Tot die conclusie komen astronomen die met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) naar twee van die schijven hebben gekeken. De ALMA-waarnemingen laten zien dat het hart van de protoplanetaire schijven rond de sterren SR 21 en SAO 206462 heel weinig stof bevat. De buitenste delen van de schijven vertonen daarentegen juist grote stofconcentraties, die genoeg materiaal bevatten om planeten van het kaliber Jupiter te vormen. Volgens de astronomen kan dat erop wijzen dat er in het buitenste deel van de schijven wervelingen optreden. Deze zouden de stofdeeltjes en gasatomen in de schijf bijeendrijven, waardoor ze gemakkelijker kunnen samenklonteren. Anderzijds vertoont een van de schijven in een ander golflengtegebied – het infrarood – een opvallende spiraalstructuur die niet goed binnen het wervelingmodel past. (EE)
Protoplanetary Disks ‘Bulge’ in Complex and Asymmetrical Ways

26 maart 2014
Ongeveer een op de drie witte dwergen in het Melkwegstelsel is 'vervuild' door rotsachtig materiaal, afkomstig uit een planetenstelsel. Dat blijkt uit nauwkeurige spectroscopische waarnemingen die verricht zijn met een ultraviolettelescoop in de ruimte, door onderzoekers van de Universiteit van Leicester. De resultaten worden vandaag gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.Witte dwergen zijn de hete, compacte overblijfselen van sterren zoals onze eigen zon. Die blazen aan het eind van hun leven hun buitenste gaslagen de ruimte in, waarna een kleine kern overblijft. Eerder was al ontdekt dat de buitenste gaslagen van sommige witte dwergen vervuild zijn met zware elementen. De herkomst daarvan was echter niet duidelijk; het zou eventueel kunnen gaan om materialen uit het inwendige van de ster die op de een of andere manier in de buitenlagen terecht zijn gekomen. Metingen met de Far Ultraviolet Spectroscopic Explorer (FUSE) hebben nu echter aangetoond dat de 'vervuiling' afkomstig is van rotsachtig materiaal in een planetenstelsel. Van 89 witte dwergen is heel nauwkeurig vastgesteld hoeveel koolstof, silicium, ijzer, zwavel en fosfor er in de buitenlagen voorkomt. Ongeveer een op de drie witte dwergen blijkt relatief veel van die zware elementen te bevatten, en de verhouding koolstof/silicium is gelijk aan die in rotsachtige planeten zoals de aarde. Vermoedelijk raken de witte dwergen vervuild door materiaal dat afkomstig is van verbrijzelde planeten en planetoïden. De banen van die hemellichamen raken verstoord wanneer de oorspronkelijke ster veel materie de ruimte in blaast en daardoor steeds lichter wordt. Ze kunnen dan met elkaar in botsing komen, of de ster heel dicht naderen en door getijdenkrachten uiteengerukt worden. De FUSE-metingen doen vermoeden dat minstens een op de drie sterren zoals de zon vergezeld wordt door een planetenstelsel waarin aardeachtige planeten voorkomen. (GS)
Riddle of Celestial Archaeology Solved (origineel persbericht)

25 maart 2014
Binnen enkele weken na de ingebruikname heeft de Automated Planet Finder van de Lick-sterrenwacht in Californië zijn eerste twee planetenstelsels ontdekt. Naar verwachting zullen de komende jaren nog veel meer planetenstelsels gevonden worden rond relatief nabije sterren. Zelfs de ontdekking van een aardeachtige planeet behoort tot de mogelijkheden, aldus de projectleiders.De Automated Planet Finder (APF) maakt gebruik van een gevoelige spectroscoop die bevestigd is in het brandpunt van de 2,4-meter telescoop van de sterrenwacht. Volledig automatisch doet hij precisiemetingen aan een aantal vooraf geselecteerde sterren. De spectroscoop kan kleine periodieke variaties op het spoor komen in de radiale snelheid van zo'n ster (naar ons toe of van ons af). Zulke schommelingen worden veroorzaakt door de aanwezigheid van een of meer planeten. De 12 miljoen dollar kostende APF is begin dit jaar in gebruik genomen en heeft inmiddels vier reuzenplaneten gevonden in kleine omloopbanen rond de ster HD141399 (het bestaan daarvan werd al vermoed op basis van eerdere metingen) en één Neptunus-achtige planeet rond de rode dwergster GJ687. (GS)
Lick's Automated Planet Finder: First robotic telescope for planet hunters (origineel persbericht)

10 maart 2014
Zware, hete sterren verhinderen de vorming van planetenstelsels bij lichtere sterren in hun omgeving. Dat blijkt uit nieuwe waarnemingen die zijn verricht met ALMA (Atacama Large Millimeter and submillimeter Array), een netwerk van 66 schotelantennes op 5000 meter hoogte in de Chileense Atacama-woestijn. Planetenstelsel ontstaan uit ronddraaiende schijven van gas en stof rond pasgeboren sterren. Zulke protoplanetaire schijven (protoplanetary disks, of kortweg proplyds) zijn door de Hubble Space Telescope onder andere ontdekt in de Orionnevel, een groot stervormingsgebied op ruim duizend lichtjaar afstand. De Hubble-waarnemingen deden al vermoeden dat sommige van de proplyds last hebben van zware, hete reuzensterren in hun directe omgeving: de energierijke ultraviolette straling van deze zogeheten O-sterren blaast het gas en stof in de naburige schijf in één richting weg, zodat er uiteindelijk misschien onvoldoende materiaal overblijft voor de vorming van planeten. Met ALMA is nu bevestigd dat dat inderdaad het geval is. Op de lange golflengten waarop ALMA waarneemt, kunnen sterrenkundigen vrij nauwkeurig meten hoe veel stof ze bevatten. ALMA heeft een paar honderd extra proplyds in de Orionnevel ontdekt, en uit de massabepalingen blijkt dat de schijven die zich dicht bij een O-ster bevinden, veel minder materie bevatten dan de schijven op grotere afstanden. In Astrophysical Journal rapporteert het onderzoeksteam dat de hoeveelheid massa op afstanden van minder dan 0,1 lichtjaar (ca. één biljoen kilometer) kleiner is dan een halve Jupitermassa. Proplyds op grotere afstanden bevatten soms wel tachtig Jupitermassa's aan materie. (GS)
‘Death Stars’ in Orion Blast Planets before They Even Form (origineel persbericht)

6 maart 2014
Astronomen die zich bezighouden met het ontstaan van sterren worstelen al tientallen jaren met de vraag waarom babysterren meer infraroodstraling uitzenden dan verwacht. Nieuwe computerberekeningen hebben een mogelijke verklaring opgeleverd. Pasgeboren sterren zijn omgeven door een schijf van restmateriaal, waaruit later planeten kunnen ontstaan. Deze schijf wordt door de ster opgewarmd en gloeit daardoor in het infrarood. Waarnemingen met infraroodsatellieten zoals IRAS (jaren tachtig) en Spitzer (nu) laten echter zien dat dit niet álle infraroodstraling kan verklaren. Nieuwe driedimensionale modellen van planeetvormende schijven bieden mogelijk uitkomst. De modellen geven aan dat ook gas en stof dat door reusachtige magnetische lussen uit de schijf omhoog wordt getild sterlicht absorbeert. De berekende hoeveelheid infraroodstraling die daarbij vrijkomt is voldoende om het hele overschot te kunnen verklaren. Het idee dat planeetvormende schijven zijn gehuld in een soort atmosfeer van gas en stof is niet nieuw, maar het is voor het eerst dat deze in verband wordt gebracht met het overschot aan infraroodstraling dat jonge sterren produceren. (EE)
Mystery of Planet-forming Disks Explained by Magnetism

6 maart 2014
Astronomen hebben een ophoping van koolstofmonoxidegas ontdekt in de stofrijke schijf rond de ster Bèta Pictoris. Dat komt als een verrassing, omdat dit gas snel wordt afgebroken door sterlicht. Iets moet er dus voor zorgen dat de voorraad steeds wordt aangevuld (Science, 7 maart). De nabije ster Bèta Pictoris is het prototype van een jong planetenstelsel. Het is een van de eerste sterren waarbij een grote omringende schijf van stofrijk puin is ontdekt. Ook is bekend dat er, op een afstand van ongeveer 1,2 miljard kilometer, een planeet om de ster cirkelt. De concentratie van koolstofmonoxidegas die nu op ongeveer dertien miljoen kilometer van de ster is ontdekt, is opgespoord met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), een speciale radiotelescoop in het noorden van Chili. Waarom het gas zich op één bepaalde plek in de stofschijf heeft verzameld is nog onduidelijk. Maar vermoedelijk moet de bron ervan gezocht worden bij ijsachtige objecten, zoals kometen. Kometen bestaan weliswaar voor het overgrote deel uit bevroren water en vaste deeltjes, maar bevatten daarnaast ook andere stoffen, waaronder koolstofmonoxide. Volgens de astronomen moet er, om de waargenomen concentratie koolstofmonoxide te kunnen verklaren, in de schijf rond Bèta Pictoris om de vijf minuten een botsing tussen kometen plaatsvinden. En dat kan alleen maar betekenen dat zich hier een zeer dichtbevolkte kometenzwerm bevindt. Die omvangrijke samenscholing van kometen kan op verschillende manieren zijn ontstaan. Mogelijk zijn de kometen bijeengebracht door de zwaartekracht van een nog niet waargenomen planeet met ongeveer de massa van Saturnus. Een andere mogelijkheid is de kometen overblijfselen zijn van een kolossale botsing tussen twee ijsplaneten van het kaliber Mars. (EE)
Botsende kometen verklaren verrassende gasophoping bij jonge ster

5 maart 2014
Wetenschappers van de universiteit van Arizona hebben een nieuwe opname gemaakt van de grote planeet die om de jonge ster Bèta Pictoris cirkelt. Het bijzondere aan de foto is dat hij niet – zoals gebruikelijk in de exoplanetenfotografie – is vastgelegd met een infrarooddetector, maar met een ccd-detector zoals je die ook in gewone digitale camera’s tegenkomt. Hoewel de nieuwe foto is gemaakt op een golflengte die net buiten het bereik van het menselijk oog ligt, wordt het gebruik van een ccd gezien als een belangrijke stap vooruit. Met dezelfde beeldchips zijn ook opnamen in zichtbaar licht mogelijk. En dat betekent dat in de nabije toekomst ook koude, aarde-achtige planeten kunnen worden vastgelegd. Alle foto’s van exoplaneten die tot nu toe met telescopen op aarde zijn gemaakt, zijn infraroodopnamen. Anders gezegd: het zijn in feite warmtebeelden. Hierdoor beperken de opnamen zich tot ‘gasreuzen’ – grote planeten die nog jong genoeg zijn om veel warmte uit te stralen. Oudere, mogelijk leefbare planeten die al zijn afgekoeld zenden veel minder infraroodstraling uit en vereisen camera’s die gevoelig zijn voor zichtbaar licht. (EE)
A Small Step Toward Discovering Habitable Earths

4 maart 2014
Elke rode dwergster in het Melkwegstelsel wordt waarschijnlijk vergezeld door minstens één planeet. Die conclusie trekken astronomen van de Universiteit van Hertfordshire uit een analyse van spectroscopische metingen, verricht met Europese telescopen in Chili. De resultaten worden gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Rode dwergsterren zijn kleiner, lichter en koeler dan de zon. Eerder zijn al enkele tientallen 'superaardes' ontdekt bij rode dwergen: planeten die twee tot vier keer zo groot zijn als de aarde. De Britse astronomen, die samenwerkten met sterrenkundigen uit Chili, voegen daar nu acht nieuwe exemplaren aan toe. Ze zijn gevonden bij rode dwergen op kleine afstanden van de zon: tussen 15 en 80 lichtjaar. Drie van de acht nieuwe planeten bevinden zich in de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster, waar de temperatuur het bestaan van vloeibaar water aan het oppervlak mogelijk maakt. Het bestaan van de acht planeten blijkt uit een zeer zorgvuldige analyse van meetgegevens van twee Europese spectrografen: UVES, op de Very Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) op de Paranal-sterrenwacht, en HARPS, op de 3,6-meter telescoop van ESO op de La Silla-sterrenwacht. Met de spectrografen zijn de kleine, periodieke schommelingen van de ster gemeten die veroorzaakt worden door de zwaartekracht van de rondcirkelende planeet. De omlooptijden van de nieuw ontdekte planeten varieert tussen twee weken en negen jaar. Naar schatting driekwart van alle sterren in het Melkwegstelsel zijn rode dwergen. Op basis van de nieuwe resultaten concluderen de sterrenkundigen dat het zo goed als zeker is dat elke rode dwerg door minstens één planeet wordt vergezeld. De hoop is dat in de toekomst ook kleinere en lichtere planeten ontdekt zullen worden, die meer overeenkomsten vertonen met de aarde. (GS)
Every Red Dwarf Star Has at Least One Planet (origineel persbericht)

26 februari 2014
Het aantal bekende exoplaneten – planeten buiten ons zonnestelsel – is in één klap flink toegenomen. Een zorgvuldige analyse van gegevens die de NASA-satelliet Kepler tussen mei 2009 en maart 2011 heeft verzameld, heeft maar liefst 715 nieuwe werelden opgeleverd. En daarmee is de teller op ongeveer 1700 komen te staan. De ruim zevenhonderd ontdekte planeten zijn bijna allemaal kleiner dan Neptunus, die bijna vier keer zo groot is als de aarde. Ze cirkelen om 305 verschillende sterren – het gaat in alle gevallen om stelsels met meer dan één planeet, waarvan sommige enige overeenkomst vertonen met ons eigen zonnestelsel. Slechts vier van de nieuwe planeten zijn minder dan 2,5 keer zo groot als de aarde en cirkelen binnen de zogeheten leefbare zone om hun moederster. Dat hoeft overigens niet per se te betekenen dat de omstandigheden op deze planeten leefbaar zijn: daar komen meer factoren bij kijken. Zo zou de planeet Kepler-296f, die om een zwakke rode dwergster cirkelt, een waterwereld met diepe oceanen kunnen zijn, maar ook een gasplaneet met een verstikkend dichte atmosfeer van waterstof en helium. Sinds zijn lancering in maart 2009 heeft de Kepler-satelliet 3600 kandidaatplaneten opgespoord. Die kandidaten werden tot nu toe één voor één nader bekeken met andere instrumenten, om te kunnen bevestigen dat het inderdaad om planeten ging. Dat was een tijdrovend proces, dat nog maar enkele honderden treffers had opgeleverd. Dankzij een statistische truc is de Kepler-oogst nu opgelopen tot 961. Dat wil zeggen dat meer dan de helft van alle nu bekende exoplaneten door deze satelliet is opgespoord. De truc maakt gebruik van een eenvoudig statistisch gegeven. Kepler hield 150.000 sterren in de gaten en ontdekte dat enkele duizenden daarvan de kleine, regelmatige helderheidsvariaties vertonen die op de aanwezigheid van planeten wijzen. Als deze kandidaten willekeurig over de Kepler-sterren verdeeld waren, zou slechts een handjevol sterren meer dan één kandidaatplaneet mogen hebben. Maar Kepler ontdekte honderden sterren met meerdere kandidaatplaneten. Door deze subgroep met voorrang te behandelen, kon het aantal ontdekte planeten in relatief korte tijd flink worden opgevoerd. De resultaten van dit onderzoek worden op 10 maart gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (EE)
NASA's Kepler Mission Announces a Planet Bonanza, 715 New Worlds

26 februari 2014
De afgelopen jaren zijn met de NASA-satelliet Kepler veel zogeheten superaardes ontdekt: exoplaneten die niet veel groter zijn dan de aarde. Sommige van deze planeten bevinden zich zelfs binnen de ‘leefbare zone’ van hun moederster, waar gematigde temperaturen heersen en water in vloeibare vorm zou kunnen bestaan. Dat klinkt veelbelovend, maar nieuw onderzoek door een internationaal team van wetenschappers laat zien dat het op de meeste superaardes bepaald niet goed toeven is (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Vermoed wordt dat de geboorte van een planeet begint met het samenklonteren van stof en puin in de zogeheten protoplanetaire schijf rond een jonge ster. Hierbij ontstaat een vaste, rotsachtige kern die vervolgens waterstofgas uit zijn omgeving aantrekt, dat onder invloed van het ultraviolette licht van de moederster deels weer ontsnapt. Met behulp van computermodellen hebben de wetenschappers onderzocht hoeveel waterstofgas planeetkernen van uiteenlopende massa’s in de leefbare zone van een zonachtige ster weten te verzamelen. De berekeningen laten zien dat protoplaneten met dezelfde dichtheid als de aarde, maar met minder dan de helft van haar massa niet veel gas aan zich binden. Bij planeetkernen die ongeveer net zo zwaar zijn als de aarde kan het twee kanten op gaan: sommige ontwikkelen een atmosfeer die rijk is aan waterstofgas, andere niet. Maar de zwaarste kernen, zoals die van superaardes, houden bijna alle waterstof vast en eindigen als Neptunus-achtige gasplaneten. Met zulke dichte atmosferen is de druk op het planeetoppervlak zodanig groot dat er vrijwel zeker geen leven kan voorkomen. (EE)
‘Super-Earths’ may be dead worlds

24 februari 2014
Amerikaanse astronomen hebben waterdamp ontdekt in de dampkring van een Jupiter-achtige planeet die in een krappe baan om de nabije ster Tau Boötis cirkelt. Het is niet voor het eerst dat er waterdamp in de atmosfeer van zo’n ‘hete jupiter’ is opgespoord, maar ditmaal is een andere techniek gebruikt dan in voorgaande gevallen. Het nieuwe resultaat is op 24 februari gepubliceerd in de online editie van The Astrophysical Journal Letters. Eerdere ontdekkingen van atmosferische waterdamp bij een exoplaneet waren afhankelijk van zeer specifieke omstandigheden. Wanneer een planeet vanaf de aarde gezien regelmatig voor zijn moederster langs schuift, laat de waterdamp een ‘vingerafdruk’ van lijnen achter in het spectrum van die ster. En als een planeet maar ver genoeg van zijn ster staat, kan de waterdamp rechtstreeks worden gedetecteerd in het spectrum van de planeet zelf. De exoplaneet Tau Boötis b voldoet echter aan geen van beide voorwaarden. Om de samenstelling van zijn atmosfeer toch te kunnen onderzoeken hebben de astronomen gebruik gemaakt van het feit dat de golflengte van het door Tau Boötis b uitgezonden (infrarood)licht enigszins varieert. Dat komt door de beweging van de planeet rond zijn moederster, die in een klein dopplereffect resulteert. Dit effect zorgt ervoor dat sommige lijnen in het gezamenlijke spectrum van ster en planeet een beetje heen en weer schuiven. Dat zijn de spectraallijnen die voor rekening komen van de planeet. Al in 2012 heeft een ander onderzoeksteam met deze slimme techniek aangetoond dat de atmosfeer van Tau Boötis b koolmonoxidegas bevat. En nu is dus vastgesteld dat er ook waterdamp in zit. (EE)
Detection of Water Vapor in the Atmosphere of a Hot Jupiter

19 februari 2014
Het Europese ruimteagentschap ESA zal in 2024 een nieuwe ruimtetelescoop lanceren die naar planeten buiten ons zonnestelsel gaat speuren. De nieuwe missie heeft de naam PLATO gekregen, de afkorting van ‘Planetary Transits and Oscillations of stars’. Net als de NASA-satelliet Kepler zal PLATO op exoplaneten jagen door te speuren naar regelmatige helderheidsdipjes in het licht van sterren, die door zogeheten planeetovergangen of ‘transits’ worden veroorzaakt. Daartoe zullen een slordige miljoen sterren in de gaten worden gehouden – niet met één telescoop, maar met 34 afzonderlijke telescoopjes en camera’s. Daarnaast zal de ruimtetelescoop ook de seismische activiteit van de sterren onderzoeken. Dat laatste levert informatie op over hun massa, grootte en leeftijd. Naar verwachting zal PLATO duizenden exoplaneten ontdekken. Maar de nadruk zal liggen op het opsporen van planeten die niet veel groter zijn dan de aarde, waar leefbare omstandigheden heersen. (EE)
ESA selects planet-hunting PLATO mission

6 februari 2014
De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft, na een onderbreking van bijna een jaar, weer een exoplaneet ontdekt. Nou ja, ‘ontdekt’... De Jupiter-achtige planeet, WASP-28, is in feite zes jaar geleden al opgespoord met de geautomatiseerde camera van een sterrenwacht op aarde. Maar dat de enigszins gehavende ruimtetelescoop hem ook kan zien, is goed nieuws. Kepler maakt jacht op exoplaneten door te speuren naar periodieke helderheidsdipjes in het licht van sterren, veroorzaakt door zogeheten planeetovergangen of ‘transits’. Voor dat soort metingen is het noodzakelijk dat de ruimtetelescoop heel nauwkeurig op een ster wordt gericht. Maar door het uitvallen van een deel van zijn standregelsysteem lukte dat sinds het voorjaar van 2013 niet meer. De wisselende druk van onder meer de zonnewind (de stroom deeltjes die de zon voortdurend uitstoot) brengt Kepler een beetje aan het schommelen. Eind vorig jaar hebben technici een methode bedacht om dat probleem te omzeilen. Door de ruimtetelescoop zodanig te oriënteren dat de zonnewind een volledig symmetrische druk uitoefent, kan hij gedurende een periode van maximaal 75 dagen stabiel worden gehouden. De testwaarnemingen van WASP-28, die in januari zijn gedaan, tonen aan dat dit lapmiddel werkt. In mei beslist NASA of Kepler inderdaad aan een tweede leven – de K2-missie – mag beginnen. Anders dan voorheen zal hij daarbij niet langer op één hemelgebied worden gericht, maar verschillende delen van de dierenriem in het oog houden. Jammer genoeg is de ruimtetelescoop hoe dan ook niet meer in staat om planeten op te sporen die veel op onze aarde lijken. Om het bestaan van een planeet te bevestigen, moet Kepler drie transits registreren, wat betekent dat het opsporen van een tweeling-aarde enkele jaren zou duren. En zo lang kan de ruimtetelescoop niet meer op een ster worden gericht. (EE)
NASA’s revived exoplanet-hunter sees its first world (New Scientist)

4 februari 2014
Misschien is het wel de planeet met de meest extreme seizoenen. De oriëntatie van de draaiingsas van exoplaneet Kepler-413b varieert in elf jaar tijd over een hoek van dertig graden. Kepler-413b is een gasvormige reuzenplaneet die in 66 dagen tijd een kleine omloopbaan beschrijft rond een dubbele dwergster op 2300 lichtjaar afstand van de aarde. De baan van de planeet valt echter niet samen met de baan die de twee sterren om elkaar heen beschrijven. Door zwaartekrachtseffecten verandert het baanvlak van de planeet daardoor continu, met als resultaat dat ook de stand van de planeet in de ruimte aan grote, snelle variaties onderhevig is.Kepler ontdekt planeten doordat ze minieme helderheidsdipjes veroorzaken in het licht van hun moederster wanneer ze daar voor langs bewegen. Kepler-413b vertoonde aanvankelijk wel zulke overgangen, maar daarna ruim twee jaar niet: door de wiebelingen in de baan bewoog de planeet (gezien vanaf de aarde) lange tijd niet exact voor de ster langs. Naar verwachting zullen er pas vanaf het jaar 2020 weer overgangen te zien zijn.De nieuwe ontdekking wordt beschreven in een artikel in The Astrophysical Journal. (GS)
Kepler Finds a Very Wobbly Planet (origineel persbericht)

31 januari 2014
De exoplaneet Kepler 34b, die nu in een vrij krappe baan om een dubbelster cirkelt, is vermoedelijk op veel grotere afstand van dat stellaire tweetal ontstaan. Tot die conclusie komen Britse en Franse astronomen na computersimulaties van de beginstadia van planeetvorming bij dubbelsterren. Die simulaties laten zien dat een dubbelster zulke sterke gravitationele verstoringen veroorzaakt, dat de vorming van planeten in zijn naaste omgeving wordt belemmerd. Door die verstoringen komen planetaire bouwstenen zo vaak met elkaar in botsing, dat ze als het ware tot gruis vermalen worden. Volgens de astronomen moeten Kepler-34b en bijna alle andere ‘circumbinaire’ planeten die tot nu toe zijn ontdekt dus op veel grotere afstand van hun dubbele moederster zijn ontstaan. Ze zouden pas later naar hun huidige baan zijn opgeschoven. Een mogelijke uitzondering is de planeet Kepler-47c, die in een veel ruimere baan om een dubbelster cirkelt dan zijn soortgenoten. (EE)
One planet, two stars: new research shows how circumbinary planets form

30 januari 2014
Het Amerikaanse ruimteagentschap NASA nodigt het grote publiek uit om planetenstelsels-in-wording te helpen opsporen. Daartoe moeten, via de website DiskDetective.org, vele duizenden opnamen van de infraroodsatelliet WISE en de Digitized Sky Survey 2 worden geanalyseerd. WISE heeft in 2010 en 2011 twee volledige scans van de sterrenhemel gemaakt. Daarbij zijn alles bij elkaar meer dan 745 miljoen objecten op infraroodgolflengten vastgelegd. Astronomen hebben deze hooiberg aan gegevens met behulp van computers uitgevlooid en alvast een voorselectie van een slordige half miljoen interessante objecten gemaakt. Omdat ook sterrenstelsels, interstellaire stofwolken en planetoïden heldere infraroodobjecten kunnen zijn, moeten al die objecten stuk voor stuk worden bekeken. Op basis van enkele eenvoudige criteria kunnen de deelnemers de meest veelbelovende kandidaten helpen selecteren. Astronomen zullen die objecten vervolgens in meer detail onderzoeken. Bij het DiskDetective-project wordt naar twee soorten protoplanetaire objecten gezocht. Dat zijn allereerst de gasrijke schijven rond sterren die slechts enkele miljoenen jaren oud zijn. De tweede categorie bestaat uit de gasarme ‘puinschijven’ rond oudere sterren waarin zich al planetoïden en kometen hebben gevormd. (EE)
NASA-Sponsored ‘Disk Detective’ Lets Public Search for New Planetary Nurseries

22 januari 2014
Een internationaal team van astronomen, onder wie de Belgen Vincent Van Eyen en Connie Aerts, heeft een planeet opgespoord bij Kepler-410A, een relatief heldere ster die samen met een zwakkere soortgenoot een dubbelster vormt. De planeet is ongeveer drie keer zo groot als onze aarde en draait in een krappe baan met een omlooptijd van ruwweg achttien dagen rond zijn moederster. Het reilen en zeilen van de exoplaneet, die de aanduiding ‘Kepler-410A b’ heeft gekregen, is vier jaar lang gevolgd met de NASA-satelliet Kepler. Deze satelliet hield de helderheden van meer dan 150.000 sterren in de gaten, om de kleine, regelmatige ‘helderheidsdipjes’ te kunnen registreren die erop wijzen dat er een planeet rond de ster cirkelt. Uit kleine verstoringen van de omloopbaan van de planeet kan worden afgeleid dat er waarschijnlijk nog een tweede planeet om Kepler-410A draait. De momenten waarop Kepler-410A b, vanaf de aarde gezien, voor zijn ster langs trekt volgen elkaar namelijk niet met vaste tussenpozen op. Soms begint de planeetovergang tot wel een kwartier te vroeg of te laat. (EE)
Bright star reveals new exoplanet

17 januari 2014
Een team van Japanse astronomen heeft een duidelijke aanwijzing gevonden dat er in de stofschijf rond de jonge ster HD 142527 planeten ontstaan. De ontdekking – een verhoogde stofconcentratie in een deel van de schijf – is gedaan met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili. Bekend was al dat de schijf rond HD 142527 in feite uit twee delen bestaat: een relatief kleine binnenschijf die door een breed leeg gebied is gescheiden van een omvangrijke buitenschijf. Bovendien zijn eerder met ALMA gasstromen tussen de beide delen van de schijf waargenomen, die in verband worden gebracht met planeetvorming op kleinere afstand van de ster.  De nieuwe ALMA-waarnemingen laten nu zien dat de stofconcentratie in een deel van de buitenschijf vijf keer zo hoog is als elders in de schijf. Het stofrijke gebied ligt ver van de ster, op ongeveer vijf keer de afstand zon-Neptunus. Nooit eerder is op zo’n grote afstand van een ster zo’n opvallende verdichting van stof waargenomen. Volgens de astronomen is de dichtheid van de stofconcentratie hoog genoeg om grote hoeveelheden gas uit de omgeving aan te trekken. Het is dus denkbaar dat we hier getuige zijn van de geboorte van een grote gasplaneet. Een andere mogelijkheid is dat het om een zogeheten stofval gaat: een ‘veilige haven’ die bijvoorbeeld kan ontstaan door een werveling in het gas van de schijf. In zo’n gebied worden stofdeeltjes als het ware naar elkaar toe gejaagd en nemen ze door onderlinge botsingen in omvang toe. Eerder zijn ook bij de ster Oph-IRS 48 aanwijzingen voor het bestaan van zo’n stofval ontdekt. Computermodellen laten zien dat als er in een protoplanetaire schijf eenmaal een stofval is ontstaan, het stof vrij gemakkelijk kan samenklonteren tot grotere objecten zoals kometen. Daarom worden stofvallen ook wel ‘kometenfabrieken’ genoemd. Later kunnen de gevormde kometen weer samenklonteren tot planeten. (EE) 
ALMA Discovers a Formation Site of a Giant Planetary System

15 januari 2014
Astronomen hebben drie planeten ontdekt die rond sterren van de sterrenhoop Messier 67 (M67) draaien. Opvallend detail is dat de moederster van een van de nieuwe exoplaneten in bijna alle opzichten identiek is aan onze zon. Hoewel buiten ons zonnestelsel inmiddels al meer dan duizend planeten zijn ontdekt, bevindt slechts een handjevol daarvan zich in een sterrenhoop. Ergens is dat vreemd, omdat bekend is dat de meeste sterren in zulke groepen worden geboren. Daarom begonnen astronomen zich al af te vragen of deze vreemde schaarste ontstaat doordat planeetvorming in sterrenhopen anders verloopt dan elders in de Melkweg. Dankzij een zes jaar durende zoektocht met HARPS, een instrument voor het opsporen van exoplaneten op de 3,6-meter telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla, is dit probleem nu uit de wereld geholpen. Met dat instrument is naar 88 van de ongeveer vijfhonderd sterren in M67 gekeken, en bij drie ervan is een planeet ontdekt. Dat lijkt weinig, maar de sterrenhoop staat relatief ver weg (2500 lichtjaar), waardoor de afzonderlijke sterren niet erg helder zijn en hun eventuele schommelbewegingen ten gevolge van de aanwezigheid van planeten zich niet gemakkelijk laten meten. In feite is met het nieuwe onderzoek juist aangetoond dat planeten in M67 net zo talrijk zijn dan elders. Twee van de planeten in M67 draaien rond zonachtige sterren, de derde rond een rode reuzenster. De eerste twee hebben ongeveer een derde van de massa van Jupiter en cirkelen in respectievelijk zeven en vijf dagen om hun moederster. Daarmee behoren ze tot de klasse van hete Jupiters. De derde planeet heeft een omlooptijd van 122 dagen en is zwaarder dan Jupiter. (EE)
Eerste planeet ontdekt bij evenbeeld zon in sterrenhoop

8 januari 2014
Astronomen van de universiteit van Toronto (Canada) hebben een object ontdekt dat het midden houdt tussen een (mislukte) ster en een planeet. Het hemellichaam draait om een zeer jonge ster op ongeveer 440 lichtjaar van de aarde. De astronomen onderzoeken het object, dat door het leven gaat als ROXs 42Bb, al zeven jaar. Het cirkelt om de ster ROXs 42B en is ongeveer negen keer zo zwaar als de planeet Jupiter. Daarmee is het te licht voor een bruine dwerg – een mislukte ster dus. Maar anderzijds is zijn afstand tot de ster zó reusachtig – 150 keer de afstand zon-aarde – dat het maar moeilijk voorstelbaar is dat het om een ‘normale’ planeet gaat. De meeste astronomen denken dat zware gasplaneten, zoals Jupiter en Saturnus, ontstaan door een proces dat kernaccretie wordt genoemd. Daarbij vormt zich eerst een vaste kern, die vervolgens gas uit zijn omgeving aantrekt. Dit proces werkt het best op niet al te grote afstand van de moederster – tot op ruwweg 75 keer de afstand zon-aarde. Gezien zijn veel wijdere omloopbaan lijkt het onwaarschijnlijk dat ROXs 42Bb op deze manier is ontstaan. Op zo’n grote afstand van een jonge ster worden doorgaans alleen veel zwaardere ster-achtige objecten aangetroffen – bruine dwergsterren bijvoorbeeld. Dergelijke objecten ontstaan waarschijnlijk door zogeheten schijfinstabiliteiten – een proces waarbij een deel van de gasschijf rond een jonge ster onder zijn eigen gewicht ‘ineenstort’. ROXs 42Bb lijkt in geen van beide categorieën te passen. Volgens zijn ontdekker valt het object in het grijze gebied tussen planeten en bruine dwergen. Het zou een nieuw soort planeet kunnen zijn, maar ook een absurd lichte bruine dwerg. (EE)
Newly discovered celestial object defies categories

7 januari 2014
Sterrenkundigen hebben vandaag op de 223ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Washington, D.C., de eerste foto's vrijgegeven die gemaakt zijn met de nieuwe Gemini Planet Imager - een camera die ontworpen is om planeten bij andere sterren te fotograferen. De camera is eind oktober geïnstalleerd op de 8,2-meter Gemini South-telescoop op Cerro Pachón in Chili. Hij maakt gebruik van geavanceerde adaptieve optiek (ontwikkeld door het Lawrence Livermore National Laboratory) om storende atmosferische trillingen te compenseren. Een speciale 'coronagraaf' blokkeert het licht van de waargenomen ster, zodat kleine, zwakke objecten vlak bij die ster in beeld gebracht kunnen worden.Tijdens de testfase van de camera zijn opnamen gemaakt van bekende exoplaneten, zoals Beta Pictoris b. De camera blijkt boven verwachting te functioneren. Bij één ster, HR 4796A, zijn scherpe afbeeldingen verkregen van een smalle stofring rond de ster. In de komende jaren zullen tientallen jonge sterren op afstanden van enkele tientallen tot enkele honderden lichtjaren bestudeerd worden. De verwachting is dat met de Gemini Planet Imager zeker dertig tot vijftig nieuwe exoplaneten ontdekt zullen worden. (GS)
Persbericht Lawrence Livermore National Laboratory

7 januari 2014
Superaardes - planeten die een paar keer zo groot zijn als onze eigen thuisplaneet - hebben mogelijk ook oceanen en continenten. Tot die conclusie komt Nick Cowan van de Northwestern University. Eerder was altijd aangenomen dat de grote broertjes van de aarde volledig bedekt zouden zijn door een wereldwijde oceaan.Met de ruimtetelescoop Kepler zijn de afgelopen jaren veel superaardes ontdekt. Door de bank genomen zijn ze twee keer zo groot als de aarde, en bestaan ze uit min of meer dezelfde materialen. Dat betekent dat hun oppervlak vier keer zo groot is als dat van de aarde, en hun massa ongeveer tien keer zo groot. Als de hoeveelheid water op en in de planeet gerelateerd is aan de massa, bevatten superaardes dus ook tien keer zo veel water. Omdat het oppervlak 'slechts' vier keer zo groot is, zijn de oceanen er dieper, en omdat het reliëf van een superaarde geringer is dan dat van onze eigen planeet, als gevolg van de sterkere zwaartekracht, is de verwachting dat ze geheel door een oceaan zijn bedekt.Maar volgens Cowan kunnen superaardes toch ook continenten hebben. Een deel van de watervoorraad van een planeet bevindt zich namelijk in de gesteentemantel, en dat percentage is voor superaardes hoger dan voor onze eigen planeet: de hogere druk op de oceaanbodems heeft tot gevolg dat er meer water in de mantel terechtkomt. Het gevolg is dat de oceanen aan het oppervlak van een superaarde minder diep zijn dan tot nu toe altijd is aangenomen, en dat er ondanks het geringere reliëf wel degelijk continenten kunnen voorkomen.De vraag of een planeet continenten heeft is van belang voor de leefbaarheid. Verwering van oppervlaktegesteenten, met de bijbehorende atmosferische koolstofcyclus, heeft een stabiliserende invloed op het klimaat van een planeet. Het klimaat op een 'waterwereld' is dus veel minder stabiel.Cowan presenteerde zijn conclusies vandaag op de 223ste bijeenkomst van de American Astronomical Society. Het zal nog wel even duren voordat zijn 'voorspelling' kan worden getest; daarvoor zijn extreem krachtige ruimtetelescopen nodig. (GS)

6 januari 2014
Een internationaal team van astronomen heeft voor het eerst een planeet van ongeveer dezelfde massa als de aarde opgespoord die tijdens elke omloop voor zijn moederster langs schuift. De planeet, die de aanduiding KOI-314c draagt, is de lichtste waarvan zowel massa als afmetingen bekend zijn. Gezien zijn omvang – 60 procent groter dan onze eigen planeet – is KOI-314c verrassend licht. Dat betekent dat de planeet voor een belangrijk deel uit gassen moet bestaan. KOI-314c draait om een zwakke rode dwergster op ongeveer tweehonderd lichtjaar van de aarde. Hij volgt een krappe baan om de ster met een omlooptijd van 23 dagen. De afstand tot zijn relatief koele moederster is dermate klein, dat de planeet toch nog ongezond heet is: zijn temperatuur bedraagt ongeveer 100 graden Celsius. De gemiddelde dichtheid van KOI-314c is slechts 30 procent groter dan die van water. Dat wijst erop dat hij is gehuld in een honderden kilometers dikke atmosfeer van waterstof- en heliumgas. Volgens de astronomen, die hun ontdekking vandaag tijdens de 223ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Washington DC presenteren, kan KOI-314c oorspronkelijk groter en zwaarder zijn geweest. Mogelijk is hij zijn bestaan begonnen als een kleinere versie van de gasplaneet Neptunus en door de intense straling van zijn moederster een deel van zijn atmosferische gassen kwijtgeraakt. (EE)
Newfound Planet Is Earth-Mass But Gassy

6 januari 2014
Twee exoplaneten die ontdekt zijn met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler blijken een soortelijke dichtheid te hebben gelijk aan die van lood. Het gaat om de planeten Kepler-99b en Kepler-406b, die allebei zo'n veertig procent groter zijn dan de aarde. Ook drie andere Kepler-planeten (tussen de 10 en 80 procent groter dan de aarde) blijken uit zware elementen te bestaan. De resultaten zijn vandaag bekendgemaakt op de 223ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Washington, D.C., en gepubliceerd in The Astrophysical Journal.Kepler kan alleen de middellijn van een planeet vaststellen, door te meten hoeveel licht hij onderschept wanneer hij eens per omloop voor zijn moederster langs beweegt. Om iets over de samenstelling te kunnen zeggen, moet echter ook de massa bekend zijn.Met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaii is nu voor 16 exoplaneten de massa afgeleid uit de periodieke schommelingen van de moederster, veroorzaakt door de zwaartekracht van de planeet. Voor 30 andere planeten is de massa bepaald op basis van onderlinge baanverstoringen die twee planeten in één stelsel op elkaar uitoefenen.Inmiddels is duidelijk dat driekwart van alle exoplaneten die door Kepler zijn ontdekt minder dan vier keer zo groot is als de aarde. Maar de meeste van deze planeten vertonen toch weinig overeenkomsten met onze thuisplaneet: in veel gevallen gaat het om relatief kleine 'kernen', die omgeven worden door dikke mantels van lichte gassen, zoals waterstof en helium. Over hun ontstaan is nog weinig bekend.Op basis van de massabepalingen hopen sterrenkundigen te achterhalen welke fractie van de kleine planeten (in middellijn vergelijkbaar met de aarde) ook daadwerkelijk een aardeachtige samenstelling heeft. (GS)
Kepler Provides Insight on Enigmatic, Ubiquitous Planets (origineel persbericht)

31 december 2013
Twee teams van astronomen zijn, met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop, meer te weten gekomen over de atmosferen van twee exoplaneten (Nature, 2 januari 2014). Het betreft de warme planeet GJ 436b, die ongeveer zo zwaar is als de planeet Neptunus, en zijn lichtere soortgenoot GJ 1214b. Vanaf de aarde gezien bewegen de twee planeten tijdens elke omloop gedurende korte tijd vóór hun beider sterren langs. Dat biedt de mogelijkheid om, aan de hand van het sterlicht dat door hun atmosfeer heen gaat, meer te weten te komen over de atmosferische eigenschappen van deze planeten. Uit het onderzoek van GJ 436b blijkt dat deze planeet geen duidelijke chemische ‘vingerafdrukken’ achterlaat in het spectrum van zijn ster. Dat betekent ofwel dat deze planeet een hoge wolkenlaag heeft die zijn atmosfeer ondoorzichtig maakt, ofwel dat zijn atmosfeer – in tegenstelling tot de atmosfeer van Neptunus – weinig waterstof bevat. In plaats daarvan zou de atmosfeer van GJ 436b uit grote hoeveelheden zwaardere moleculen kunnen bestaan, zoals waterdamp of koolstofdioxide. De chemische signatuur van een dichte atmosfeer van die samenstelling laat zich veel moeilijker detecteren. Over de atmosfeer van GJ 1214b bestaat nu meer duidelijkheid. De eerste spectra van deze planeet lieten ook geen details zien, wat dezelfde mogelijkheden openliet als bij GJ 436b: een atmosfeer van voornamelijk waterdamp of een waterstofrijke atmosfeer met hoge bewolking. Nieuwe Hubble-waarnemingen hebben nu echter laten zien dat de atmosfeer van GJ 1214b weinig of geen waterdamp, methaan, stikstof of koolstofdioxide bevat. Dat maakt het waarschijnlijk dat in dit geval sprake is van een hoge, dichte wolkenlaag. Modelberekeningen laten zien dat deze, gezien de hoge temperaturen, heel anders van aard moet zijn dan de wolken op onze eigen planeet. Mogelijk bestaat hij uit een mist van kaliumchloride of zinksulfide. (EE)
Hubble Sees Cloudy Super-Worlds with Chance for More Clouds

26 december 2013
Planeten ontstaan in de schijf van gas en stof rond een ster-in-wording, maar wanneer en hoe zo’n protoplanetaire schijf ontstaat is nog steeds een mysterie. Een team van astronomen, onder leiding van de Leidse promovenda Nadia Murillo en hoogleraar Ewine van Dishoeck, heeft met de ALMA-radiotelescoop de jongste protoplanetaire schijf ooit opgespoord. Deze schijf is jonger dan op basis van de meeste modellen mogelijk wordt geacht. De astronomen hebben ALMA gebruikt om de driedubbele ster-in-wording VLA1623 te onderzoeken, die zich in het stervormingsgebied rond de ster Rho Ophiuchus (sterrenbeeld Slangendrager) bevindt. In de richting van VLA1623A, een jong object dat nog steeds gehuld is in een dichte cocon van stof en gas, is een schijfstructuur waargenomen. De straal van deze schijf is ongeveer vijf keer zo groot als de straal van de omloopbaan van de planeet Neptunus. Maar de centrale protoster is vijf keer lichter dan onze zon: dat wijst erop dat hij nog in de groei is. De ALMA-waarnemingen laten zien dat het gas in de schijf rond VLA1623A ‘kepleriaans’ roteert. Dat wil zeggen: de binnenste regionen draaien sneller om de ster dan de buitenste – net zoals de binnenste planeten van ons zonnestelsel sneller rond de zon draaien dan de buitenste. In kepleriaanse schijven ontstaan waarschijnlijk planeten met stabiele banen. De ontdekking van zo’n schijf in het stadium waarin de protoster nog diep in zijn geboortewolk verscholen zit, levert inzicht op in het ontstaansproces van planeten. Computermodellen voorspellen dat kepleriaanse schijven niet kunnen ontstaan in de eerste fasen van stervorming. De grote kepleriaanse schijf van VLA1623A bewijst echter het tegendeel. Dat wijst erop dat er factoren een rol spelen waarmee deze modellen onvoldoende rekening houden. Recent onderzoek wijst er bijvoorbeeld op dat een verkeerde uitlijning van het magnetisch veld en de rotatieassen, of turbulentie, het ontstaan van schijven bevordert. (EE)
ALMA vindt jongste protoplanetaire schijf ooit

19 december 2013
Astronomen hebben inmiddels al meer dan duizend exoplaneten ontdekt – planeten buiten ons zonnestelsel. Van veel van deze werelden is de massa onbekend, en daardoor is ook onduidelijk of ze voornamelijk uit gassen of uit gesteenten bestaan. Een nieuwe methode, ontwikkeld door onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT), biedt mogelijk uitkomst (Science, 20 december). Tot nu toe kunnen astronomen de massa van een exoplaneet eigenlijk maar op één manier meten: door te kijken naar de schommelbeweging die de planeet bij zijn moederster veroorzaakt. Deze methode is echter lang niet altijd bruikbaar, vooral niet bij lichte planeten in relatief wijde omloopbanen. De MIT-wetenschappers gooien het over een heel andere boeg: zij maken gebruik van het feit dat als een exoplaneet, vanaf de aarde gezien, vóór zijn moederster langs schuift, een klein deel van het sterlicht door de atmosfeer van die planeet heen gaat. En daarbij worden bepaalde golflengten van dat licht geabsorbeerd en andere doorgelaten: de planeetatmosfeer laat als het ware een vingerafdruk achter in het spectrum van de ster. Uit het MIT-onderzoek blijkt dat uit de kenmerken van die vingerafdruk de temperatuur, de gemiddelde dichtheid en het verticale drukprofiel (de mate waarin de luchtdruk naar boven toe verandert) van de planeetatmosfeer kunnen worden afgeleid. Er bestaat bovendien een standaardvergelijking die het verband beschrijft tussen deze drie atmosferische kengetallen en de zwaartekracht aan het planeetoppervlak. Anders gezegd: als je temperatuur, dichtheid en drukprofiel kent, ken je ook de grootte van de aantrekkingskracht van de planeet. En daaruit kan eenvoudig zijn massa worden afgeleid. Bij de in 2005 ontdekte exoplaneet HD189733b, waarvan de massa al redelijk goed bekend was, blijkt de nieuwe methode goed te werken. Maar hij zal zijn waarde pas echt kunnen bewijzen als toekomstige ruimtetelescopen, zoals de James Webb Space Telescope, straks nauwkeurige waarnemingen van de atmosferen van grote aantallen exoplaneten gaan afleveren. (EE)
New Technique Measures Mass Of Exoplanets

18 december 2013
Het stelsel van de nabije drievoudige ster Fomalhaut blijkt nóg ingewikkelder in elkaar te zitten dan tot nu werd aangenomen. Bekend was al dat de zwaarste van de drie sterren – Fomalhaut A – is omgeven door een spectaculaire gordel van kometen. Ook zou er een planeet om deze ster draaien, al bestaat daar enige twijfel over. Waarnemingen met de Europese infraroodsatelliet Herschel hebben nu laten zien dat de lichtste ster van het stelsel – Fomalhaut C – eveneens een kometengordel heeft (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Het meest bijzondere aan het Fomalhaut-stelsel is dat de kometengordel van de ster A niet volmaakt rond is, maar ellipsvormig. Datzelfde geldt ook voor de omloopbaan van de planeet die (vermoedelijk) om deze ster draait. Een en ander wordt toegeschreven aan een ontmoeting met een ander object in het stelsel, bijvoorbeeld met een tweede (nog onontdekte) planeet of met een van de beide andere sterren. De ontdekking van de kometengordel rond de ster C versterkt dat idee. Zo’n ontmoeting kan er namelijk niet alleen voor zorgen dat een kometengordel elliptisch wordt, maar maakt deze ook helderder doordat er meer onderlinge botsingen tussen kometen optreden. Zowel Fomalhaut A als Fomalhaut C heeft een kometengordel die helderder is dan gebruikelijk is voor sterren als deze. Daarmee is de complexiteit van het Fomalhaut-stelsel overigens nog niet geheel verklaard. Want de derde ster, Fomalhaut B, lijkt geen opvallend heldere kometengordel te hebben. (EE)
Companion’s comets the key to curious exoplanet system?

17 december 2013
Voor het eerst zijn sterrenkundigen erin geslaagd het bestaan van een 'voorspelde' exoplaneet op een onafhankelijke manier te bevestigen. De ruimtetelescoop Kepler heeft bij de ster Kepler-88 een planeet ontdekt met een grootte van ca. veertig procent van Jupiter en een omlooptijd van 10,9 dagen. Deze planeet, Kepler-88b geheten, schuift elke omloop voor zijn moederster langs, en verraadt zijn bestaan door periodieke helderheidsdipjes in het licht van de ster. Uit afwijkingen in de precieze overgangstijdstippen hebben sterrenkundigen het bestaan afgeleid van een tweede planeet in het stelsel, op grotere afstand van de ster, die géén overgangen vertoont, maar die met zijn zwaartekracht wel verstoringen veroorzaakt in de beweging van Kepler-88b. Deze planeet zou volgens de 'voorspellingen' ongeveer 60 procent van de massa van Jupiter moeten hebben, en een omlooptijd van ruim 22 dagen. Met de Sophie-spetrograaf op het Observatorie de Haute Provence in Zuid-Frankrijk is het bestaan van deze planeet, Kepler-88c, nu onafhankelijk bevestigd: de planeet veroorzaakt ook periodieke schommelingen in de beweging van de moederster, en die zijn door de spectrograaf opgemeten. Uit de metingen blijkt dat de omlooptijd van Kepler-88c 22,1 dagen bedraagt, en dat de planeet driekwart van de massa van Jupiter heeft - in goede overeenstemming met de voorspellingen. (GS)
Persbericht van de Universiteit van Porto (Portugees)

16 december 2013
De dubbele bruine dwerg Luhman 16AB, die eerder dit jaar werd ontdekt op een afstand van slechts 6,6 lichtjaar, is mogelijk een drievoudig systeem. Precisiemetingen aan de bewegingen van de twee bruine dwergsterren, uitgevoerd met de Europese Very Large Telescope (VLT) in Chili, wijzen op de aanwezigheid van een derde, lichte begeleider - vermoedelijk een planeet in een baan rond een van de twee sterren. Bruine dwergen zijn kleine, zwakke sterren die te licht zijn voor de spontane fusie van waterstof in hun kern; ze worden ook wel 'mislukte sterren' genoemd. Omdat ze zo zwak zijn, zijn ze vrijwel niet waarneembaar. De dubbele bruine dwerg Luhman 16AB werd daardoor pas begin dit jaar voor het eerst opgemerkt, al bevindt hij zich zeer dicht bij de zon. Henri Boffin (ESO), Yuri Beletsky (Carnegie Institution for Science) en collega's hebben de dubbele bruine dwerg nu regelmatig opgemeten met het FORS2-instrument van de Europese VLT. Uit de metingen blijkt dat de twee sterren tijdens hun beweging om elkaar heen kleine afwijkingen vertonen. Die kunnen het best verklaard worden door aan te nemen dat een van de twee bruine dwergen wordt vergezeld door een planetair object met een omlooptijd van enkele maanden. De resultaten zijn gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics. (GS)
Nearby Failed Stars May Harbor Planet (origineel persbericht)

16 december 2013
Amerikaanse astronomen hebben een nieuw instrument ontwikkeld waarmee over niet al te lange tijd planeten bij andere sterren in beeld gebracht kunnen worden. De eerste veelbelovende waarnemingen met het nieuwe instrument, van de ster Capella, zijn deze maand gepubliceerd. FIRST (Fibered Imager foR Single Telescope) combineert twee astronomische afbeeldingstechnieken: adaptieve optiek (om trillingen in de aardse dampkring te compenseren) en interferometrie (om de beeldscherpte enorm te verhogen). Prototypes van het nieuwe instrument zijn uitgetest op de 3-meter Shane-telescoop van de Lick-sterrenwacht in Californië en op de Japanse 8-meter Subaru-telescoop op Mauna Kea, Hawaii.In Astronomy and Astrophysics van december 2013 publiceren de astronomen waarnemingsresultaten van de dubbelster Capella, op 43 lichtjaar afstand van de aarde. Dat Capella een dubbelster is, blijkt uit spectroscopische metingen aan het licht van de ster, maar de twee componenten van de dubbelster staan zo dicht bij elkaar (ca. 100 miljoen kilometer) dat ze vanaf de aarde nooit afzonderlijk gezien zijn. Dat is nu wél gelukt.In de toekomst zal het FIRST-instrument verder ontwikkeld worden, waardoor ook veel zwakkere begeleiders op kleine afstand van een ster in beeld gebracht kunnen worden. Dan moet het mogelijk zijn om exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon - te fotograferen. (GS)
Novel instrument probes close binary stars, may soon image exoplanets (origineel persbericht)

11 december 2013
Als de afstand tussen zon en aarde vijf procent kleiner was geweest dan nu, zou een op hol geslagen broeikaseffect onze planeet onleefbaar hebben gemaakt. Dat volgt uit een klimaatmodel dat is doorgerekend door een team van Franse en Amerikaanse klimaatwetenschappers (Nature, 12 december). De computersimulatie tempert optimistische schattingen over het aantal leefbare planeten in de Melkweg. Voor zover bekend is leven afhankelijk van vloeibaar water. De aarde heeft daar heel veel van, maar als onze planeet ongeveer tien procent meer zonnestraling zou ontvangen dan nu, zou al dat water juist een nadeel zijn. Een hogere temperatuur leidt tot meer waterdamp, en dat leidt weer tot een nóg hogere temperatuur. Waterdamp is namelijk een sterk broeikasgas. Tot nu toe waren schattingen van het stralingsniveau waarbij het broeikaseffect van een planeet op hol slaat gebaseerd op ééndimensionale atmosfeermodellen. Dat wil zeggen: modellen waarbij alleen wordt gekeken naar hoe variabele grootheden, zoals de temperatuur, met de hoogte veranderen. Veranderingen in horizontale richting werden buiten beschouwing gelaten. Ook het mogelijk verkoelende effect van bewolking werd in deze modellen opgeofferd aan de eenvoud. Het nieuwe model is driedimensionaal en brengt meer details in rekening. Waar eerdere modellen lieten zien dat bij opwarming vooral lage bewolking ontstaat, die de planeet relatief koel houdt, verschuift in het nieuwe model de wolkenvorming naar grotere hoogten. En die hoge (sluier)bewolking houdt netto juist meer warmte vast. Al met al heeft dit tot gevolg dat de leefbare zone van ons zonnestelsel – voor een natte planeet als de aarde althans – op ongeveer 142 miljoen kilometer van de zon begint: slechts acht miljoen kilometer binnen de aardbaan. Veel andere modellen schetsten juist een veel rooskleuriger beeld: volgens sommige zouden zelfs planeten op de helft van die afstand nog leefbaar kunnen zijn. Dat laatste zou betekenen dat om misschien wel een kwart van alle zonachtige sterren in de Melkweg een leefbare planeet cirkelt. Het verbeterde klimaatmodel halveert dat aantal. (EE)
Earth is only just within the Sun's habitable zone

9 december 2013
Exoplaneten zullen ook zogeheten tropopauzes in hun dampkring hebben. Dat stellen onderzoekers van de University of Washington in een publicatie in Nature Geoscience. Op basis van een rekenkundig model hebben ze een verklaring gevonden voor de vorming van tropopauzes, die ook moet gelden voor planeten bij andere sterren dan de zon.De tropopauze in de aardse dampkring is de overgang tussen de lager gelegen troposfeer, waar de temperatuur daalt met toenemende hoogte boven het oppervlak, en de stratosfeer, waar de temperatuur juist stijgt met toenemende hoogte. Ook in de atmosferen van de reuzenplaneten zijn vergelijkbare tropopauzes aangetroffen, steeds ongeveer op de hoogte waar de luchtdruk in de dampkring ca. 0,1 bar bedraagt.Tyler Robinson en David Catling rekenen nu voor dat die omkering ontstaat door de absorberende eigenschappen van een dampkring op infrarode golflengten bij verschillende dichtheden. Op geringere hoogte wordt de temperatuur van een dampkring bepaald door de mate waarin infrarode warmtestraling van het planeetoppervlak (of van dieper gelegen delen in de atmosfeer) wordt geabsorbeerd; vandaar dat de temperatuur daalt bij toenemende hoogte. Maar onder een bepaalde luchtdruk wordt een dampkring transparant voor infrarode straling en vindt die absorptie niet langer plaats. In plaats daarvan is het de energie van zichtbaar licht en ultraviolette straling die van buitenaf in de dampkring terecht komt die bepalend is voor de temperatuur.Door gebruik te maken van de nieuwe modellen zullen astronomen beter in staat zijn om de dampkring van een verre exoplaneet te modelleren, verwachten de twee onderzoekers. (GS)
Astronomers solve temperature mystery of planetary atmospheres (origineel persbericht)

5 december 2013
Een internationaal team van astronomen, onder wie Tiffany Meshkat en Matthew Kenworthy van de Universiteit Leiden, heeft een reusachtige exoplaneet ontdekt op enorme afstand van de zonachtige ster HD 106906. De planeet is elf keer zo zwaar als Jupiter en draait op meer dan 650 maal de afstand zon-aarde rond zijn ster, wat hem tot recordhouder maakt. Ter vergelijking: de afstand tussen de zon en de buitenste planeet van ons zonnestelsel (Neptunus) is twintig keer zo klein. Planeten ontstaan in een protoplanetaire schijf rond een jonge ster door de samensmelting van planetoïde-achtige objecten. Dit proces verloopt op grote afstand van de ster echter te langzaam om de vorming van een reuzenplaneet mogelijk te maken. Ook het alternatieve mechanisme – de snelle samentrekking van materie – werkt daar niet: het buitengebied van een protoplanetaire schijf bevat zelden genoeg materie om een planeet ter grootte van HD 106906 b te kunnen vormen. De vraag is dus hoe de reuzenplaneet zo ver van zijn ster is geraakt. Een boeiende mogelijkheid is dat hij oorspronkelijk wellicht op veel kleinere afstand om zijn ster cirkelde en door een tweede, nog onbekende planeet dichter bij de ster uit zijn baan is geslingerd. Het stelsel van HD 106906 is nog maar 13 miljoen jaar oud en daardoor gloeit planeet HD 106906 b nog na van zijn geboorte. Hij heeft een temperatuur van ongeveer 1500 graden Celsius en is een sterke bron van infraroodstraling. (EE)
Oorspronkelijk persbericht

3 december 2013
Met de Hubble Space Telescope is bij vijf 'hete Jupiters' - gasvormige reuzenplaneten op kleine afstand van hun moederster - waterdamp aangetroffen in de atmosfeer. De resultaten voor drie van de vijf exoplaneten worden vandaag gepubliceerd in Astrophysical Journal; van de twee andere planeten zijn de metingen eerder dit najaar al gepubliceerd.Het gaat om de exoplaneten WASP-17b, HD209458b, WASP-12b, WASP-19b en XO-1b. De metingen zijn verricht op infrarode golflengten tijdens zogeheten planeetovergangen. Een klein deel van het sterlicht bereikt ons dan via de dampkring van de planeet, en atomen en moleculen in de atmosfeer kunnen hun spectrale vingerafdruk achterlaten in het waargenomen sterlicht.In veel gevallen is het watersignaal minder sterk dan werd verwacht, mogelijk als gevolg van de absorberende werking van een heiïge laag in de dampkring. De astronomen denken dat zulke smog-lagen vrij veel voorkomen bij hete Jupiters. (GS)
Hubble Traces Subtle Signals of Water on Hazy Worlds (origineel persbericht)

25 november 2013
De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler, die sinds het voorjaar van 2013 buiten bedrijf is als gevolg van een probleem met de standregeling, kan binnenkort misschien weer jacht gaan maken op exoplaneten. Een voorstel voor een aangepaste missie, K2 genoemd, is voorgelegd aan het hoofdkwartier van NASA. Vermoedelijk zal nog dit jaar besloten worden of de K2-missie daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Kepler maakt jacht op exoplaneten door te speuren naar minieme periodieke helderheidsdipjes in het licht van sterren, veroorzaakt door de zogeheten 'overgangen' van planeten. Voor dat soort metingen is een extreem nauwkeurige standregeling nodig. Door het uitvallen van twee van de vier reactiewielen van de ruimtetelescoop kan de vereiste nauwkeurigheid niet langer worden behaald: de variërende druk van onder andere de zonnewind (een stroom van elektrisch geladen deeltjes van de zon) duwt de ruimtetelescoop een klein beetje heen en weer. Technici hebben nu een methode ontwikkeld om dat probleem te omzeilen. Door de ruimtetelescoop voortdurend zodanig te oriënteren dat de zonnewind een volledig symmetrische druk uitoefent, wordt de invloed van de zonnewind geminimaliseerd. Een testopname heeft uitgewezen dat op die manier 95% van de oorspronkelijke richtnauwkeurigheid kan worden teruggewonnen.Tijdens de voorgestelde K2-missie zal Kepler niet langer op één gebied aan de hemel worden gericht, maar verschillende gebieden in het oog houden in de Dierenriem. Daarnaast kunnen ook metingen verricht worden aan o.a. sterrenhopen en supernova's. (GS)
A Sunny Outlook for NASA Kepler's Second Light

14 november 2013
Onderzoekers van de universiteit van Bern hebben een methode ontwikkeld die de zoektocht naar ‘leefbare’ exoplaneten kan vergemakkelijken. Aan de hand van een eenvoudig criterium – de gemiddelde dichtheid – kan een grote categorie planeten op voorhand al buiten beschouwing worden gelaten, óók als ze zich in de zogeheten leefbare zone rond hun moederster bevinden. De jacht op planeten buiten ons zonnestelsel waar leven kan voorkomen is in volle gang. Maar met de huidige middelen kan onmogelijk met zekerheid worden vastgesteld of een exoplaneet geschikt is voor leven of niet – al was het maar omdat we niet alle voorwaarden kennen waaraan een planeet moet voldoen om leefbaar te zijn. Om de zoektocht wat te vergemakkelijken, kiezen de Zwitserse wetenschappers voor een andere aanpak: zij sluiten bepaalde planeten uit van verder onderzoek. De achterliggende gedachte is dat voor leven zoals wij dat kennen in elk geval aan twee voorwaarden moet zijn voldaan: op de planeet moet vloeibaar water aanwezig zijn en er moet een zogeheten koolstofkringloop bestaan. De koolstofkringloop is een geologisch proces dat het CO2-niveau in de atmosfeer, en daarmee ook de temperatuur op de planeet, reguleert. CO2 komt vrij bij vulkanische uitbarstingen en wordt door oceanen weer aan de atmosfeer onttrokken en teruggegeven aan de gesteenten in de mantel van de planeet. Als een planeet van een zekere massa heel groot is, is zijn gemiddelde dichtheid heel laag. Dat betekent dat de planeet veel gas en/of water bevat en onleefbaar is. Veel gas wijst er namelijk op dat de luchtdruk aan het oppervlak zo hoog is dat er geen vloeibaar water in vloeibare vorm kan voorkomen. Maar een teveel aan water is ook niet goed: de druk onderin de oceaan wordt dan zo groot dat water een exotische vaste toestand aanneemt: ‘ijs VII’. IJs VII heeft zo’n hoge dichtheid dat het naar de bodem zakt en een barrière vormt tussen de oceaanbodem en het vloeibare water daarboven – einde koolstofcyclus. De zoektocht naar leefbare planeten kan dus in eerste instantie worden beperkt tot planeten die de juiste verhouding van massa en straal hebben. Dat betekent bijvoorbeeld dat planeten die dezelfde massa hebben als de aarde maar meer dan zeventig procent groter zijn, buiten beschouwing kunnen worden gelaten. En ‘superaardes’ die twaalf keer zo zwaar zijn als de aarde mogen niet veel meer dan twee keer zo groot zijn als onze planeet. Daarmee krijgt het overgrote deel van de relatief kleine exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord het stempel ‘onleefbaar’. (EE)
Ausschlussverfahren hilft bei der Suche nach erdähnlichen Planeten

4 november 2013
Een op de vijf zonachtige sterren in het Melkwegstelsel wordt vergezeld door een aarde-achtige planeet in de bewoonbare zone, waar de temperatuur in principe geschikt is voor de aanwezigheid van water en eventueel leven. Die conclusie trekken Amerikaanse sterrenkundigen op basis van een grondige analyse van de meetresultaten van de ruimtetelescoop Kepler.Kepler heeft vier jaar lang ruim 150.000 sterren in het oog gehouden. Minieme periodieke helderheidsdipjes van die sterren wijzen op de aanwezigheid van een planeet die eens per omloop voor de ster langs beweegt. Er zijn ruim drieduizend kandidaatplaneten gevonden. De meeste daarvan zijn groot en bewegen op kleine afstand rond hun ster (die exemplaren zijn het gemakkelijkst te vinden), maar Kepler heeft ook planeten ontdekt die minder dan twee keer zo groot zijn als de aarde.Een team onder leiding van promovendus Erik Petigura van de Universiteit van Californië in Berkeley heeft de Kepler-resultaten nu uitvoerig statistisch geanalyseerd. Daarbij lag de nadruk op sterren die vergelijkbaar zijn met onze eigen zon. Door rekening te houden met het feit dat niet elke planeetbaan zo georiënteerd is dat er overgangen optreden, kon de conclusie worden getrokken dat 22 procent van alle zonachtige sterren een relatief kleine planeet in de bewoonbare zone heeft.Dat betekent dat de dichtstbijzijnde potentieel bewoonbare exo-aarde zich waarschijnlijk op minder dan twaalf lichtjaar afstand bevindt, schrijven de onderzoekers deze week in Proceedings of the National Academy of Sciences.In de eerste drie jaar heeft Kepler in totaal 3553 kandidaatplaneten gevonden bij 2658 individuele sterren; 85% daarvan is kleiner dan Neptunus, en ruim 600 planeten zijn kleiner dan twee maal de middellijn van de aarde. Iets meer dan honderd exoplaneten bevinden zich in de bewoonbare zone van de moederster; tien procent daarvan is minder dan twee keer zo groot als de aarde. Volgens Kepler-onderzoekster Natalie Batalha wordt minstens 70 procent van alle hoofdreekssterren vergezeld door minstens één planeet met een omlooptijd van minder dan 400 dagen. (GS)
Astronomers answer key question: How common are habitable planets? (origineel persbericht)

30 oktober 2013
De exoplaneet Kepler-78b, waarvan al bekend was dat hij niet veel groter is dan de aarde, heeft vrijwel dezelfde dichtheid als onze planeet. Dat blijkt uit massabepalingen die twee teams van astronomen – onafhankelijk van elkaar – hebben gedaan (Nature, 31 oktober). Kepler-78b schuift vanaf de aarde gezien eens in de 8,5 uur voor zijn ster langs. Vandaar dat de NASA-satelliet Kepler, waarmee naar sterren werd gezocht die kleine regelmatige helderheidsdipjes vertonen, in staat was om deze planeet op te sporen. Uit de mate waarin de helderheid van de ster tijdens deze planeetovergangen afnam, volgde direct al dat Kepler-78b slechts ongeveer twintig procent groter is dan de aarde. Maar zijn massa was tot nu toe onbekend. Door met instrumenten van de 3,6-meter telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla en de Keck-telescoop op Hawaï heel nauwkeurig naar het spectrum van de moederster te kijken, hebben astronomen nu gemeten in hoeverre de ster door de om hem heen cirkelende planeet aan het schommelen wordt gebracht. Uit de grootte van die schommelbeweging kan de massa van Kepler-78b worden afgeleid. De resultaten van de beide massabepalingen liggen dicht bij elkaar. Het Keck-team (o.l.v. Andrew Howard) komt uit op 1,69 aardmassa, het ESO-team (o.l.v. Francesco Pepe) op 1,86 aardmassa. Daaruit volgt dat de gemiddelde dichtheid van Kepler-78b ergens tussen 5,3 en 5,6 gram per kubieke centimeter ligt. Ter vergelijking: de gemiddelde dichtheid van de aarde bedraagt 5,5 gram per kubieke centimeter. Dat betekent dat de globale samenstelling van Kepler-78b waarschijnlijk op die van de aarde lijkt: veel gesteente en ijzer. Maar daar houden de overeenkomsten ook wel zo’n beetje op. Doordat hij op een afstand van slechts anderhalf miljoen kilometer om zijn ster wentelt, stijgt de temperatuur aan de dagzijde van Kepler-78b tot ongeveer 3000 kelvin – hoog genoeg om gesteente te laten smelten. (EE)
First Earth-Sized, Rocky Exoplanet Found

28 oktober 2013
Twee teams van astronomen hebben onafhankelijk van elkaar aangetoond dat de ster KIC 11442793 vergezeld wordt door niet minder dan zeven planeten. Drie daarvan waren eerder al gevonden in meetgegevens van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. De vier nieuw ontdekte planeten zijn ook gevonden in Kepler-data: alle zeven planeten bewegen eens per omloop voor hun moederster langs, waarbij ze minieme periodieke helderheidsdipjes in het sterlicht veroorzaken.De ster, ook aangeduid als KOI-351 (Kepler Object of Interest) staat op een afstand van ca. 2500 lichtjaar. Het planetenstelsel lijkt in zoverre op dat van ons, dat ook hier kleine, rotsachtige planeten dichter bij de ster staan dan grotere gasplaneten. De buitenste planeet van KOI-351 staat echter op ongeveer dezelfde afstand van zijn ster als de aarde van de zon - het planetenstelsel is dus veel compacter dan het onze, en op de binnenste planeten is de temperatuur veel te hoog voor het bestaan van vloeibaar water of leven.De ontdekking van de vier nieuwe exoplaneten is geubliceerd in twee artikelen op de preprint-server arXiv. Eén van de twee teams wordt geleid door de Amerikaans-Duitse astronoom Artie Hatzes; het andere team bestaat uit vrijwilligers van Planet Hunters, een citizen science-project waarin burgers mee kunnen zoeken naar exoplaneten in de Kepler-data. (GS)
Vakpublicatie van het Planet Hunters-team

25 oktober 2013
Planeten die rijk zijn aan koolstof, inclusief de zogeheten diamantplaneten, hebben waarschijnlijk geen oceanen. Tot die conclusie komen Amerikaanse wetenschappers aan de hand van computermodellen van planetenstelsels bij sterren die veel meer koolstof bevatten dan onze zon. De oorzaak van het watertekort in zulke planetenstelsels ligt bij de koolstof zelf. Die vormt zo gemakkelijk verbindingen met zuurstof, dat er weinig of geen water – een verbinding van waterstof en zuurstof – kan ontstaan. In zulke stelsels komen dus ook geen kometen en planetoïden voor zoals wij ze kennen. Bij de zoektocht naar ‘leefbare’ planeten moet dus niet alleen worden gelet op de afstand van een planeet tot zijn ster c.q. zijn oppervlaktetemperatuur. Ook de samenstelling van de materie waaruit hij is ontstaan speelt een belangrijke rol. (EE)
Carbon Worlds May be Waterless, Finds NASA Study

24 oktober 2013
Planeten ontstaan uit de schijven van gas en stof rond sterren-in-wording. De ALMA-submillimetertelescoop en de infraroodsatelliet Herschel hebben een voorbeeld van zo’n ‘planetaire bouwplaats’ in beeld gebracht. Uit de waarnemingen blijkt dat de schijf rond de ster HD 21997 een vreemde samenstelling vertoont: hij bevat zowel gas dat is overgebleven van de vorming van de ster zelf als stof dat is vrijgekomen bij botsingen tussen planetesimalen (planetaire bouwstenen). Kort na zijn ontstaan is een ster zoals onze zon omgeven door een schijf van stof en gas. Binnen die schijf komt een proces op gang waarbij stofdeeltjes samenklonteren tot kilometers grote brokken gesteente: planetesimalen. Deze laatste klonteren verder samen tot volwaardige planeten of blijven achter als zelfstandige planetoïden en kometen. De bestaande modellen voor planeetvorming voorspellen dat zodra het planetesimalenstadium is bereikt, de schijf geen grote hoeveelheden gas meer bevat. Een deel ervan is naar de ster toe gestroomd, een deel wordt opgenomen door grote gasplaneten-in-wording en de rest wordt door de intense straling van de jonge ster de ruimte in geblazen. Dat proces zou ongeveer tien miljoen jaar moeten duren. Maar nu heeft een internationaal team van astronomen, onder wie Attila Juhász en Markus Schmalzl van de Leidse Sterrewacht, ontdekt dat de schijf rond de ongeveer dertig miljoen jaar oude ster HD 21997 niet alleen veel oergas bevat, maar ook stof dat bij botsingen tussen planetesimalen is ontstaan. Het stof bevindt zich in een gordel waarvan de binnenste begrenzing op 8 miljard kilometer van de ster ligt. De gordel van gas begint veel dichter bij de ster. Het feit dat de gordels van gas en stof niet precies samenvallen wijst erop dat zij niet door één en hetzelfde fysische mechanisme zijn ontstaan. Hoe de hybride structuur van de schijf rond HD 21997 dan wél tot stand is gekomen, is vooralsnog een raadsel. (EE)
A rare snapshot of a planetary construction site

22 oktober 2013
Met de aankondiging van elf nieuwe exoplaneten die gevonden zijn door het WASP-project, is het aantal bekende planeten bij andere sterren de 1000 gepasseerd. WASP (Wide-Angle Search for Planets) maakt gebruik van geautomatiseerde groothoekcamera's op verschillende sterrenwachten die planeetovergangen registreren. Tot nu toe heeft WASP ruim honderd exoplaneten ontdekt - iets meer dan tien procent van het totaal. De teller van de exoplaneten-catalogus van de Franse astronoom Jean Schneider klom vandaag van 999 naar 1010. NASA hanteert een iets andere telmethode, en komt nog op een wat lager aantal uit. De ontdekking van de eerste exoplaneet bij een zonachtige ster werd achttien jaar geleden bekendgemaakt, in oktober 1995. (GS)
Exoplanetencatalogus van Jean Schneider

17 oktober 2013
Een internationale groep astronomen, onder wie Saskia Hekker (UvA/Max-Planck-Institute für Sonnensystemforschung, Duitsland), heeft het eerste meervoudige planetenstelsel ontdekt waarbij het baanvlak van de planeten heel schuin staat ten opzichte van de evenaar van hun moederster. De ontdekking, die op 18 oktober in Science wordt gepubliceerd, werpt nieuw licht op het vraagstuk van de vorming van de zogeheten ‘hete Jupiters’ – zware planeten die in een zeer nauwe omloopbaan om hun ster draaien.Theoretisch gezien kunnen hete Jupiters nooit op hun huidige plek zijn ontstaan. Een mogelijk scenario is dat ze op grote afstand van hun moederster zijn gevormd en door de interactie met het stof en gas rond de ster naar binnen zijn gemigreerd. Deze theorie kwam ter discussie toen hete Jupiters werden ontdekt die helemaal niet uitgelijnd zijn met hun moederster en soms zelfs in tegengestelde richting draaien. Dit als gevolg van interacties met andere hemellichamen, zo werd gesuggereerd. Het eenvoudige migratiescenario kan deze afwijkende baanoriëntaties namelijk niet verklaren. Als de verstoring van het baanvlak van sommige hete Jupiters inderdaad wordt veroorzaakt door hun vormingsproces, zouden meervoudige systeem zónder hete Jupiters wél netjes uitgelijnd moeten zijn. De astronomen hebben nu echter vastgesteld dat dit niet altijd het geval is: in gegevens van de NASA-satelliet Kepler hebben ze een niet-uitgelijnd planetenstelsel ontdekt dat géén hete Jupiter bevat. Dat planetenstelsel behoort toe aan Kepler-56, een rode reuzenster, vier keer zo groot als onze zon, op 3000 lichtjaar van de aarde. Bij deze ster ontdekte de Kepler-satelliet twee planeten, waarvan uit nader onderzoek is gebleken dat hun baanvlak een forse hoek maakt met het evenaarsvlak van de moederster. Vervolgonderzoek met de Keck-telescoop op Hawaï heeft de oorzaak daarvan aan het licht gebracht: in een wijde baan om de ster draait nog een derde planeet. Berekeningen laten zien dat deze zware planeet de stand van de baanvlakken van zijn beide soortgenoten laat variëren. Of dit kantelscenario ook de verklaring is voor het bestaan van niet-uitgelijnde hete Jupiters zal uit verder onderzoek moeten blijken. (EE)
Eerste meervoudig planeetstelsel ontdekt met niet-uitgelijnde planeten

10 oktober 2013
Astronomen hebben de verbrijzelde overblijfselen ontdekt van een waterrijke planetoïde die ooit om de witte dwergster GD 61 draaide. De ontdekking kan erop wijzen dat er rond deze 150 lichtjaar verre ster ook waterrijke exoplaneten hebben gecirkeld (Science, 11 oktober). Het puin van de planetoïde heeft de atmosfeer van zijn oude, bijna uitgeblust moederster ‘vervuild’. Daarbij heeft het karakteristieke ‘vingerafdrukken’ achtergelaten in het lichtspectrum van de ster. En die spectrale vingerafdrukken verraden niet alleen de chemische samenstelling van de voormalige planetoïde, maar geven ook een indicatie van zijn omvang. Uit waarnemingen met de Cosmic Origins Spectrograph van de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat de planetoïde ongeveer 26 procent water heeft bevat. Dit watergehalte is vergelijkbaar met dat van Ceres, het grootste object in de planetoïdengordel tussen de banen van Mars en Jupiter. De grootte van de verbrijzelde planetoïde wordt geschat op minstens negentig kilometer. In ons eigen zonnestelsel hebben planetoïden als deze waarschijnlijk een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van leven. Meer dan vier miljard jaar geleden brachten zij aanzienlijke hoeveelheden water naar de aarde, die van zichzelf eigenlijk gortdroog was. De ontdekking van de overblijfselen van een waterrijke planetoïde bij een andere ster vormt een aanwijzing dat dergelijk ‘watertransport’ ook in veel andere planetenstelsels optreedt. (EE)
Watery asteroid in dying star points to habitable exoplanets

9 oktober 2013
Een internationaal team van astronomen heeft een planeetachtig object ontdekt dat moederloos – dus zonder ster – in de ruimte zweeft. Het is niet voor het eerst dat zo’n solitaire planeet is opgespoord, maar dit nieuwe exemplaar is wel erg jong en licht. Vervolgonderzoek aan een van zijn naaste soortgenoten wijst erop dat objecten als deze op dezelfde manier ontstaan als sterren. Vroeger was het simpel. Je had sterren – grote, fel stralende nucleaire ovens – en je had planeten – kleinere objecten die rond een ster cirkelen en het licht ervan weerkaatsen. Sterren ontstonden door het samentrekken van kolossale gaswolken, planeten door het samenklonteren van de materie die rond hun moederster was achtergebleven. Later kwamen daar nog de bruine dwergen bij: objecten die zwaarder zijn dan planeten, maar niet genoeg massa hebben om aan stellaire kernfusie te doen. En nu is de grens tussen sterren en planeten nóg verder vervaagd. Met de Pan-STARRS 1-telescoop op Hawaï hebben astronomen een exotisch jong object opgespoord dat zes keer zo zwaar is als de planeet Jupiter en geen moederster lijkt te hebben. Het object, met de aanduiding PSO J318.5-22, bevindt zich op een afstand van tachtig lichtjaar in het sterrenbeeld Steenbok. Het vertoont dezelfde kenmerken als de grote gasplaneten die rond veel jonge sterren cirkelen. PSO J318.5-22 is een astronomisch buitenkansje. Het object biedt astronomen de kans om een zware exoplaneet te onderzoeken zonder dat deze wordt overstraald door het hinderlijk felle licht van zijn moederster. Zijn leeftijd wordt geschat op 12 miljoen jaar – heel jong naar kosmische begrippen. Nóg jonger is OTS44, een vergelijkbaar object van ongeveer twaalf Jupitermassa’s, dat acht jaar geleden in het zuidelijke sterrenbeeld Kameleon is opgespoord. Deze eenzame planeet lijkt pas twee miljoen jaar geleden te zijn ontstaan. En in feite is dat ontstaansproces nog niet afgerond: nieuwe waarnemingen met de Very Large Telescope in Chili laten zien dat OTS44, net als veel jonge sterren, is omgeven door een schijf van gas en stof van waaruit nog steeds materie naar de planeet toe stroomt. De nieuwe onderzoeksresulaten zijn gepubliceerd in de tijdschriften Astrophysical Journal Letters en Astronomy & Astrophysics Letters. (EE)
Blurring the lines between stars and planets

8 oktober 2013
De superaarde 55 Cancri e bestaat waarschijnlijk toch niet voornamelijk uit diamant, zoals in 2010 werd gesuggereerd. Volgens masterstudente Johanna Teske van de Universiteit van Arizona heeft de exoplaneet vermoedelijk een veel normalere, rotsachtige samenstelling. 55 Cancri e is ongeveer twee keer zo groot en acht keer zo zwaar als de aarde, en beweegt op zeer kleine afstand in 18 uur rond zijn moederster. Op grotere afstand wordt de ster door nog vier andere planeten vergezeld.In 2010 deden sterrenkundigen metingen aan de samenstelling van de ster. Die bleek veel meer koolstof dan zuurstof te bevatten. Als diezelfde koolstof-zuurstofverhouding ook zou gelden voor de rotsachtige planeten van 55 Cancri, zo luidde indertijd de argumentatie, is het waarschijnlijk dat planeet e voor een belangrijk deel uit diamant - een extreem sterk samengeperste vorm van koolstof - bestaat.Teske en haar collega's hebben nu echter veel nauwkeuriger metingen aan de samenstelling van de ster gedaan. Daaruit blijkt dat 55 Cancri in verhouding weliswaar meer koolstof bevat dan onze zon, maar zeker niet zoveel als drie jaar geleden werd verondersteld. Het lijkt dan ook niet waarschijnlijk dat de binnenste planeet van de ster een 'diamanten planeet' is, zo concluderen de astronomen in The Astrophysical Journal. (GS)
Diamond 'Super-Earth' May Not be Quite as Precious, UA Graduate Student Finds (origineel persbericht)

8 oktober 2013
Een team van astronomen onder leiding van Brian Jackson van het Carnegie Institution for Science in Washington heeft mogelijk een exoplaneet gevonden die in slechts vier uur een omloop rond zijn moederster beschrijft. Als de ontdekking wordt bevestigd, is het de planeet met het kortst bekende 'jaar'. Jackson vond nog een handvol andere planeetkandidaten in zeer kleine omloopbanen, allemaal met omlooptijden van minder dan een halve dag.De kandidaten zijn gevonden in waarnemingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler, maar er is een onafhankelijke bevestiging nodig voordat met zekerheid vaststaat dat het echt om exoplaneten gaat. Het zou om planeten gaan die een paar keer zo zwaar zijn als de aarde - mogelijk de waterrijke kernen van Uranus-achtige gasplaneten die hun buitenste gaslagen hebben verloren onder invloed van de hitte van de moederster.Jackson presenteert zijn resultaten vandaag op de 45ste bijeenkomst van de Division for Planetary Sciences (DPS) van de American Astronomical Society in Denver, Colorado. (GS)
Found: Planets Skimming a Star’s Surface

7 oktober 2013
De aanwezigheid van zuurstof in de dampkring van een verre exoplaneet wijst niet noodzakelijkerwijs op het bestaan van leven op die planeet, zelfs niet wanneer de dampkring ook waterdamp en koolzuur bevat. Die conclusie trekken Chinese en Argentijnse onderzoekers op basis van berekeningen aan de effecten van ultraviolette straling van rode dwergsterren. De resultaten zijn vandaag gepresenteerd op de 45ste bijeenkomst van de Division for Planetary Sciences (DPS) van de American Astronomical Society in Denver, Colorado.Bij de speurtocht naar bewoonde exoplaneten richten astronomen zich in eerste instantie op planeten rond rode dwergsterren. Daarvan zijn er verreweg het meest, en hun planetenstelsels zijn gemakkelijker in detail te bestuderen, inclusief - in de nabije toekomst - de precieze samenstelling van de planeetatmosferen. Algemeen werd altijd aangenomen dat een combinatie van zuurstof (O2), waterdamp (H2O) en koolzuur (CO2) in de dampkring van een exoplaneet alleen verklaard zou kunnen worden door biologische activiteit aan het oppervlak. Feng Tian van de Tsinghua-universiteit in Beijing heeft nu de ultraviolette straling van de rode dwergsterren GJ876 en GJ667C bestudeerd, en berekend wat voor effect die heeft op scheikundige reacties in de dampkring van rondcirkelende exoplaneten. Uit de nieuwe modelberekeningen blijkt dat er toch significante hoeveelheden zuurstof kunnen ontstaan, ook zonder biologische activiteit. Zuurstof in combinatie met waterdamp en koolzuur kan dus niet langer beschouwd worden als een betrouwbare 'biomarker'. Eerder werd door Duitse onderzoekers al aangetoond dat de hoeveelheid ultraviolette straling van een (dwerg-)ster zeer bepalend is voor het gemak waarmee eventuele biomarkers in de dampkring van een planeet aangetoond kunnen worden. (GS)
45ste bijeenkomst van de DPS

30 september 2013
Het westelijk halfrond van exoplaneet Kepler-7b gaat schuil onder een dik wolkendek. Aan de oostzijde is de gasvormige reuzenplaneet relatief onbewolkt, en veel variatie zit er niet in dat patroon. Dat blijkt uit onderzoek van de planeet door de infrarode ruimtetelescoop Spitzer. Kepler-7b werd enkele jaren geleden al ontdekt door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler, die de minieme periodieke lichtdipjes registreert die ontstaan wanneer een exoplaneet - gezien vanaf de aarde - voor zijn moederster langs beweegt. Kepler-7b is een slag groter dan Jupiter, en draait op een afstand van slechts 9 miljoen kilometer rond zijn moederster. Uit Kepler-metingen blijkt dat het westelijk halfrond van de planeet relatief helder is. Er was echter niet duidelijk of het hier ging om gereflecteerd sterlicht, of om het gloeien van de planeet zelf. De Spitzer-metingen wijzen nu echter uit dat Kepler-7b vrij koel is, met een 'oppervlakte'-temperatuur van nog geen 1000 graden Celsius. Dat betekent dat het heldere westelijke halfrond alleen te verklaren is door aan te nemen dat het schuilgaat onder een dikke wolkenlaag die het sterlicht weerkaatst. Het is voor het eerst dat de wolkenverdeling van een planeet bij een andere ster 'in kaart' is gebracht. De resultaten worden binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal Letters. (GS)
NASA Space Telescopes Find Patchy Clouds on Exotic World (origineel persbericht)

10 september 2013
Het gemak waarmee toekomstige grote telescopen de aanwezigheid van zogeheten biomarkers kunnen aantonen in de atmosferen van aardeachtige exoplaneten, wordt voor een groot deel bepaald door de hoeveelheid ultraviolette straling die uitgezonden wordt door de moederster van de planeet. Dat blijkt uit computersimulaties en modelberekeningen van onderzoekers van het Duitse ruimtevaartinstituut DLR die vandaag gepresenteerd zijn op het European Planetary Science Congress 2013 in Londen.Biomarkers zijn moleculen in de dampkring van een planeet die geproduceerd worden door biologische activiteit aan het planeetoppervlak. Bekende voorbeelden zijn methaan, distikstofmonoxide, zuurstof en ozon. Gevoelige spectrografen op toekomstige monstertelescopen zoals de geplande European Extremely Large Telescope zijn misschien nét in staat om de aanwezigheid van zulke verbindingen aan te tonen in de dampkring van een kleine exoplaneet op maximaal enkele tientallen lichtjaren afstand van de aarde, vooropgesteld dat hij een baan beschrijft rond een rode dwergster.De onderzoekers, onder leiding van Lee Grenfell, hebben nu ontdekt dat de hoeveelheid UV-straling van de rode dwerg van grote invloed is op het gemak waarmee biomarkers gedetecteerd kunnen worden. Te weinig UV-straling betekent bijvoorbeeld dat er weinig ozon in een planeetdampkring wordt aangemaakt. Bij te veel UV-straling vindt er een sterkere verticale menging in de middelste lagen van de dampkring plaats, waardoor het biomarker-signaal zwakker wordt.De resultaten zijn voor publicatie aangeboden aan Planetary & Space Science. (GS)
Detecting biomarkers on faraway planets

4 september 2013
Een nieuw computerprogramma helpt amateurastronomen bij het opsporen van exoplaneten – planeten buiten ons zonnestelsel. Het programma, dat Open Source Differential Photometry Code for Amateur Astronomy Research (OSCAAR) heet, is mede-ontwikkeld door Luuk Visser (Universiteit Leiden en TU Delft) en deels gefinancierd door NASA. Amateurs die beschikken over een telescoop voorzien van een ccd-detector kunnen exoplaneten opsporen door nauwkeurige metingen te doen van de helderheden van sterren. Bij een zeker percentage van de planeten die om veel sterren cirkelen is de omloopbaan zo georiënteerd, dat de planeten vanaf de aarde gezien steeds weer voor hun ster langs schuiven. Tijdens zo’n planeetovergang of transit is de ster tijdelijk minder helder dan normaal. Die kleine, regelmatige optredende ‘helderheidsdipjes’ zijn meetbaar met instrumenten waar veel amateurs en kleine sterrenwachten al over beschikken. Wat nog ontbrak was geschikte software om de zoektocht naar sterren die dipjes vertonen te vergemakkelijken. Die software, OSCAAR dus, is nu gratis beschikbaar voor Windows 7 en hoger, Mac OS X 10.6 en hoger en recente Linux-varianten. OSCAAR maakt gebruik van differentiële fotometrie. Dat wil zeggen dat de helderheden van sterren onderling worden vergeleken. Op die manier worden helderheidsveranderingen ten gevolge van de invloed van aardatmosfeer automatisch buiten beschouwing gelaten. Door de helderheden van alle sterren in het beeldveld van de telescoop gelijktijdig te meten, wordt bovendien de detectiekans vergroot. Met OSCAAR zullen vooral ‘hete Jupiters’ – grote planeten met kleine omlooptijden – worden opgespoord. De echte liefhebber kan het computerprogramma ook aan zijn eigen wensen aanpassen. In principe kan het geschikt worden gemaakt voor de detectie van alle objecten die regelmatige helderheidsveranderingen vertonen. (EE)
NASA-funded Program Helps Amateur Astronomers Detect Alien Worlds

3 september 2013
De dampkring van de superaarde GJ1214b, op ca. 40 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Slangendrager, bevat veel waterdamp. Dat blijkt uit nieuwe waarnemingen die verricht zijn met de Japanse 8,2-meter Subaru-telescoop op Mauna Kea, Hawaii.Tot nu toe konden astronomen weinig met zekerheid zeggen over de samenstelling van de superaarde - een exoplaneet die een paar keer zo groot en een paar keer zo zwaar is als onze eigen thuisplaneet. Het zou kunnen gaan om een mini-versie van de gasrijke planeten Uranus en Neptunus in ons eigen zonnestelsel; in dat geval zou er sprake zijn van een zeer dikke, waterstofrijke atmosfeer. Het alternatief: een planeet die wat meer op de aarde lijkt, met een dampkring die rijk is aan watermoleculen.Met twee gevoelige optische camera's in het brandpunt van de Subaru-telescoop zijn nu waarnemingen verricht aan de periodieke overgangen van de planeet voor zijn moederster. Daarbij maakten de astronomen gebruik van een blauwfilter. Op die manier kon bepaald worden of er in de planeetdampkring sprake was van een sterke mate van (voorwaartse) lichtverstrooiing, zoals je die met name zou verwachten in den waterstofatmosfeer.In een artikel in The Astrophysical Journal concluderen de astronomen dat die zogeheten Rayleigh-verstrooiing zeer zwak is, Dat doet vermoeden dat GJ1214b geen dikke dampkring van (voornamelijk) waterstof heeft, maar vermoedelijk een veel minder uitgestrekte atmosfeer waarin veel waterdamp voorkomt. (GS)
Blue Light Observations Indicate Water-Rich Atmosphere of a Super-Earth

22 augustus 2013
Een internationaal team van astronomen heeft met behulp van de Subaru-telescoop op Hawaï de stofschijf rond de jonge ster RY Tauri onderzocht. Uit analyse van de gegevens blijkt dat deze schijf is omgeven door een ‘donzige’ laag. Waarschijnlijk bestaat deze laag uit materiaal dat is overgebleven uit de tijd dat er nog stof en gas op de schijf ‘neerdwarrelde’. Sterren ontstaan door het samentrekken van grote wolken van gas en stof. Rond de uiteindelijke ster blijft doorgaans een schijf van restmateriaal achter, waar nog een hele tijd materie naartoe blijft vallen. Door samenklontering van de materie in de schijf kunnen later planeten ontstaan. Het lijkt erop dat de schijf rond RY Tau in een vroeger ontwikkelingsstadium verkeert dan de meeste andere protoplanetaire schijven die de afgelopen jaren bij jonge sterren zijn ontdekt. Bij die zijn althans doorgaans geen ‘donzige’ lagen te zien. Of dat komt doordat de schijfvorming bij RY Tau trager verloopt dan normaal, is nog onduidelijk. RY Tau staat op een afstand van ongeveer 460 lichtjaar in het sterrenbeeld Stier en is pas ongeveer een half miljoen jaar oud. Zijn schijf heeft een diameter van 20 miljard kilometer – ongeveer tweemaal de middellijn van de omloopbaan van de planeet Neptunus. (EE)
A Fluffy Disk Around a Baby Star

19 augustus 2013
Astronomen hebben een exoplaneet ontdekt met een omlooptijd van slechts 8,5 uur. In de tijd dat onze aarde één keer om haar as is gedraaid, volbrengt deze planeet, die Kepler-78b heet, dus bijna drie rondjes om zijn ster. De planeet is een zogeheten superaarde – een slag groter dan de aarde dus. Uit de korte omlooptijd volgt dat de afstand tussen de planeet en zijn jonge moederster heel klein moet zijn: slechts anderhalf miljoen kilometer. Door die geringe afstand loopt de temperatuur aan het planeetoppervlak op tot ongeveer 3000 kelvin – hoog genoeg om gesteente te laten smelten. Je zou zeggen dat een kortere omlooptijd bijna niet mogelijk is. Toch is eerder al een exoplaneet ontdekt die maar ruim vier uur over één omloop doet: KOI 1843.03. Berekeningen laten zien dat deze planeet een kolossale dichtheid moet hebben om niet door de getijkrachten van zijn moederster uit elkaar getrokken te worden. Mogelijk bestaat hij vrijwel geheel uit ijzer. De twee bijzondere planeten zijn ontdekt met de NASA-satelliet Kepler. Ze verraden hun bestaan doordat ze, vanaf de aarde gezien, met korte tussenpozen voor hun ster langs schuiven, waardoor deze eventjes wat in helderheid afneemt. (EE)
MIT team discovers an exoplanet that orbits its star in 8.5 hours

15 augustus 2013
Met de succesvolle Keplersatelliet zijn de afgelopen jaren vele honderden kandidaat-exoplaneten gevonden. Daartoe moet de satelliet de hele tijd precies naar hetzelfde gebiedje aan de hemel kijken en de helderheid van sterren in zijn beeldveld meten. Soms beweegt een planeet voor een ster langs en wordt zo'n ster daardoor iets minder helder. Maar om zo precies gericht te blijven heeft de satelliet reactiewielen nodig. Door deze wielen te draaien, kan een satelliet zijn stand regelen zonder stuwstof te gebruiken. Kepler heeft vier van die wielen. Daarvan ging er in juli 2012 al één stuk. Hij heeft er minimaal drie nodig, maar helaas ging er in mei dit jaar weer één stuk. De afgelopen maanden hebben NASA-technici hun uiterste best gedaan om het derde wiel weer aan de praat te krijgen, maar vandaag maakte NASA bekend deze pogingen te staken. Daarmee komt de huidige missie van Kepler definitief ten einde. Wel gaat onderzocht worden of de minder goed gestabiliseerde satelliet nog steeds nuttig onderzoek kan doen. Kepler is in maart 2009 gelanceerd met een verwachte levensduur van 3,5 jaar. Maar omdat de satelliet nog zo goed functioneerde was eind vorig jaar juist besloten om de missie met nog eens vier jaar te verlengen. (Edwin Mathlener)
NASA ends attempts to fully recover Kepler spacecraft, potential new missions considered

5 augustus 2013
Met de Japanse 8,2-meter Subaru-telescoop op Mauna Kea, Hawaii, is een 'tweede Jupiter' gefotografeerd in een baan rond een ster die veel op de zon lijkt. Het gaat om de ster GJ 504, die zich op ca. 60 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Maagd bevindt. De ster is vanaf de aarde net met het blote oog zichtbaar; de planeet (GJ 504b geheten) is echter enorm veel zwakker. Op basis van de waarnemingen (verricht op nabij-infrarode golflengten) is GJ 504b naar schatting zo'n drie keer zo zwaar als Jupiter. Daarmee is het de lichtste exoplaneet die ooit direct gefotografeerd is. De afstand van de planeet tot de moederster is ca. 44 maal zo groot als de afstand van de aarde tot de zon (vergelijkbaar met de afstand van Pluto). Onduidelijk is hoe er op zo'n grote afstand van een ster gasvormige reuzenplaneten kunnen ontstaan. De ontdekking. die gepubliceerd wordt in The Astrophysical Journal, is gedaan in het kader van het SEEDS-programma, dat zich richt op het fotograferen van protoplanetaire schijven en exoplaneten rond nabijgelegen sterren. (GS)
Subaru Telescope’s Imaging Discovery of a Second Jupiter Shows the Power and Significance of the SEEDS Project (origineel persbericht)

30 juli 2013
Met behulp van gegevens van de Franse satelliet CoRoT zijn astronomen erin geslaagd om de draaisnelheid van een 90 lichtjaar verre soortgenoot van de zon te meten. Ook kon met redelijke nauwkeurigheid de massa van de om de ster cirkelende planeet worden vastgesteld. Sterren zoals onze zon 'borrelen': heet plasma uit het inwendige stijgt op naar het oppervlak, geeft zijn warmte af en daalt weer af. Bij dit proces ontstaan drukgolven – een soort geluid – die in het inwendige van de ster heen en weer kaatsen. Deze golven kunnen worden gebruikt om het inwendige van de ster te onderzoeken, ongeveer zoals seismologen het inwendige van onze planeet kunnen bestuderen door de golven van aardbevingen te registreren. De draaiing van de ster veroorzaakt subtiele variaties in de frequenties van de golven die door de ster heen gaan. Golven die met de draaiing mee gaan, planten zich iets sneller voort dan de golven die tegen de draaiing in gaan. Dat resulteert in een klein frequentieverschil waaruit de draaisnelheid en de stand van de rotatie-as van de ster kan worden afgeleid. Uit de CoRoT-gegevens blijkt dat HD52265, een ster in het sterrenbeeld Eenhoorn, 2,3 keer zo snel om zijn as draait als onze zon, en dat zijn rotatie-as een hoek van dertig graden met onze gezichtslijn maakt. Dat laatste gegeven kon worden gebruikt om de massa van de planeet HD52265b te berekenen. Tot nu toe was alleen bekend hoe zwaar de planeet minimaal moest zijn om de gemeten schommelbeweging van zijn moederster te kunnen verklaren. Maar zijn exacte massa kon niet worden bepaald, omdat de stand van zijn omloopbaan onbekend was. Daardoor was het theoretisch zelfs mogelijk dat HD52265b geen planeet was, maar een 'bruine dwerg' – een mislukte ster. Aan deze onzekerheid is nu een einde gekomen. Omdat de stand van de rotatie-as van de ster ook een goede indicatie geeft van de oriëntatie van de omloopbaan van de planeet, kon nu een veel nauwkeurigere schatting worden gemaakt van diens massa. Hij blijkt 1,85 keer zo zwaar te zijn als Jupiter en is dus echt een planeet. (EE)
Interior rotation of a distant star revealed

29 juli 2013
Het broeikasklimaat van een planeet kan sneller op hol slaan dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit nieuwe computermodellen van onderzoekers van de University of Washington en de University of Victoria die op 28 juli gepubliceerd zijn in Nature Geoscience.Dankzij de aanwezigheid van broeikasgassen in de dampkring van een planeet (m.n. waterdamp en kooldioxide) is de temperatuur aan het planeetoppervlak hoger dan je op basis van de afstand tot de moederster zou verwachten. Wanneer een bepaalde kritische temperatuur wordt bereikt, zullen de oceanen van de planeet beginnen te verdampen, waardoor er nóg meer waterdamp in de atmosfeer terecht komt, en het broeikaseffect in sterkte toeneemt. Zo ontstaat een zelfversterkend proces. Uiteindelijk slaat het klimaat op hol, kookt de planeet droog, en ontstaat er een oververhitte wereld zoals Venus. Uit de nieuwe computermodellen blijkt dat de drempeltemperatuur waarbij het broeikaseffect op hol begint te slaan lager is dan tot nu toe werd aangenomen. Exoplaneten die zich aan de binnenzijde van de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster bevinden (het gebied waar vloeibaar water aan het planeetoppervlak kan voorkomen) kunnen uiteindelijk dus gemakkelijker 'onbewoonbaar' worden door een op hol geslagen broeikaseffect. Onze eigen aarde staat overigens een zelfde lot te wachten. Gelukkig duurt dat nog ongeveer anderhalf miljard jaar. (GS)
Planetary ‘runaway greenhouse’ more easily triggered, research shows (origineel persbericht)

29 juli 2013
Voor het eerst is een planeetovergang waargenomen op röntgengolflengten. Bij een planeetovergang beweegt een exoplaneet (gezien vanaf de aarde) voor zijn moederster langs, waarbij een klein deel van de straling van de ster wordt onderschept. De Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler heeft op die manier tal van exoplaneten ontdekt door te speuren naar minieme periodieke helderheidsdipjes in de zichtbare straling van sterren.Bij exoplaneet HD189733b is het verschijnsel nu ook waargenomen in röntgenstraling: tijdens de overgang onderschept de planeet een deel van de röntgenstraling van de ster. HD189733b is een zogeheten 'hete Jupiter' - een grote gasvormige reuzenplaneet in een zeer kleine omloopbaan - op een afstand van slechts 63 lichtjaar. De planeet is de afgelopen jaren uitgebreid bestudeerd; zo is onder andere ontdekt dat hij langzaam maar zeker verdampt onder invloed van de straling van de moederster, en dat hij een overwegend blauwe kleur heeft als gevolg van lichtverstrooiing in de dampkring.De röntgenmetingen zijn verricht door twee röntgenruimtetelescopen: de Amerikaanse Chandra en de Europese XMM-Newton. De resultaten worden op 10 augustus gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Opmerkelijk genoeg blijkt de helderheidsafname op röntgengolflengten drie keer zo groot te zijn als in zichtbaar licht. Dat doet vermoeden dat de planeet een zeer uitgebreide dampkring heeft, waarvan het buitenste deel wel transparant is voor zichtbaar licht, maar niet (of minder) voor röntgenstraling.Dat de dampkring van HD189733b zo uitgestrekt is, vormt een mooie verklaring voor het feit dat de gemeten verdampingssnelheid van de planeetatmosfeer eigenlijk hoger is dan je zou verwachten: een paar honderd miljoen ton per seconde.Met Chandra is ook ontdekt dat de moederster van de planeet een zwakkere begeleider heeft. De twee sterren moeten tegelijkertijd zijn ontstaan, maar de hoofdster 'lijkt' ruim drie miljard jaar jonger dan de begeleider: hij roteert sneller en vertoont een hogere magnetische activiteit dan je zou verwachten als hij even oud was als de begeleider. Volgens de onderzoekers wordt die snellere rotatie (en de bijbehorende magnetische activiteit) wellicht veroorzaakt door de getijwerking van de naburige planeet. (GS)
NASA's Chandra Sees Eclipsing Planet in X-rays for First Time (origineel persbericht)

19 juli 2013
Astronomen hebben ontdekt dat dubbelsterren onder bepaalde omstandigheden een geschiktere leefomgeving voor planeten zijn dan enkelvoudige sterren. Dat betekent dat het aantal leefbare planeten in de Melkweg nog groter kan zijn dan tot nu toe werd aangenomen. 'Leefbaar' is de term die astronomen gebruiken voor planeten waar de basisomstandigheden geschikt zijn voor leven zoals wij dat kennen: niet te warm en niet te koud om water vloeibaar te laten zijn. Dat zijn echter niet de enige voorwaarden waar een planeet aan moet voldoen om echt leefbaar te zijn. Hij moet ook een dichte atmosfeer kunnen vasthouden. En dat is minder makkelijk dan het lijkt: in zijn prille jeugd wordt een planeet voortdurend bestookt met de energierijke straling en uitbarstingen van zijn jonge, dan nog snel roterende moederster. Een ster komt pas tot rust als zijn rotatie, onder invloed van zijn eigen magnetische veld, afremt. En bij enkelvoudige sterren kan dat heel lang duren. Volgens een team van Spaanse en Amerikaanse astronomen kunnen de omstandigheden rond een compacte dubbelster veel sneller verbeteren. Sterren die op kleine afstand om elkaar heen draaien, vervormen elkaar namelijk en vertragen elkaars rotatie. Uiteindelijk resulteert dat in een situatie die we kennen van onze eigen maan: de beide sterren zullen altijd met de dezelfde kant naar elkaar toe wijzen. En ondertussen neemt de activiteit van beide sterren sterk af. De voordelen van deze snelle 'rotationele veroudering' zijn evident: planeten die om de dubbelster heen cirkelen krijgen al veel vroeger in hun bestaan minder energierijke straling te verwerken. En dat is gunstig voor het instandhouden van een atmosfeer. Volgens de astronomen zouden ook de planeten Venus en Mars wellicht nog leefbaar zijn geweest als er twee sterren in plaats van één in het centrum van ons zonnestelsel hadden gestaan. (EE)
Two Suns Are Probably Better Than One, Or Not?

18 juli 2013
Planeten die rond koelere sterren draaien maken een grotere kans op een ijsvrij bestaan dan planeten bij hetere sterren. Deze schijnbare paradox is het gevolg van de interactie tussen de straling van de ster en sneeuw op het planeetoppervlak. Sterren zenden verschillende soorten straling uit. Hetere sterren produceren veel blauw licht en ultraviolette straling, koelere sterren juist veel rood licht en infrarode straling – straling met met minder energie en (dus) een langere golflengte. Het lijkt logisch dat de temperatuur van een rotsachtige planeet voornamelijk wordt bepaald door het soort straling dat deze van zijn ster ontvangt. Maar een nieuw klimaatmodel van astronomen van de universiteit van Washington toont aan dat de kwestie niet zo eenvoudig ligt. Dat komt door het gedrag van ijs: dat absorbeert relatief veel langgolvige straling, terwijl kortgolvige straling juist wordt weerkaatst. En hoe meer straling er wordt geabsorbeerd, des te warmer wordt de planeet. Dit effect kan bovendien nog worden versterkt door atmosferische broeikasgassen. Het netto resultaat is dat planeten die rond koelere sterren draaien, bij een vergelijkbare hoeveelheid straling, minder kans lopen om in een ‘sneeuwbaltoestand’ te geraken dan planeten bij hetere sterren. In die toestand, waarin vermoedelijk ook onze eigen aarde enkele malen is terechtgekomen, is de planeet van pool tot evenaar met ijs bedekt. (EE)
A warmer planetary haven around cool stars, as ice warms rather than cools

18 juli 2013
Voor het eerst is het astronomen gelukt om de zogeheten sneeuwgrens in de protoplanetaire schijf rond een jonge ster in beeld te brengen. De waarneming is gedaan met de internationale Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili (Science, 19 juli). Op aarde ligt de sneeuwgrens op grote hoogte, waar de temperatuur zo laag is dat het vocht in de lucht in sneeuw verandert. Deze grens is het duidelijkst te zien bij een berg: hij ligt op de plek waar de besneeuwde top overgaat in kaal gesteente. Voor de sneeuwgrens rond een jonge ster geldt iets vergelijkbaars: hij ligt in de verder naar buiten gelegen, koudere delen van de protoplanetaire schijf. Van de ster uit gezien ligt de eerste sneeuwgrens op de plek waar water bevriest. Verder naar buiten, waar de temperaturen nog lager zijn, beginnen ook andere moleculen in sneeuw te veranderen, zoals koolstofdioxide, methaan en koolstofmonoxide. Deze verschillende soorten sneeuw geven de in de schijf aanwezige stofdeeltjes een plakkerige coating en spelen een essentiële rol bij het samenklonteringsproces waar uiteindelijk de bouwstenen van planeten en kometen uit voortkomen. De ALMA-waarneming laat zien dat bij de jonge, zonachtige ster TW Hydrae de sneeuwgrens van koolstofmonoxide op 30 astronomische eenheden van de ster ligt. Deze afstand is vergelijkbaar met de afstand tussen zon-Neptunus in ons eigen zonnestelsel. Astronomen vermoeden dat de schijf rond TW Hydrae veel overeenkomsten vertoont met ons zonnestelsel, toen dit nog maar een paar miljoen jaar oud was. (EE)
Sneeuw in een jong planetenstelsel

11 juli 2013
Twee onderzoekers van verschillende onderzoekscentra in de VS hebben met een computersimulatie twijfel gezaaid over een aantal recente exoplaneetontdekkingen. Hun resultaten wijzen erop dat de onregelmatigheden die in de stofschijven van sommige sterren zijn waargenomen niet op de aanwezigheid van planeten hoeven te wijzen (Nature, 12 juli). Da afgelopen jaren hebben astronomen in de stofschijven rond diverse jonge sterren lege gordels ontdekt. Tot nu toe werden die leemten steevast toegeschreven aan rond de ster cirkelende planeten (in wording). Het idee was dat ze ontstaan onder invloed van de zwaartekracht van zo'n planeet. Maar volgens Wladimir Lyra en Marc Kuchner is daarbij geen rekening gehouden met de invloed die gassen in de schijf hebben op de structuur ervan. Nadat zij in hun simulaties warm gas aan de stofschijven hadden toegevoegd, bleek dat het stof in sommige delen van de schijf vanzelf begon samen te klonteren. Op die manier kunnen er leemten in de schijf ontstaan, zonder dat er een planeet in het spel is. Dit effect zou wel eens gevolgen kunnen hebben voor de vermeende planeet (of planeten) die rond de ster Fomalhaut cirkelt (cirkelen). De smalle excentrische verdichtingen die in de stofschijf van deze ster zijn waargenomen, lijken namelijk sterk op de uitkomsten van de planeetloze computersimulaties. En dat zou wel eens de reden kunnen zijn waarom het zoveel moeite kost om het bestaan van deze planeet onomstotelijk aan te tonen. (EE)
New simulation shows disk anomalies around stars may not be planets after all (Phys.org)

11 juli 2013
Uit waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat de in 2005 ontdekte exoplaneet HD 189733b een diepblauwe kleur heeft. Het is voor het eerst dat de werkelijke kleur van een planeet buiten ons zonnestelsel is gemeten. Bij een blauwe planeet denken we al snel aan de aarde. Maar afgezien van de kleur vertoont HD 189733b absoluut geen overeenkomsten met onze planeet. Het is een gasreus van het kaliber Jupiter die op zo'n kleine afstand om zijn moederster cirkelt, dat zijn temperatuur meer dan 1000 graden Celsius bedraagt. HD 189733b weerkaatst maar weinig licht en bevindt zich altijd dicht bij zijn ster. Daardoor is het, met de huidige middelen, niet mogelijk om de kleur van de planeet rechtstreeks vast te stellen. De kleurbepaling is dan ook via een omweg gebeurd. Astronomen hebben gekeken naar het gezamenlijke spectrum van ster en planeet op de momenten dat deze laatste zich respectievelijk naast, voor en achter zijn ster bevond. Op het moment dat HD 189733b achter de ster verdwijnt, blijkt niet alleen de gezamenlijke helderheid af te nemen, maar is een extra afname in het blauwe deel van het spectrum te zien. Daaruit volgt dat HD 189733b vooral blauw licht weerkaatst. Die blauwe tint kan (uiteraard) niet worden toegeschreven aan omvangrijke oceanen, maar wordt vermoedelijk veroorzaakt door fijne siliciumdeeltjes in de atmosfeer, die blauw licht verstrooien. (EE)
Hubble spots azure blue planet

8 juli 2013
Sterrenkundigen van de Duitse Friedrich Schiller Universität Jena hebben bij zes sterren zogeheten puinschijven ontdekt die veel koeler zijn dan normaal. Dat doet vermoeden dat ze weinig kleine stofdeeltjes bevatten, maar uitsluitend grotere deeltjes, met afmetingen van enkele millimeters tot een paar kilometer. Puinschijven zijn een overblijfsel van de vorming van een planetenstelsel. Ook in ons eigen zonnestelsel komen ze voor: de planetoïdengordel en de Kuipergordel. Ze bevatten grotere objecten (tot honderden kilometers in middellijn) maar ook veel kleine stofdeeltjes, gevormd door onderlinge botsingen. De nieuw ontdekte puinschijven - gevonden met de Europese infraroodruimtetelescoop Herschel - hebben een temperatuur van slechts zo'n twintig graden boven het absolute nulpunt - ongeveer zeventig graden koeler dan normaal. Uit de gemeten infraroodstraling leiden de astronomen af dat er om de een of andere reden vrijwel geen kleine stofdeeltjes in de schijven voorkomen. Maar groter dan een paar kilometer kunnen de afzonderlijke deeltjes ook niet zijn, anders zouden zwaartekrachtsstoringen tot botsingen leiden, waarbij juist wél kleine stofdeeltjes geproduceerd worden. Volgens de sterrenkundigen is er overigens een kleine kans dat de door Herschel gemeten infraroodstraling afkomstig is van verre sterrenstelsels die toevallig in dezelfde richting worden waargenomen als de zes bestudeerde sterren. De nieuwe resultaten worden later deze maand gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
Cosmic Dust Belts without Dust (origineel persbericht)

5 juli 2013
Exoplaneten kunnen dienen als natuurlijke detectors van de 'wind' van geladen deeltjes die hun ster uitzendt. Dat maakt postdocstudent Joe Llama van de universiteit van St Andrews vandaag bekend op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in St Andrews (Schotland). Als een exoplaneet vanaf de aarde gezien tijdens elke omloop eventjes voor zijn ster langs beweegt, resulteert dat in een 'dipje' in het licht van de ster. Dankzij zulke planeetovergangen of transits zijn al honderden exoplaneten ontdekt. Sommige van deze planeten zijn zogeheten hete Jupiters: grote planeten die op geringe afstand om hun ster cirkelen. Tijdens hun frequent optredende overgangen bedekken deze planeten een relatief groot gedeelte van hun moederster, waardoor ze gemakkelijk detecteerbaar zijn. Als zo'n hete Jupiter wordt bestookt met energierijke deeltjes van zijn ster, ontstaat een schokgolf die het magnetische veld van de planeet samendrukt. De dichtheid van deze 'sterrenwind' is niet in alle richtingen even groot en ook varieert de intensiteit ervan met de activiteit van de ster. Llama en zijn collega's hebben nu berekend dat als de planeet door een gebied trekt waar de dichtheid van de sterrenwind heel groot is, zich in de schokgolf zoveel deeltjes ophopen dat tijdens een planeetovergang een extra diepe helderheidsdip te zien is. Nauwkeurige metingen van de kleine variaties in de sterhelderheid tijdens verschillende planeetovergangen zouden dus inzicht kunnen geven in de activiteit van de ster waar de planeet omheen cirkelt. (EE)
Finding the deadly stellar winds that could put a stop to life

5 juli 2013
Astronomen hebben, met behulp van de Europese Very Large Telescope (VLT), de karakteristieke spectrale vingerafdruk van watermoleculen gedetecteerd in de atmosfeer van een planeet die om een andere ster cirkelt. De detectie is te danken aan een relatief nieuwe techniek die de speurtocht naar water op exoplaneten in een stroomversnelling kan brengen. De afgelopen twintig jaar hebben astronomen bijna duizend planeten buiten ons zonnestelsel ontdekt. Sommige van deze exoplaneten zijn zogeheten hete Jupiters – planeten die op geringe afstand om hun moederster draaien. Astronomen kunnen zulke exoplaneten opsporen door gebruik te maken van de zwaartekrachtsinvloed die de planeet op zijn ster uitoefent. Deze geeft de ster een regelmatige schommelbeweging die kleine, maar meetbare verschuivingen van de lijnen in het sterspectrum veroorzaakt. Een team astronomen onder leiding van Jayne Birkby van de Sterrewacht Leiden heeft deze techniek nu omgedraaid door juist gebruik te maken van de veel grotere zwaartekrachtsinvloed van de ster op de planeet. Deze zorgt ervoor dat de planeet met een snelheid van honderdduizenden kilometers per uur om zijn ster cirkelt. Dat resulteert in veel grotere verschuivingen van spectraallijnen, maar daar staat tegenover dat het spectrum van de planeet veel moeilijker detecteerbaar is. Toch is het met deze techniek nu gelukt om water op te sporen in de atmosfeer van HD 189733b, een Jupiter-achtige planeet die in iets meer dan twee dagen om zijn ster cirkelt en een temperatuur van meer dan 1500 graden heeft. Eerder was met dezelfde techniek ook al koolmonoxide in de atmosfeer van deze exoplaneet aangetoond. De detectie van water is moeilijker dan die van koolmonoxide, omdat de spectraallijnen van water in een golflengtegebied liggen waar veel last wordt ondervonden van de aardatmosfeer. Vooraf stond dus niet vast dat de meting zou lukken. Nu dat wel is gelukt, zal ook worden geprobeerd om andere moleculen op te sporen, zoals die van methaan en kooldioxide. Jayne Birkby presenteert het nieuwe resultaat vandaag op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in St Andrews (Schotland). (EE)
Novel technique boosts hunt for water on planets around other stars

5 juli 2013
De eerste resultaten van onderzoek van acht hete, Jupiter-achtige exoplaneten wijzen erop dat wind en wolken van grote invloed zijn op de gemeten samenstelling van hun atmosfeer. Dat maken astronomen vandaag bekend op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in St Andrews (Schotland). Astronomen kunnen de atmosferische samenstelling van een hete Jupiter vaststellen door het spectrum van zijn moederster te analyseren op het moment dat de planeet vanaf de aarde gezien voor die ster langs schuift. Op dat moment gaat een deel van het sterlicht door de planeetatmosfeer en wordt licht van bepaalde golflengten geabsorbeerd. Metingen met de Hubble-ruimtetelescoop hebben nu laten zien dat de atmosferen van hete Jupiters soms verrassende kenmerken vertonen. De huidige theoretische modellen voorspellen dat de krachtige winden in deze atmosferen ervoor zorgen dat zware moleculen, zoals die van titaniumoxide, hoog in de atmosfeer terechtkomen. Bij een van de onderzochte exoplaneten is echter geen spoor van titaniumoxide gevonden. Dat kan erop wijzen dat de wind op deze planeet minder hevig is dan gedacht of dat de titaniumoxidemoleculen tot grotere deeltjes samenklonteren die lager in de atmosfeer blijven. Bij twee andere planeten is een hoeveelheid waterdamp gemeten die overeenstemt met de theoretische verwachtingen, terwijl bij eerder waargenomen exoplaneten juist een tekort aan waterdamp was geconstateerd. Volgens de astronomen is het denkbaar dat bij deze laatste planeten de waterdamphoudende luchtlagen schuilgaan onder hoge bewolking. (EE)
Hubble Space Telescope reveals variation between hot extrasolar planet atmospheres

2 juli 2013
Op planeten die rond rode dwergsterren draaien komt mogelijk minder vaak leven voor dan algemeen wordt aangenomen. Rode dwergen zijn zeer talrijk, en ze worden vaak vergezeld door planeten. Maar ook al bewegen die planeten in de zogeheten 'bewoonbare zone', waar de temperatuur goed is voor water aan het oppervlak, dan nog zal leven zich er niet gemakkelijk kunnen ontwikkelen, aldus Aline Vidotto van de Universiteit van St Andrews in Schotland.Vidotto en haar collega's wijzen erop dat met name jonge rode dwergen zeer krachtige magneetvelden hebben. De wisselwerking tussen dat stellaire magneetveld en het magnetisch veld van de planeet kan ertoe leiden dat het planetaire magneetveld enorm wordt samengedrukt. Daardoor verliest het veld zijn beschermende werking, en kan de planeet op den duur zijn dampkring kwijtraken door de inwerking van energierijke elektrisch geladen deeltjes in de kosmische straling.De astronomen presenteren hun bevindingen vandaag op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in St Andrews. (GS)
Red dwarf stars could strip away planetary protection (origineel persbericht)

1 juli 2013
Sterrenkundigen van de Unviersiteit van Californië in Santa Barbara hebben ontdekt dat de planeet van de heldere ster HD97658, op 70 lichtjaar van de aarde, een zogeheten superaarde is. De planeet was in 2011 al ontdekt met de dopplermethode: als gevolg van de aanwezigheid van de planeet vertoont de ster kleine, periodieke schommelingen. De precieze massa van een exoplaneet kan met die methode echter niet vastgesteld worden.De astronomen hebben nu met de Canadese MOST-ruimtetelescoop ook overgangen van de planeet waargenomen: eens per omloop beweegt hij voor zijn heldere moederster langs. Uit de grootte van de resulterende (periodieke) helderheidsdipjes kan de middellijn van de planeet worden afgeleid. Omdat de baanoriëntatie nu ook bekend is, valt ook de massa te berekenen. Op die manier is vast komen te staan dat het om een superaarde gaat: een planeet die een paar keer zo zwaar en een paar keer zo groot is als onze eigen aarde.De gemiddelde dichtheid blijkt ca. vier gram per kubieke centimeter te zijn - ongeveer 70 procent van de dichtheid van de aarde. HD97658b, zoals de planeet heet, heeft mogelijk een uitgebreide dampkring. Leven is er echter niet mogelijk: hij bevindt zich op kleine afstand van zijn hete moederster.HD97658b is pas de tweede superaarde bij een heldere ster die met behulp van de overgangsmethode is waargenomen. De resultaten zijn vandaag gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters. (GS)
UCSB Astronomer Uncovers The Hidden Identity Of An Exoplanet (origineel persbericht)

1 juli 2013
De bewoonbare zone van rode dwergen is veel breder dan gedacht. Dat betekent dat er veel meer bewoonbare planeten in het Melkwegstelsel zijn dan tot nu toe werd aangenomen.De bewoonbare zone is het gebied rond een ster waar de temperaturen goed zijn voor water aan het oppervlak van een rondcirkelende planeet. Bij rode dwergsterren ligt die bewoonbare zone op kleine afstand van de ster, omdat rode dwergen relatief koel zijn. Planeten die op zo'n kleine afstand rondcirkelen, vertonen een zogeheten synchrone rotatie: ze keren de ster altijd hetzelfde halfrond toe, net zoals de maan dat doet bij de aarde.Computersimulaties van onderzoekers van de Universiteit van Chicago en Northwestern University, gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters, wijzen nu uit dat er aan de 'hete' kant van zo'n synchroon roterende planeet wolken ontstaan, die het licht van de moederster reflecteren en op die manier een verkoelend effect tot gevolg hebben. Dat betekent dat de bewoonbare zone zich verder naar binnen uitstrekt dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Omdat er bij rode dwergen (de talrijkste sterren in het heelal) veel exoplaneten zijn ontdekt, betekent dit nieuwe inzicht dat er veel meer potentieel bewoonbare planeten in het Melkwegstelsel zijn dan tot nu toe is gedacht - volgens de onderzoekers misschien wel zestig miljard.De toekomstige James Webb Space Telescope, waarvan de lancering gepland staat voor 2018, kan de conclusies van de onderzoekers mogelijk bevestigen: op infraroodgolflengten zijn de 'bewolkte' planeten misschien nét waarneembaar. (GS)
Clouds Expand Habitable Zone of Alien Planets (origineel persbericht)

27 juni 2013
De resultaten van een ‘planetenjacht’ die door de Gemini-sterrenwacht is opgezet, laten zien dat zware gasplaneten die in wijde banen om hun moederster draaien schaars zijn. De meeste hangen aan moeders rokken. Bij de waarneemcampagne is niet, zoals gebruikelijk, gekeken naar de kleine schommelbewegingen of helderheidsvariaties die sterren vertonen als er planeten omheen draaien. In plaats daarvan is de omgeving van zeventig nabije, relatief zware sterren, waaronder Bèta Pictoris en Fomalhaut, gefotografeerd. Daarbij zijn verschillende zwakke stellaire begeleiders ontdekt, maar dat bleken zogeheten bruine dwergen te zijn. Er zat niet één zware gasplaneet bij. Na een statistische analyse komen de onderzoekers tot de conclusie dat bij minder dan één op de vijf sterren van deze klasse zware planeten te vinden zijn die een wijde omloopbaan volgen. 'Wijd' wil in dit geval zeggen: wijder dan de omloopbaan van de planeet Neptunus in ons eigen zonnestelsel. De nog niet gepubliceerde resultaten van verder onderzoek laten zien dat dit gebrek aan zware planeten in wijde omloopbanen ook voor veel andere soorten sterren geldt. Het lijkt er dus op dat de planetenfamilie die in 2008 bij de ster HR 8799 is ontdekt een vreemde eend in de bijt is. Rond deze jonge ster cirkelen vier ‘gasreuzen’, stuk voor stuk minstens vijf keer zo zwaar als Jupiter, waarvan er twee omloopbanen volgen die wijder zijn dan die van Neptunus. Dat dit planetenstelsel al na onderzoek van slechts enkele sterren werd opgespoord, wekte de indruk dat zware-planeten-op-afstand een normale verschijning zijn. Maar dat blijkt dus niet zo te zijn. (EE)
Gas-Giant Exoplanets Cling Close to Their Parent Stars

26 juni 2013
Amerikaanse astronomen hebben twee planeten ontdekt in de dichtbevolkte sterrenhoop NGC 6811 (Nature, 26 juni). De planeten verraden hun ontstaan doordat ze vanaf de aarde gezien tijdens elke omloop voor hun ster langs bewegen. Dat resulteert in regelmatige 'helderheidsdipjes' die met de Kepler-satelliet zijn waargenomen. Alle sterren worden in groepen geboren. De meeste sterren, zoals onze zon, ontstaan in kleine groepjes die vrij snel uit elkaar vallen. Maar andere ontstaan in enorme zwermen van duizenden zwermen die miljarden jaren bijeen blijven. Binnen zulke rijke sterrenhopen voeren de sterren onderling strijd om de beschikbare ruimte en bestoken ze elkaar met intense straling en sterrenwinden. Niet bepaald een omgeving die bevorderlijk is voor het planeetvormingsproces, zou je zeggen. Dat in sterrenhopen tot nu toe pas een handjevol planeten was ontdekt, leek dus begrijpelijk. Maar afgezet tegen het beperkte aantal sterren van NGC 6811 dat door Kepler in de gaten is gehouden, kan uit de nieuwe dubbele ontdekking worden afgeleid dat planeetvorming in sterrenhopen net zo vaak voorkomt als elders. De nieuwe planeten hebben de aanduidingen Kepler-66b en Kepler-67b gekregen. Beide zijn minder dan drie keer zo groot als de aarde. (EE)
First Transiting Planets In A Star Cluster Discovered

25 juni 2013
Een team van astronomen heeft met een combinatie van nieuwe waarnemingen en bestaande gegevens van het HARPS-instrument van de 3,6-meter ESO-telescoop ontdekt dat het planetenstelsel van de ster Gliese 667C minstens zes planeten telt. Maar liefst drie van deze planeten zijn ‘superaardes’ die zich in de zone rond de ster bevinden waar vloeibaar water en eventueel ook leven kan bestaan. Daarmee is dit het eerste planetenstelsel dat we kennen met een volgepakte leefbare zone.Gliese 667C is een heel goed onderzochte ster van iets meer dan een derde zonsmassa. Hij is het minst heldere lid van een drievoudige ster, bekend als Gliese 667 (of GJ 667), die op een afstand van 22 lichtjaar in het sterrenbeeld Schorpioen staat. Dat is erg dichtbij – veel dichterbij dan de sterren die met telescopen zoals de op planeten jagende Kepler-ruimtetelescoop worden onderzocht.Eerdere onderzoeken hadden al laten zien dat er drie planeten rond Gliese 667C draaien, waarvan één in de leefbare zone. En nu heeft een team van astronomen, onder leiding van Guillem Anglada-Escudé van de Universiteit van Göttingen (Duitsland) en Mikko Tuomi van de Universiteit van Hertfordshire (VK), het stelsel opnieuw onderzocht door nieuwe HARPS-waarnemingen en gegevens van andere telescopen aan het al bestaande beeld toe te voegen. Ze hebben aanwijzingen gevonden dat er mogelijk zeven planeten om de ster cirkelen. Vanaf deze planeten zijn de beide andere sterren van het Gliese 667-stelsel overdag waarneembaar als zeer heldere sterren, en ’s nachts geeft dit tweetal ongeveer net zoveel licht als onze volle maan. De nieuwe planeten vullen de leefbare zone rond Gliese 667C helemaal op: meer ruimte voor stabiele planeetbanen is er niet.
Origineel persbericht

24 juni 2013
De missie van de Franse kunstmaan CoRoT (Convection, Rotation and planetary Transits) is beëindigd. Sinds eind 2012 is er geen communicatie meer met de ruimtetelescoop. Hij zal in een lagere baan om de aarde worden gebracht en uiteindelijk verbranden in de dampkring.CoRoT werd in december 2006 gelanceerd. Met behulp van een 30 cm-telescoop is onderzoek verricht aan sterbevingen en -trillingen, waaruit veel informatie afgeleid kon worden over de inwendige structuur en de rotatiesnelheden van sterren. Daarnaast nam CoRoT (net als de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler) planeetovergangen waar. In totaal heeft de Franse ruimtetelescoop 32 nieuwe exoplaneten ontdekt, en ca. 100 planeetkandidaten, waarvan de ware aard via andere metingen nog bevestigd moet worden. (GS)
Nieuwsbericht op www.phys.org

12 juni 2013
Astronomen hebben aanwijzingen gevonden dat er ver van de ster TW Hydrae een planeet aan het ontstaan is. De planeet-in-wording bevindt zich op een afstand die bijna drie keer zo groot is als de afstand tussen de zon en Neptunus – de buitenste ‘echte’ planeet van ons zonnestelsel. TW Hydrae is een kleine, koele ster die omgeven is door een grote schijf van restmaterie – gas en stof dat is overgebleven na de geboorte van de ster, ongeveer tien miljoen jaar geleden. Met de Hubble-ruimtetelescoop is in die circumstellaire schijf een relatief lege zone ontdekt op 12 miljard kilometer van de ster. Modelberekeningen laten zien dat in de ongeveer 3 miljard brede gordel een planeet van 6 tot 28 aardmassa’s zou kunnen ontstaan. De ontdekkers zijn verrast dat op zo’n grote afstand van de ster een relatief kleine planeet-in-wording zou kunnen bestaan. Volgens de gangbare scenario’s kunnen zulke lichte planeten niet op zo’n grote afstand van een lichte ster ontstaan. Planeetvorming – het geleidelijk samenklonteren van stof, gesteenten en gas – is meer iets voor de nabijere omgeving van een ster. (EE)
Exoplanet Formation Surprise

12 juni 2013
Een Japans onderzoeksteam heeft voor de eerste keer de atmosfeer van de exoplaneet GJ3470b onderzocht. Uit de waarnemingen, die gedaan zijn met twee telescopen van de Okayama Astrophysical Observatory, blijkt dat deze zeer hete planeet waarschijnlijk geen dicht wolkendek heeft. GJ3470b draait om een ster in het sterrenbeeld Kreeft en is 'maar' 14 keer zo zwaar als onze planeet. Daarmee is hij de op één na lichtste exoplaneet die tot nu toe is opgespoord. De omlooptijd van GJ3470b bedraagt slechts iets meer dan drie dagen. Dat betekent dat de afstand tussen hem en zijn moederster heel klein is: enkele miljoenen kilometers. Vanwege de hoge temperaturen die dat oplevert wordt de planeet ook wel een 'hete Neptunus' genoemd, al omschrijven de Japanse astronomen hem liever als een 'superaarde'. Op de momenten dat de planeet voor zijn ster langs schuift, kan worden gemeten of zijn atmosfeer bepaalde golflengten uit het spectrum van de ster absorbeert of verstrooit. De Japanse waarnemingen laten zien dat de schijnbare afmetingen van de planeet op nabij-infrarode golflengten kleine verschillen vertonen. Dikke bewolking zouden dit effect, dat wordt toegeschreven aan de atmosferische absorptie, maskeren. Het lijkt er dus op dat het altijd zonnig is op GJ3470b. Zonnig, maar veel te heet. (EE)
Sunny Super-Earth?

12 juni 2013
Steeds vaker wordt de hulp van het grote publiek gezocht bij het verwerken van grote hoeveelheden wetenschappelijke gegevens. Het succesvolle Zooniverse heeft inmiddels al bijna een miljoen deelnemers. Een nieuwe trend is dat geprobeerd wordt om nieuwe onderzoeksprojecten op te starten door middel van crowdfunding. Twee recente voorbeelden op dit gebied zijn Lone Signal en Arkyd. De eerste heeft tot doel om voortdurend signalen uit te zenden naar planetenstelsels waar zich intelligent leven kan hebben ontwikkeld. Arkyd wil een eigen satelliet lanceren om naar planeten bij andere sterren te zoeken. Lone Signal is een initiatief van de Amerikaanse astrobioloog Jacob Haqq-Misra. Hij en zijn team van wetenschappers en ondernemers willen een stroom berichten sturen naar de nabije ster Gliese 526, waar mogelijk leefbare planeten omheen cirkelen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van een oude NASA-radioschotel in Californië. Iedereen die dat wil kan gratis een tweet met het datasignaal van Lone Signal meesturen. Tegen een vergoeding kunnen ook grotere berichten of foto's worden verzonden. Het Arkyd-project is een reactie op de problemen met de NASA-satelliet Kepler, die de speurtocht naar exoplaneten ernstig vertragen. Net als Kepler zou de Arkyd-satelliet gaan letten op planeetovergangen ('transits') bij sterren. Dat zijn kleine, regelmatige 'dipjes' in de helderheid van de ster waaruit onder meer grootte en omlooptijd van de betreffende planeet kunnen worden afgeleid. Arkyd streeft naar een startkapitaal van minstens een miljoen dollar, dat al bijna binnen is. Maar eigenlijk is voor het project minimaal het dubbele nodig: belangstellenden kunnen geld doneren via de eind mei gestarte Kickstarter-campagne. (EE)

6 juni 2013
Astronomen hebben met behulp van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili een gebied in de schijf rond een jonge ster ontdekt waar stofdeeltjes bezig zijn om samen te klonteren. In deze ‘stofval’ kunnen de minuscule deeltjes zo groot worden dat er uiteindelijk objecten van komeetformaat kunnen ontstaan. De resultaten van het onderzoek, onder leiding van de Leidse promovenda Nienke van der Marel, verschijnen morgen (7 juni) in het wetenschappelijke tijdschrift Science. Astronomen weten inmiddels dat planeten bij andere sterren talrijk zijn en dat veel jonge sterren zijn omgeven door een schijf van gas en stof. Ze begrijpen echter nog niet helemaal hoe het fijne stof in zo'n schijf uiteindelijk in planeten kan veranderen. Computermodellen laten zien dat stofdeeltjes die met elkaar in botsing komen aan elkaar vast kunnen blijven plakken. Maar als deze grotere korrels weer met hoge snelheid botsen, spatten ze vaak uiteen. En zelfs wanneer dit niet gebeurt, zouden de grotere deeltjes volgens de modellen door de wrijving met het stof en gas in de schijf snel naar binnen toe migreren en op hun moederster vallen vóórdat ze nog groter zijn geworden. Op de een of andere manier moeten er dus veilige havens bestaan waar stofdeeltjes kunnen blijven groeien totdat ze groot genoeg zijn om zelfstandig te kunnen overleven. Het bestaan van zulke ‘stofvallen’, die bijvoorbeeld het gevolg kunnen zijn van wervelingen in de schijf, was al theoretisch voorspeld, maar tot nu toe waren ze nog nooit waargenomen. Nienke van der Marel heeft samen met haar teamleden ALMA ingezet om de ster Oph-IRS 48 te onderzoeken. Daarbij hebben ze ontdekt dat deze jonge ster is omgeven door een schijf van gas met een centraal gat dat waarschijnlijk is schoongeveegd door een (nog) niet waarneembare planeet of begeleidende ster. Eerdere waarnemingen met de Europese Very Large Telescope hadden al laten zien dat ook uiterst fijne stofdeeltjes zo’n ringstructuur hebben gevormd. Maar uit de nieuwe ALMA-gegevens blijkt dat grotere stofdeeltjes, met afmetingen van millimeters, een heel andere verdeling laten zien. De grovere deeltjes vormen geen complete ring, maar beperken zich tot een segment daarvan. Hierdoor is op de ALMA-beelden een structuur te zien die aan een enorme cashewnoot doet denken. Dit is een gebied waar grotere stofdeeltjes als het ware in de val lopen en door onderlinge botsingen nog groter kunnen worden – precies waar theoretici naar op zoek waren. De omstandigheden in deze 'stofval' zijn zodanig dat de deeltjes tot kometen kunnen uitgroeien. (EE)
ALMA ontdekt kometenfabriek

6 juni 2013
Nieuw onderzoek, op basis van gegevens van de Kepler-satelliet, wijst erop dat 'hete Jupiters' pas heel laat door hun moederster worden opgegeten. De planeten blijven steken in een krappe omloopbaan die miljarden jaren tamelijk stabiel blijft. Hete Jupiters zijn zware gasplaneten die op kleine afstand om hun ster cirkelen. Dat is waarschijnlijk niet de plek waar ze ontstaan zijn: net als de planeet Jupiter in ons zonnestelsel zijn ze op ruime afstand van de ster geboren. Pas later zijn de planeten, om redenen die nog niet goed begrepen worden, naar het centrum gemigreerd. Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat dit migratieproces niet bij de ster eindigt, maar kort voordien stopt. Doorgaans dwingen getijkrachten de planeet net op tijd in een stabiele cirkelbaan met een omlooptijd van enkele dagen. Eerder bestond nog het vermoeden dat de planeten door het magnetische veld van de ster werden tegengehouden of dat hun migratie stopt zodra ze het lege hart bereiken van de protoplanetaire schijf waarin ze geboren zijn. Dat die beide laatste theorieën waarschijnlijk niet kloppen volgt uit een analyse van de omloopbanen van duizenden (kandidaat-)planeten. Daarbij is gekeken naar hoe de afstanden tussen de planeten en hun sterren correleren met de massa van de ster. Anders dan de beide andere theorieën voorspelde de getijkrachttheorie dat de hete Jupiters van de zwaarste sterren gemiddeld een wijdere omloopbaan volgen. En dat blijkt inderdaad zo te zijn. (EE)
Stars Don't Obliterate Their Planets (Very Often)

4 juni 2013
Promovenda Karen Collins van de universiteit van Louisville heeft een hete exoplaneet ter grootte van Saturnus ontdekt bij een zonachtige ster in het sterrenbeeld Haar van Berenice. Het instrument waarmee de planeet is ontdekt, de Kilodegree Extremely Little Telescope (KELT), is in feite niet veel meer dan een digitale camera met een lichtsterke lens die autonoom functioneert. Met KELT wordt een aantal hemelgebieden met grote regelmaat gefotografeerd om sterren op te sporen die met vaste tussenpozen een beetje minder helder zijn dan normaal. In sommige gevallen worden zulke helderheidsdipjes veroorzaakt doordat er vanaf de aarde gezien een planeet voor zijn moederster langs schuift. Dezelfde opsporingsmethode wordt ook gebruikt door de onlangs in problemen geraakte Kepler-satelliet. Planeet KELT-6b bevindt zich op een afstand van 700 lichtjaar en draait in iets minder dan acht dagen om zijn ster. Dat betekent dat een 'jaar' op deze planeet niet veel langer dan een aardse week duurt. Gedurende elke omloop bevindt hij zich ongeveer vijf uur vóór zijn ster. Vervolgonderzoek met de grote Keck-telescoop op Hawaï heeft geleerd dat KELT-6b weinig elementen zwaarder dan waterstof en helium bevat. In dat opzicht lijkt hij op HD 209458b, een uitvoerig onderzochte exoplaneet die al in 1999 werd ontdekt. Collins, die haar ontdekking vandaag heeft gepresenteerd op de 222ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Indianapolis, hoopt binnenkort nog het bestaan van een tweede planeet bij de ster KELT-6 te kunnen bevestigen. (EE)
Little Telescope Discovers Metal-Poor Cousin Of Famous Planet

4 juni 2013
Uit waarnemingen met de 4-meter Mayall-telescoop op Kitt Peak (Arizona) blijkt dat veel van de sterren waarbij de Kepler-satelliet planeten heeft ontdekt wat groter zijn dan tot nu werd aangenomen. Dat betekent automatisch dat ook de afmetingen van hun planeten onderschat zijn. Het nieuwe onderzoek laat zien dat een kwart van de 'Kepler-sterren' minstens 35% groter is dan gedacht. Omdat de afmetingen van hun planeten worden afgeleid uit de hoeveelheid sterlicht die deze wegnemen op het moment dat zij voor hun ster langs bewegen, moeten ook die naar boven toe worden bijgesteld. En dat heeft weer tot gevolg dat de Kepler-catalogus waarschijnlijk minder kandidaat-planeten van het formaat aarde bevat dan gehoopt. De bijstelling is het gevolg van een andere meetmethode. De geschatte afmetingen van de Kepler-sterren waren afgeleid uit hun kleuren en helderheden. Met de Mayall-telescoop zijn nu meer dan driehonderd van deze sterren spectraal onderzocht, wat nauwkeurigere resultaten oplevert. De astronomen, die hun resultaten vandaag op de 222ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Indianapolis hebben gepresenteerd, zullen de komende tijd nog meer Kepler-sterren opmeten. (EE)
Kepler Stars and Planets are Bigger than Previously Thought

4 juni 2013
Hete Jupiters, zware exoplaneten die op zeer kleine afstand om hun moederster cirkelen, zijn mogelijk nog vreemder dan astronomen al dachten. Een nieuw model wijst erop dat zij gedeeltelijk worden verwarmd door elektrische stromen die door het magnetische veld van hun moederster worden veroorzaakt. Een van de bijzondere eigenschappen van de hete Jupiters is dat ze sterk opgezwollen zijn – sterker zelfs dan je op grond van hun kleine afstanden tot hun moedersterren zou verwachten. Dit 'opgeblazen' karakter wordt doorgaans toegeschreven aan processen die de planeet extra opwarmen, zoals getijkrachten of interacties tussen de sterke winden en de magnetische velden die op deze planeten worden verwacht. Maar deze modellen kunnen niet verklaren waarom de meest opgezwollen hete Jupiters bij magnetisch actieve sterren worden aangetroffen. Bij de planeten in ons eigen zonnestelsel werkt het elektrische verwarmingsmodel niet goed, omdat de buitenste delen van hun atmosferen koud zijn en elektriciteit niet goed geleiden. Maar bij toch al hete planeten die zich dicht bij hun moederster bevinden is dat anders. Daarin kunnen zeer sterke elektrische stromen optreden. Astronomen van Florida Gulf Coast University hebben hun model vandaag gepresenteerd op de 222ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Indianapolis. (EE)
Stellar Winds May Electrify Exoplanets (via Phys.org)

3 juni 2013
Astronomen van het Space Telescope Science Institute in Baltimore gaan de komende jaren met behulp van de Hubble Space Telescope op zoek naar kleine, lichte planeten in een baan rond de rode dwergster Proxima Centauri - de ster die het dichtst bij de zon staat, op slechts 4,3 lichtjaar afstand. Andere waarnemingen hebben al uitgewezen dat Proxima in elk geval niet door zware planeten wordt vergezeld.Als gevolg van zijn kleine afstand vertoont de dwergster een grote eigenbeweging aan de sterrenhemel. Daarbij zal hij de komende paar jaar twee keer vrijwel exact voor een verre achtergrondster langs bewegen. Het licht van die verre ster wordt dan door het zwaartekrachtsveld van de ster een heel klein beetje afgebogen. Ook de zwaartekracht van eventuele planeten in een baan rond Proxima zal zeer kleine afwijkingen veroorzaken in de waargenomen positie van de achtergrondster.Uit zulke microlens-waarnemingen kan het bestaan van een planeet worden afgeleid. De waarnemingscampagne werd vandaag aangekondigd op de 222ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Indianapolis. (GS)
NASA's Hubble Will Use Rare Stellar Alignment to Hunt for Planets (origineel persbericht)

3 juni 2013
Met de Europese Very Large Telescope in Chili zijn opnamen gemaakt van een object dat met de jonge ster HD95086 mee beweegt. Het gaat volgens de onderzoekers om een gasvormige reuzenplaneet op relatief grote afstand van de ster: ca. 56 keer de afstand tussen de aarde en de zon. De planeet, HC95086b genoemd, zou vier à vijf keer zo zwaar zijn als Jupiter. Daarmee is het de lichtste exoplaneet die tot nu toe ooit direct in beeld is gebracht. Dat lukt alleen door het licht van de ster zelf weg te filteren. (Er zijn veel lichtere exoplaneten bekend, maar die zijn nooit direct waargenomen.) Hoe de planeet precies is ontstaan is niet bekend; de moederster is minder dan 20 miljoen jaar oud. (GS)
Tot nu toe lichtste exoplaneet in beeld gebracht? (origineel persbericht)

29 mei 2013
In een artikel in het juninummer van het Amerikaanse populair-wetenschappelijke maandblad Astronomy beschrijven vier astronomen hoe buitenaardse beschavingen gevonden zouden kunnen worden met behulp van een kolossale infraroodtelescoop op aarde. De Colossus-telescoop, die uit ca. zestig spiegels van acht meter groot moet bestaan, krijgt een effectieve diameter van 77 meter. Hij moet in staat zijn om de warmtestraling van planeten bij nabijgelegen sterren nauwkeurig te meten. Op die manier zou ontdekt kunnen worden of een bewoonbare planeet meer warmte uitstraalt dan hij van zijn moederster ontvangt. Die energieproductie zou kunnen wijzen op het bestaan van een intelligente beschaving op de planeet. Overigens bestaat de Colossus-telescoop voorlopig nog alleen op papier. (GS)
Publicatie in Astronomy.

15 mei 2013
Voor de tweede keer deze maand heeft NASA's ruimtetelescoop Kepler zichzelf in de 'spaarstand' gezet. Hoewel de directe oorzaak nog niet bekend is, gaat het waarschijnlijk om een probleem met het standregelsysteem. De satelliet, die zijn zonnepanelen op de zon heeft gericht, draait momenteel langzaam om zijn as. En dat heeft tot gevolg dat de radioverbinding met de aarde steeds onderbroken wordt. Het standregelsysteem van de satelliet is niet alleen nodig om in contact te blijven met de vluchtleiding, maar ook om de nauwkeurige metingen te kunnen doen die nodig zijn om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. Het hart van dit systeem bestaat uit een aantal snel ronddraaiende vliegwielen. Bij zijn lancering in 2009 had Kepler er vier, maar één ervan heeft het in juli 2012 al begeven. Nu lijkt ook een tweede vliegwiel defect te zijn. Volgens NASA is het mogelijk om Kepler met behulp van zijn stuurraketjes weer zodanig te stabiliseren, dat de radioverbinding met de aarde kan worden hersteld. Maar dat betekent nog niet dat de satelliet zijn planetenjacht dan weer kan hervatten: daarvoor zijn minstens drie werkende vliegwielen nodig. Afhankelijk van de uitkomsten van de tests die de komende dagen worden gedaan, zal NASA besluiten of het waarneemprogramma van Kepler moet worden afgebroken. Maar zelfs als dat gebeurt, mag de missie een succes worden genoemd: de satelliet heeft bijna vier jaar gewerkt en honderden kandidaat-exoplaneten opgespoord. (EE)
Kepler Mission Manager Update

13 mei 2013
Sterrenkundigen hebben een exoplaneet ontdekt met behulp van een nieuwe techniek, die gebruik maakt van subtiele relativistische effecten. De planeet, Kepler-76b geheten, is een zogeheten 'hete Jupiter': een gasvormige reuzenplaneet in een zeer kleine omloopbaan rond zijn moederster.De meeste exoplaneten - planeten bij andere sterren dan de zon - worden ontdekt doordat ze hun moederster een klein beetje aan het wiebelen brengen, of doordat ze eens per omloop een klein beetje sterlicht onderscheppen wanneer ze (gezien vanaf de aarde) voor hun moederster langs bewegen.Bij de nieuwe techniek wordt het bestaan van de planeet afgeleid uit extreem kleine helderheidsvariaties van de ster, die door drie verschillende effecten worden veroorzaakt. Het eerste effect volgt uit de relativiteitstheorie van Albert Einstein: wanneer de ster, als gevolg van de zwaartekracht van de rondcirkelende planeet, periodiek naar ons toe en van ons af beweegt, wordt hij een klein beetje helderder en zwakker. Vanwege die 'relativistic beaming' wordt Kepler-76b ook wel de 'Einstein-planeet' genoemd.De andere twee subtiele helderheidseffecten worden veroorzaakt doordat de ster als gevolg van getijkrachten van de planeet een klein beetje wordt uitgerekt, en doordat de planeet een beetje sterlicht weerkaatst. Tijdens de baanbeweging van de planeet zien we het stelsel vanaf de aarde steeds vanuit een andere richting, waardoor de gemeten helderheid niet precies constant is. Kepler-76b is 25 procent groter en ongeveer twee keer zo zwaar als Jupiter, en beschrijft één omloop in anderhalve dag. Uit de metingen blijkt bovendien dat er krachtige stormen waaien in de dampkring van de planeet. (GS)
New Method of Finding Planets Scores its First Discovery (origineel persbericht)

9 mei 2013
De Hubble-ruimtetelescoop heeft sporen van aarde-achtige planeten ontdekt op een onwaarschijnlijke plek: de atmosferen van een tweetal uitgeputte sterren in een nabije sterrenhoop. Deze witte dwergen raken 'vervuild' met puin van planetoïde-achtige objecten die naar hen toe vallen. Deze ontdekking wijst erop dat ook sterrenhopen een rijke vindplaats van rotsachtige planeten kunnen zijn. De witte dwergen – kleine, zwakke overblijfselen van sterren die een slag groter en zwaarder waren dan onze zon – zijn 150 lichtjaar van ons verwijderd. Ze maken deel uit van een bekende open sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier: de Hyaden. Deze sterrenhoop is, met een leeftijd van 625 miljoen jaar, tamelijk jong. Astronomen gaan ervan uit dat alle sterren ooit deel hebben uitgemaakt van een sterrenhoop. Maar de zoektocht naar planeten in deze samenscholingen van sterren heeft nog niet veel opgeleverd: van de ongeveer 800 exoplaneten die we kennen, cirkelen er slechts vier rond sterren die deel uitmaken van een sterrenhoop. Dat kan ermee te maken hebben dat jonge sterren veel uitbarstingen vertonen, waardoor het moeilijk is om de subtiele schommelbewegingen te ontdekken die door hun eventuele planeten worden veroorzaakt. Maar nu is dus in de atmosferen van twee witte dwergen silicium ontdekt – een belangrijk bestanddeel van vast gesteente. Dat silicium kan afkomstig zijn van planetoïden die zich te dicht in de buurt van de beide sterren hebben gewaagd en door de getijkrachten uit elkaar getrokken zijn. Als dat vermoeden klopt, is de kans groot dat er rond de beide sterren planeten zoals onze aarde hebben gecirkeld of misschien nog wel cirkelen. Planetoïden worden immers beschouwd als de bouwstenen van rotsachtige planeten. (EE)
Hubble finds dead stars "polluted" with planetary debris

9 mei 2013
Met verschillende grote telescopen in de ruimte en op aarde zijn nieuwe metingen verricht aan het planetenstelsel van de ster HR8799. Het gaat om vier gasvormige reuzenplaneten die zich op grote afstand van hun moederster bevinden. Omdat het stelsel nog erg jong is, zijn de planeten warm en relatief eenvoudig te bestuderen met infraroodinstrumenten: HR8799 is een van de weinige stelsels waarin exoplaneten direct zijn waargenomen en gefotografeerd.In nieuw onderzoek, gepubliceerd in The Astrophysical Journal, worden waarnemingen van de Hubble Space Telescope en de infrarode Spitzer Space Telescope beschreven, alsmede spectroscopische metingen die verricht zijn met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaii en de Large Binocular Telescope in Arizona. Uit de spectra blijkt dat de atmosferen van de vier planeten grote verschillen in samenstelling vertonen. Zo blijkt er in sommige gevallen verrassend genoeg geen methaan (CH4) voor te komen, terwijl er weer wel aanwijzingen zijn gevonden voor het bestaan van ammoniak (NH3). (GS)
Sifting Through the Atmospheres of Far-off Worlds (origineel persbericht)

6 mei 2013
Met de Amerikaanse infraroodruimtetelescoop Spitzer zijn langdurige, gedetailleerde waarnemingen verricht aan HAT-P-2b, een zware, gasvormige exoplaneet die in een kleine excentrische baan rond zijn moederster draait. De planeet behoort tot de klasse van de 'hete Jupiters'. Spitzer heeft de planeet zes dagen achtereen bestudeerd, op verschillende infraroodgolflengten, en kon op die manier vaststellen dat de dampkring van de exoplaneet in ongeveer één dag opwarmt en in vier à vijf dagen weer afkoelt als gevolg van de variërende afstand tot de moederster. Door de grote temperatuurverschillen vertoont de atmosfeer van de planeet veel meer dynamiek dan de dampkring van Jupiter. Ook is ontdekt dat er tijdens de dichtste nadering tot de ster een zogeheten inversielaag in de atmosfeer ontstaat. De resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)
NASA's Spitzer Puts Planets in a Petri Dish (origineel persbericht)

29 april 2013
Met de gevoelige HARPS-North-spectrograaf op de Italiaanse Galileo-telescoop op het Canarische eiland La Palma zijn precisiemetingen verricht aan twee exoplaneten waarvan het bestaan eerder al werd vermoed op basis van waarnemingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Kepler ontdekt planeten bij andere sterren via de 'overgangstechniek': wanneer een planeet - gezien vanaf de aarde - voor zijn moederster langs beweegt, wordt een klein beetje sterlicht onderschept, waardoor er periodieke helderheidsdipjes optreden in het licht van de ster. Om de massa van de planeet in kwestie te bepalen, is het echter nodig om spectroscopische vervolgwaarnemingen te doen.De sterren die Kepler bestudeert bevinden zich in de noordelijke sterrenbeelden Zwaan en Lier, en kunnen alleen met spectroscopen op het noordelijk halfrond bestudeerd worden. De vervolgwaarnemingen gebeurden tot nu toe vooral met de SOPHIE-spectrograaf op de Haute Provence-sterrenwacht in Frankrijk. De Europese HARPS-spectrograaf (High Accuray Radial velocity Planet Searcher) bevindt zich op de La Silla-sterrenwacht in Chi8li, op het zuidelijk halfrond. Sinds enige tijd is op La Palma echter een identieke spectrograaf actief, HARPS-North (of kortweg HARPS-N) geheten.Zowel SOPHIE als HARPS-N hebben nu vervolgwaarnemingen verricht aan twee kandidaat-exoplaneten van Kepler, KOI-200b en KOI-889b geheten (KOI staat voor Kepler Object of Interest). KOI-200b blijkt iets groter maar tegelijkertijd minder zwaar te zijn dan Jupiter; KOI-889b is even groot als Jupiter maar tien keer zo zwaar - het is een van de zwaarste exoplaneten die tot nu toe zijn ontdekt. Beide planeten draaien in excentrische banen rond hun moederster, met omlooptijden van iets minder dan 7 en bijna 9 dagen; omdat ze zich zo dicht bij hun moederster bevinden, worden ze 'hete Jupiters' genoemd. De extreem zware KOI-889b is mogelijk op een andere manier ontstaan dan 'gewone' exoplaneten, maar veel duidelijkheid hierover is er nog niet. (GS)
Detection of two new exoplanets with Kepler, SOPHIE and HARPS-N (origineel persbericht)

18 april 2013
Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler zijn drie planeten ontdekt die slechts een slag groter zijn dan de aarde en die zich in de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster bevinden - het gebied waarin er vloeibaar water kan voorkomen op het oppervlak van een planeet.Twee planeten, Kepler-62e en Kepler-62f, bewegen in een baan rond een ster die wat kleiner, koeler en zwakker is dan de zon. Dichter bij de ster bevinden zich nog drie planeten, maar daar is het veel te heet voor vloeibaar water. De derde planeet, Kepler-69c, draait - samen met een grotere, hetere planeet - rond een ster die veel op de zon lijkt. Deze planeet ligt aan de binnenzijde van de bewoonbare zone van de ster.De drie planeten zijn respectievelijk 40, 60 en 70 procent groter dan de aarde. De opbouw en samenstelling van de drie superaardes is niet bekend, omdat alleen de afmetingen maar niet de massa's bekend zijn. In minstens twee van de drie gevallen gaat het waarschijnlijk om zogeheten waterwerelden: een rotsachtige planeet, gehuld in een honderden kilometers dikke mantel van water. (GS)
NASA's Kepler Discovers its Smallest 'Habitable Zone' Planets to Date (origineel persbericht)

9 april 2013
Bij de ster Kappa Coronae Borealis, op ca. 100 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Noorderkroon, is een stofschijf ontdekt die in stand gehouden wordt door onderlinge botsingen van planetoïde-achtige objecten. De vondst, verricht met de Europese infraroodruimtetelescoop Herschel, is opmerkelijk omdat Kappa Coronae Borealis een ster-op-leeftijd is, die zijn waterstofvoorraad vrijwel heeft opgebruikt en zich momenteel in het subreuzen-stadium bevindt. De ster is ongeveer anderhalf keer zo zwaar als de zon en tweeënhalf miljard jaar oud; ook onze zon zal in de toekomst veranderen in een subreus en vervolgens in een rode reus. Bij Kappa Coronae Borealis is minstens één zware reuzenplaneet ontdekt; er zijn aanwijzingen voor het bestaan van een tweede planetaire begeleider. Kennelijk heeft het planetenstelsel van de ster de ingrijpende evolutionaire veranderingen van de moederster overleefd. De nieuwe Herschel-waarnemingen zijn gepubliceerd in Monthlyn Notices of the Royal Astronomical Society.De precieze structuur van de stofschijf - een zogheten 'puinschijf', vergelijkbaar met de planetoïdengordel of de ijzige Kuipergordel in ons eigen zonnestelsel - is onbekend. Ook is onduidelijk wat de rol is van de planeet (of planeten) op de ruimtelijke structuur van de stofschijf. Er wordt zelfs rekening mee gehouden worden dat de tweede begeleider van de ster geen planeet is maar een zogeheten bruine dwerg - een 'mislukte ster' die onvoldoende massa heeft om kernfusiereacties van waterstof in het inwendige op gang te brengen. (GS) 
Retired star found with planets and debris disc (origineel persbericht)

22 maart 2013
Astronomen zijn er misschien in geslaagd om de eerste directe opname te maken van een planeet die om twee zonnen wentelt. De vraag is echter of het gefotografeerde object, 2MASS0103(AB)b, überhaupt wel een planeet is. Het heeft zoveel massa, dat het ook een bruine dwerg zou kunnen zijn – een mislukte ster dus. De foto van de planeet/dwergster werd in november vorig jaar gemaakt met een van de vier telescopen van de Europese Very Large Telescope in het noorden van Chili. Bij een zoektocht in de archieven doken gegevens op van de positie die het object in 2002 had. Daaruit kan worden afgeleid dat 2MASS0103(AB)b inderdaad om de dubbelster cirkelt en geen toevallig gefotografeerd achtergrondobject is. 2MASS0103(AB)b draait op een afstand van ongeveer 12,5 miljard kilometer om zijn dubbele moederster. Die relatief kleine onderlinge afstand kan erop wijzen dat het object is ontstaan uit een schijf van stof rond de dubbelster, net als een planeet. Maar tegelijkertijd is het minstens twaalf keer zo zwaar als de planeet Jupiter, en dat kan betekenen dat het om een bruine dwergster gaat. Spectroscopisch onderzoek zal moeten uitwijzen tot welke categorie 2MASS0103(AB)b behoort. Maar het is hoe dan ook een bijzonder object: het is zo'n beetje de zwaarst mogelijke planeet of de lichtst mogelijke ster. (EE)
Astrophile: Snapshot of a two-faced Tatooine world

14 maart 2013
Een van de zware, jonge exoplaneten die rond de ster HR 8799 draaien heeft waterdamp en koolmonoxide in zijn atmosfeer, maar geen methaan. Deze ontdekking wijst erop dat de planeet, die HR 8799c heet, is ontstaan door een proces dat kernaccretie wordt genoemd (Science, 15 maart). Zware gasplaneten zoals HR 8799c kunnen op twee manieren ontstaan. De eerste mogelijkheid is dat zich eerst een zware vaste kern vormt, die vervolgens vluchtige stoffen om zich heen verzamelt: kernaccretie – het proces dat vermoedelijk ook verantwoordelijk is geweest voor de vorming van de planeten van ons eigen zonnestelsel. Het alternatief is een mechanisme dat gravitationele instabiliteit heet. In dat geval ontstaan kern en atmosfeer van de planeet tegelijkertijd. Hoewel de atmosfeer van HR 8799c veel waterdamp bevat, is de hoeveelheid toch iets minder dan het geval zou zijn geweest als de planeet dezelfde samenstelling had gehad als zijn moederster. Dat wijst erop dat op het moment dat hij zijn atmosfeer verzamelde er al het nodige water(ijs) uit de protoplanetaire schijf rond de ster HR 8799 was verdwenen. Anders gezegd: de atmosfeer van HR 8799c lijkt relatief laat te zijn ontstaan. Het stelsel van HR 8799 telt nog minstens drie andere zware gasplaneten. Uit eerder onderzoek bleek al dat de atmosferen van deze planeten opmerkelijke onderlinge verschillen vertonen. (EE)
Exoplanet's spectrum hints at its origin

11 maart 2013
Astronomen hebben het planetenstelsel rond HR 8799, een ster op 128 lichtjaar van de aarde, onder de loep genomen. Daarbij is aan het licht gekomen dat de atmosferen van de vier reuzenplaneten van de ster opmerkelijke eigenschappen vertonen. De planeten zijn onderzocht met een nieuw instrumentenpakket dat speciaal voor dit doel op de 5-meter Hale-telescoop op Palomar Mountain (Californië) is geïnstalleerd. Daarmee is het mogelijk om het felle licht van een ster af te schermen, en het zwakke schijnsel van zijn planeten spectroscopisch te onderzoeken. Op die manier kan worden vastgesteld welke chemische samenstelling de atmosferen van deze planeten hebben. Bij het onderzoek van de planeten van HR 8799 is een opvallende disbalans ontdekt in de verhouding tussen de gassen ammoniak en methaan. Normaal gesproken zouden de atmosferen van zulke gasreuzen sporen van beide gassen moeten vertonen, maar dat blijkt hier niet het geval te zijn. De planeetatmosferen bevatten methaan óf ammoniak, maar nooit een combinatie van beide. Ook zijn de planeten roder dan verwacht, wat op de aanwezigheid van bewolking kan wijzen. Een en ander zou te maken kunnen hebben met de ster HR 8799 zelf. Deze is aanzienlijk zwaarder en heter dan onze zon, en vertoont bovendien flinke uitbarstingen waarbij veel ultraviolette straling vrijkomt. Deze factoren kunnen een grote invloed hebben op de chemische eigenschappen van haar planeten. (EE)
Astronomers Conduct First Remote Reconnaissance of Another Solar System

5 maart 2013
Nieuw theoretisch onderzoek wijst erop dat grote planeten als Jupiter en Saturnus weinig hinder hebben ondervonden van de grote, langdurige uitbarstingen die onze jonge zon kort na haar ontstaan moet hebben vertoond. Een pas gevormde ster is omringd door een draaiende schijf van gas en stof. Dat gas vormt niet alleen het 'bouwmateriaal' van planeten: ook de ster zelf put er nog regelmatig uit. Uit waarnemingen van jonge sterren met zo'n gasschijf blijkt dat dit in hevige uitbarstingen resulteert die ongeveer een eeuw duren. Modelberekeningen hebben nu laten zien dat, ongeachte de manier waarop zij zijn ontstaan, Jupiterachtige planeten niet veel last hebben van het wispelturige gedrag van hun moederster. Zelfs als zo'n uitbarsting meer dan duizend jaar aanhoudt, blijven de omloopbanen van zulke planeten stabiel. Ze lopen dus geen grote kans om naar hun ster toe te spiralen of juist uit hun planetenstelsel verbannen te worden. (EE)
Modeling Jupiter and Saturn’s possible origins

28 februari 2013
Waarschijnlijk hebben astronomen voor het eerst een planeet-in-wording waargenomen die nog in een dikke circumstellaire schijf van gas en stof genesteld zit. Indien bevestigd, zal deze ontdekking astronomen in staat stellen om de huidige theorieën over de vorming van planeten aan een waarneembaar object te toetsen. De mogelijke protoplaneet is ontdekt in de schijf van gas en stof rond de jonge ster HD 100546, een relatief nabije ster op 335 lichtjaar van de aarde. De planeet, die ontdekt is met de Europese Very Large Telescope, zou een gasplaneet van het kaliber Jupiter zijn. HD 100546 is een veelvuldig onderzochte ster. Eerder waren al aanwijzingen gevonden dat er een gasplaneet omheen cirkelt op een afstand die zes keer zo groot is als de afstand zon-aarde. De nu ontdekte kandidaat-planeet bevindt zich in het buitengebied van het stelsel, op een afstand die ruim tien keer zo groot is. Volgens de huidige inzichten groeien gasplaneten aan door een deel van het gas en stof op te nemen dat na de vorming van een ster is overgebleven. De astronomen hebben in de schijf rond HD 100546 verschillende details ontdekt die de protoplaneet-hypothese ondersteunen. In de buurt van de gedetecteerde protoplaneet zijn structuren in de stofrijke circumstellaire schijf te zien, die het gevolg kunnen zijn van interacties tussen de planeet en de schijf. Ook zijn er aanwijzingen dat de omgeving van de protoplaneet is opgewarmd door het planeetvormingsproces. Maar hoewel de protoplaneet de meest waarschijnlijke verklaring voor de waarnemingen is, is het bestaan ervan nog niet helemaal zeker. Zo is het denkbaar (maar onwaarschijnlijk) dat het gedetecteerde signaal afkomstig is van een achtergrondobject. Ook is het mogelijk dat het recent ontdekte object geen protoplaneet is, maar een volledig ontwikkelde planeet die uit zijn oorspronkelijke omloopbaan, dichter bij de ster, is geslingerd. Als echter blijkt dat het object bij HD 100546 inderdaad een planeet-in-wording is, wordt het een uniek laboratorium voor het onderzoek van het planeetvormingsproces. (EE)
De geboorte van een reuzenplaneet?

25 februari 2013
Zuurstof in de dampkring van een aardeachtige exoplaneet is het gemakkelijkst op te sporen wanneer die planeet een baan beschrijft rond een witte dwerg - een stervende ster. Dat concluderen astronomen van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics op basis van een theoretisch onderzoek waarvan de resultaten gepubliceerd zijn in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Zuurstof is een zeer reactief gas, dat alleen in grote hoeveelheden in een planeetdampkring kan voorkomen wanneer het continu wordt 'ververst' door biologische activiteit aan het planeetoppervlak. De detectie van zuurstof in een planeetdampkring zou dan ook gezien worden als een zeer sterke aanwijzing voor het bestaan van buitenaards leven. Avi Loeb en zijn collega's rekenen nu voor dat zuurstof vrij eenvoudig te detecteren is in de dampkring van een aardeachtige exoplaneet die een kleine omloopbaan beschrijft rond een witte dwerg. Witte dwergen zijn de kleine, compacte, en hete kernen van zonachtige sterren die aan het eind van hun leven zijn gekomen en hun buitenste gasmantels de ruimte in hebben geblazen. Wanneer een planeet gezien vanaf de aarde voor zijn moederster langs beweegt, reist een deel van het licht van de ster door de planeetdampkring, die daarbij een herkenbare spectroscopische 'vingerafdruk' achterlaat. Die is bij een aardeachtige planeet in een baan rond een witte dwerg veel eenvoudiger te meten en te herkennen dan bij een planeet die een baan beschrijft rond een gewone zonachtige ster, aldus de onderzoekers. De vraag is natuurlijk wel of zulke planeten voorkomen. Er zijn veel indirecte aanwijzingen dat witte dwergen wel vergezeld worden door planeten, maar om leven te herbergen, moet zo'n planeet in een zeer kleine omloopbaan bewegen, omdat de kleine witte dwergster - ondanks zijn hoge temperatuur - weinig straling produceert. Dat kan alleen wanneer de planeet naar binnen is gemigreerd of zelfs pas is ontstaan nádat de oorspronkelijke ster zijn buitenlagen heeft weggeblazen. (GS)
Future Evidence for Extraterrestrial Life Might Come from Dying Stars (origineel persbericht)

20 februari 2013
De NASA-satelliet Kepler heeft een kleine planeet ontdekt bij de ster Kepler-37. De exoplaneet, die niet veel groter lijkt te zijn dan onze maan, is de binnenste van in totaal drie planeten; de ster is een iets koeler zusje van onze zon. Dat schrijven astronomen, onder wie Saskia Hekker van de Universiteit van Amsterdam, deze week in Nature.Sinds de ontdekking van de eerste exoplaneten is al duidelijk dat planetenstelsels heel divers kunnen zijn: er is zelfs nog geen enkel stelsel gevonden dat op ons eigen zonnestelsel lijkt. Tot voor kort werden vooral grote exoplaneten opgespoord, de meeste van het formaat van de grootste planeet van ons zonnestelsel – Jupiter. Maar de Kepler-satelliet is speciaal ontworpen om ook kleinere planeten op te sporen. Kepler meet continu de helderheden van 150.000 sterren. Op het moment dat een planeet voor zijn ster langs beweegt – een zogeheten transit of planeetovergang – neemt de helderheid van die ster een beetje af. De vorm en tijdsduur van het dipje in de helderheid geven informatie over de exoplaneet.Een transit geeft onder meer een indicatie van de grootte van de planeet, maar alleen als de grootte van de ster waar deze omheen draait bekend is. De straal van een ster kan zeer nauwkeurig worden gemeten aan de hand van zogeheten stertrillingen – golfbewegingen aan het steroppervlak die meetbare sporen achterlaten in het licht dat de ster uitstraalt. Uit metingen blijkt dat de ster Kepler-37 ongeveer een kwart kleiner is dan de zon. En daaruit volgt dat zijn binnenste planeet, Kepler-37b, een middellijn van ongeveer 3900 kilometer heeft. Daarmee is hij ruim drie keer zo klein als de aarde en amper groter dan de maan. Kepler-37b is de eerste exoplaneet die astronomen hebben gevonden die kleiner is dan Mercurius, de kleinste planeet van ons eigen zonnestelsel. Hij bestaat zeer waarschijnlijk uit gesteente en heeft geen atmosfeer of water. Zijn ontdekking laat zien dat de planetenstelsels bij andere sterren zowel veel kleinere als veel grotere planeten kunnen bevatten dan ons eigen zonnestelsel. (EE)
Planeet kleiner dan Mercurius ontdekt rond Kepler-37

14 februari 2013
Een team van Nederlandse sterrenkundigen van de Universiteit Leiden en SRON Netherlands Institute for Space Research heeft laten zien dat met een nieuw type telescoop mogelijk al in de komende 25 jaar aanwijzingen voor buitenaards leven gevonden kunnen gaan worden. Bepaalde, door organismen uitgeademde gassen kunnen in principe worden waargenomen in de atmosferen van exoplaneten – planeten rond andere sterren dan onze zon. Dit idee, dat al is ontwikkeld in de jaren zestig van de vorige eeuw, is nu gekoppeld aan een nieuwe waarnemingstechniek die gebruik maakt van relatief goedkope flux-collectoren - grote spiegeltelescopen die geen scherpe foto's kunnen maken, maar waarmee wel nauwkeurige spectroscopie kan worden gedaan. Tot nu toe werd gedacht dat zulke waarnemingen alleen met ruimtelescopen zouden kunnen worden gedaan. De studie wordt binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal.“De manier om zuurstof in een exoplaneetatmosfeer te onderscheiden van die in onze eigen dampkring, is heel precies de golflengtes van de absorptielijnen meten”, vertelt Ignas Snellen (Sterrewacht Leiden). "Door de hoge snelheid van zo'n planeet ten opzichte van de aarde zullen de zuurstoflijnen Doppler-verschoven zijn, en daardoor niet samenvallen met die van onze eigen atmosfeer. Op deze manier hoeft de telescoop niet buiten onze dampkring te zijn, wat een enorme kostenbesparing oplevert."Het team laat zien dat zuurstof in de dampkring van een hypothetische tweeling-aarde, gezien tegen het licht van een rode dwergster – koeler en kleiner dan onze zon – mogelijk al met de geplande European Extremely Large Telescope (E-ELT) gezien kan gaan worden. Voor spectroscopische metingen van heldere sterren en hun planeten is het echter niet nodig om een telescoop zoals de E-ELT te bouwen die heel scherpe foto’s kan maken. Het is alleen belangrijk om zoveel mogelijk licht op te vangen, wat kan worden gedaan met grote telescoopspiegels van veel lagere kwaliteit, die tegen veel lagere kosten kunnen worden vervaardigd. “Met een aantal van zulke flux-collectoren, samen ter grootte van een paar voetbalvelden, kunnen we een statistische studie gaan doen naar buitenaards leven op de planeten bij onze buursterren. Er is nog een hele weg te gaan, maar dit zou wel binnen 25 jaar moeten kunnen”, aldus Snellen.
Oorspronkelijk persbericht

8 februari 2013
Een internationaal team van astronomen heeft voor het eerst een duidelijke infraroodopname gemaakt van een boog van stofdeeltjes die zich uitstrekt over het centrale 'gat' van een stofschijf rond een jonge ster. Het bestaan van de stofboog wijst erop dat er planeten aanwezig zijn in het lege gebied.Veel jonge sterren zijn omringd door een schijf van gas en stof – een overblijfsel van de gaswolk waaruit de ster zelf is ontstaan. In zo'n schijf kunnen, door samenklontering van stof en gas, planeten ontstaan. Als dat gebeurt, ontstaan er één of meer lege zones in de schijf.Waarnemingen met de Subaru-telescoop op Hawaï hebben nu laten zien dat het centrale deel van de stofschijf rond de jonge ster J1604 niet zo leeg is als deze op het eerste gezicht lijkt. J1604 is een zonachtige ster in een groot stervormingsgebied in het sterrenbeeld Schorpioen, op 470 lichtjaar van de aarde. In het hart van de schijf rond J1604 is een boogvormige structuur van stofdeeltjes ontdekt. Het lijkt erop dat er stof vanuit het binnenste deel van de stofschijf naar een onzichtbaar object – waarschijnlijk een planeet – in het centrale deel stroomt. Onlangs zijn met de ALMA-submillimetertelescoop vergelijkbare structuren, maar dan van gas in plaats van stof, waargenomen bij een andere jonge ster. (EE)
Direct Infrared Image Of An Arm In Disk Demonstrates Transition To Planet Formation

8 februari 2013
Minder dan één op de miljoen planetenstelsels in de Melkweg herbergt een intelligente beschaving. Tot die conclusie komen wetenschappers van de universiteit van Californië te Berkeley na het 'afluisteren' van 86 sterren waar planeten omheen cirkelen. Bij geen van deze stelsels zijn radiosignalen waargenomen die overduidelijk kunstmatig van oorsprong zijn. De 86 sterren werden begin 2011 geselecteerd uit een lijst van 1235 kandidaat-planeten die waren opgespoord met de NASA-satelliet Kepler. Gekozen werd voor sterren met vijf of zes mogelijke planeten, en voor sterren met planeten met enigszins leefbare omstandigheden. Met de grote Green Bank-radiotelescoop in Virginia werd elk van de sterren vijf minuten afgeluisterd. Dat gebeurde in het frequentiegebied van 1,1 tot 1,9 GHz – het domein van onze mobiele telefoons en tv-zenders.Dat er geen opmerkelijke signalen zijn ontvangen, is eigenlijk niet zo verrassend. De meeste onderzochte sterren zijn meer dan duizend lichtjaar van ons verwijderd, wat betekent dat alleen signalen die opzettelijk in onze richting werden uitgezonden detecteerbaar waren.Volgens de onderzoekers leent de steekproef zich niettemin voor een statistische analyse. Hun berekeningen laten zien dat er op dit moment bij minder dan één op de miljoen sterren een planetaire beschaving bestaat die geavanceerd genoeg is om radiosignalen uit te zenden die wij kunnen detecteren.Helemaal hopeloos is de speurtocht naar buitenaardse beschavingen daarmee nog niet. Ons Melkwegstelsel telt immers honderden miljarden sterren en misschien wel een biljoen planeten. Theoretisch zouden er dus nog steeds honderdduizenden telefonerende en tv-kijkende beschavingen kunnen zijn. Maar de 'pakkans' lijkt erg klein. (EE)
Intelligent Civilizations Rarer Than One In A Million

6 februari 2013
Uit gegevens van de NASA-satelliet Kepler leiden astronomen af dat ongeveer één op de zestien rode dwergsterren een leefbare planeet ter grootte van de aarde heeft. Omdat rode dwergen de meest voorkomende soort sterren zijn, zou de meest nabije leefbare planeet dus wel eens heel dichtbij kunnen zijn.Rode dwergsterren zijn kleiner, koeler en minder helder dan onze zon. Hoewel we vanaf de aarde niet één van deze sterren met het blote oog kunnen zien, wemelt het ervan. Alleen al onze Melkweg telt er naar schatting 75 miljard.Kleine, koele sterren zijn heel geschikt voor het opsporen van planeten met behulp van de zogeheten transitmethode. Bij deze methode, waar ook de Kepler-satelliet gebruik van maakt, wordt gezocht naar de regelmatige helderheidsveranderingen die een ster vertoont wanneer een om hem heen cirkelende planeet steeds weer voor hem langs schuift. Bij een kleine ster is de hoeveelheid licht die bij zo'n planeetovergang of 'transit' wordt tegengehouden relatief groot. Astronomen van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics (CfA) hebben nu vastgesteld dat 95 van de rode dwergen die door Kepler zijn waargenomen planeetovergangen vertonen. Daaruit kan worden afgeleid dat rond zeker zestig procent van zulke sterren planeten cirkelen. De meeste daarvan lijken echter in de verste verte niet op onze aarde. Toch zijn in het onderzoek drie kandidaatplaneten opgedoken die qua temperatuur en afmetingen op onze eigen planeet lijken. Statistisch gezien betekent dit dat bij ongeveer zes procent van alle rode dwergen een leefbare planeet ter grootte van de aarde te vinden is. En omdat driekwart van alle nabije sterren een rode dwerg is, kan daaruit weer worden berekend dat de meest nabije leefbare planeet waarschijnlijk niet veel verder weg is dan dertien lichtjaar – een astronomisch kattensprongetje. Bij temperatuur en afmetingen houden de overeenkomsten met onze aarde overigens wel zo'n beetje op. Om leefbaar te kunnen zijn, moet de afstand tussen planeet en ster veel kleiner zijn dan de afstand aarde-zon. En dat heeft weer tot gevolg dat steeds dezelfde kant van de planeet naar de ster toe is gekeerd. Alleen warmtetransport door een dichte atmosfeer of een diepe oceaan kan dan voorkomen dat de ene helft van de planeet onleefbaar heet en de andere helft onleefbaar koud is. Een stevige atmosfeer is trouwens toch al van levensbelang, omdat rode dwergsterren sterke uitbarstingen van ultravioletstraling produceren. (EE)
Earth-Like Planets Are Right Next Door

4 februari 2013
Volgens Helmut Lammer van het ruimteonderzoeksinstituut van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen zijn veel van de 'super-aardes' die de afgelopen jaren bij andere sterren zijn ontdekt in werkelijkheid 'mini-Neptunussen': rotsachtige werelden die omgeven worden door een zeer dikke waterstofrijke dampkring. Planeten die ontstaan in een gasrijke protoplanetaire schijf kunnen veel van dat gas aan zich binden door de zwaartekracht. Ook de dikke gasmantels van de reuzenplaneten in ons eigen zonnestelsel zijn op die manier ontstaan. Bij de sterren Kepler 11, Gliese 1214 en 55 Cancri blijkt dat, volgens Lammers onderzoek, echter ook het geval te zijn voor de kleinere, lichtere planeten die op zeer kleine afstand rond hun ster cirkelen. Deze exoplaneten zijn een slagje groter en een paar keer zo zwaar als de aarde, maar uit de waarnemingen blijkt dat ze door waterstofrijke gasmantels worden omgeven.Lammer heeft nu uitgerekend dat die dikke atmosferen weliswaar in vrij hoog tempo 'verdampen', waardoor veel materie in de ruimte ontsnapt, maar dat dat proces niet efficiënt genoeg is om de gasmantels volledig kwijt te raken. Bij vergelijkbare planeten op grotere afstand van hun moederster, waar de temperatuur lager is, lukt dat dan zéker niet.Zijn conclusie, gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, is dan ook dat veel 'super-aardes' in feite 'mini-Neptunussen' zijn - en blijven. In dat geval is de kans dat er op zo'n 'super-aarde' leven kan voorkomen veel kleiner dan tot nu toe werd gedacht. (GS)
Vakpublicatie over het onderzoek

30 januari 2013
Een internationaal team van astronomen, onder wie de Leidse astronoom Ewine van Dishoeck, heeft met de Herschel-ruimtetelescoop zwaar moleculair waterstof gedetecteerd in de protoplanetaire schijf rond de nabije ster TW Hydrae. Ze schatten het gewicht van de gasrijke schijf op vijftig keer de massa van Jupiter – aanzienlijk meer dan de schijf van gas en stof waaruit ons eigen zonnestelsel is ontstaan (Nature, 31 januari). Zwaar moleculair waterstof of waterstofdeuteride bestaat uit één waterstofatoom en één deuteriumatoom – een vorm van waterstof die tweemaal zo zwaar is als normale waterstof. Het wordt beschouwd als een betrouwbare indicator voor het hoofdbestanddeel van de schijf: moleculair waterstof, dat uit twee normale waterstofatomen bestaat. Het is voor het eerst dat in een protoplanetaire schijf zwaar waterstof is opgespoord.Een protoplanetaire schijf bestaat uit materiaal – hoofdzakelijk waterstof, maar ook andere gassen en kleine hoeveelheden kosmisch stof – dat rond een pasgeboren ster is achtergebleven. Dit materiaal draait verscheidene miljoenen jaren rond de ster voordat het tot planeten condenseert of door sterwinden wordt weggedreven. Uit de protoplanetaire schijf rond TW Hydrae zou in de toekomst een complex planetenstelsel kunnen ontstaan. Tot nu toe zijn zo’n vijftig protoplanetaire schijven in detail onderzocht, maar het bepalen van hun massa is een heikel karwei. Dat komt doordat hun voornaamste bestanddeel, moleculair waterstof, niet rechtstreeks waarneembaar is. Hierdoor lagen eerdere schattingen van de massa van de TW Hydrae-schijf, gebaseerd op de detectie van veel schaarsere moleculen (zoals koolmonoxide) of stofkorreltjes, meer dan een factor 100 uit elkaar. De schattingen op basis van zwaar moleculair waterstof zijn veel nauwkeuriger, omdat van metingen in ons eigen zonnestelsel goed bekend is hoe groot het relatieve aandeel zware waterstof is. (EE)
Herschel weegt zware schijf rond nabije ster

29 januari 2013
Een team astronomen van Penn State University heeft de definitie van het begrip 'leefbare zone' een beetje bijgesteld. Deze aanpassing kan van invloed zijn op de manier waarop gezocht zal worden naar planeten bij andere sterren waar leven mogelijk is. De leefbare zone is de gordel rond een ster waar de temperatuur zodanig is, dat er aan het oppervlak van planeten die zich binnen deze gordel bevinden vloeibaar water kan bestaan. De positie van leefbare zone wordt voor een belangrijk deel bepaald door de oppervlaktetemperatuur van de ster, maar ook door andere factoren.Bij hun onderzoek hebben de astronomen recente bevindingen over de eigenschappen van broeikasgassen en water in rekening gebracht – factoren die van invloed zijn op de temperatuur van een planeet. Daaruit volgt dat de leefbare zones iets verder van hun sterren liggen dan tot nu toe werd aangenomen. Voor ons zonnestelsel betekent dit dat de leefbare zone zich niet uitstrekt van 0,95 tot 1,67 astronomische eenheid tot de zon (een astronomische eenheid is de gemiddelde afstand aarde-zon), maar van 0,99 tot 1,7 astronomische eenheid. De aarde bevindt zich dus verrassend dicht bij de binnenste rand van de leefbare zone van onze zon.De nieuwe definitie heeft tot gevolg dat exoplaneten die tot nu toe tot de 'leefbare' categorie werden gerekend, toch te heet zijn. Omgekeerd kunnen planeten die te koud leken in bepaalde gevallen toch leefbaar zijn. Overigens is bij het onderzoek geen rekening gehouden met de gecompliceerde invloed die wolken op het klimaat hebben. (EE)
Researchers develop model for identifying habitable zones around stars

24 januari 2013
Japanse astronomen hebben ontdekt dat het planetenstelsel van de ster HAT-P-7 ingewikkelder in elkaar zit dan tot nu toe bekend was. In 2008 werd bij deze ster al een Jupiter-achtige reuzenplaneet ontdekt: HAT-P-7b. En een jaar later maakten astronomen bekend dat deze planeet tegen de rotatierichting van zijn moederster in beweegt.Die tegendraadse baanbeweging wees er al op dat er iets bijzonders aan de hand moest zijn. Het leek erop dat de omloopbaan van de HAT-P-7b was gekanteld, mogelijk door de zwaartekrachtsinvloed van een andere zware planeet of van een naburige ster. Nieuw onderzoek met de Subaru-telescoop op Hawaï heeft nu aangetoond dat het HAT-P-7-stelsel beide bevat: een tweede reuzenplaneet (HAT-P-7c) én een stellaire begeleider (HAT-P-7B).HAT-P-7c veroorzaakt net als de eerder ontdekte planeet een schommelbeweging bij zijn moederster, maar dan trager. Dat wijst erop dat hij een wijdere omloopbaan heeft. De begeleidende ster is ontdekt op opnamen die de afgelopen jaren van HAT-P-7 zijn gemaakt.De astronomen vermoeden dat de zwaartekrachtsinvloed van de tweede ster heeft gezorgd voor de baankanteling van HAT-P-7b. De tweede planeet heeft de baankanteling versterkt en helpt deze in stand te houden. Zonder deze beide objecten zou de tegendraadse beweging van de planeet allang weer zijn gecorrigeerd. (EE)
The Origin And Maintenance Of A Retrograde Exoplanet

22 januari 2013
De Nederlandse LOFAR-radiotelescoop (Low-Frequency Array) kan wellicht 'poollicht' detecteren op planeten bij andere sterren dan de zon. Dat concluderen onderzoekers van de Universiteit van Leicester in een artikel in The Astrophysical Journal.Poollicht in de dampkring van de aarde ontstaat wanneer elektrisch geladen deeltjes van de zon in botsing komen met zuurstof- of stikstofatomen in de bovenste luchtlagen. Ook in de atmosferen van Jupiter en Saturnus is poollicht waargenomen. Het magnetisch veld van de planeet bundelt de geladen deeltjes; poollicht komt alleen in een gebied rond de magnetische noord- en zuidpool voor.Voordat de geladen deeltjes in de dampkring terechtkomen, zenden ze echter ook radiostraling uit, doordat ze spiraalvormige bewegingen beschrijven rond de magnetische veldlijnen. Die langgolvige, laagfrequente radiostraling is in het geval van Jupiter decennia geleden al voor het eerst waargenomen.Jonathan Nichols van de Universiteit van Leicester denkt nu dat de waargenomen laagfrequente radiostraling van sommige extreem koele dwergsterren ook op deze manier verklaard kan worden. Bovendien rekenen hij en zijn collega's in hun publicatie voor dat een vergelijkbaar proces moet optreden bij grote exoplaneten met een sterk magnetisch veld.De verwachting is dat radiotelescopen zoals LOFAR of de Indiase GMRT (Giant Meter-wave Radio Telescope) in principe in staat moeten zijn om de laagfrequente radiostraling van dit 'exo-poollicht' te detecteren. Zulke waarnemingen kunnen extra informatie opleveren over de betreffende planeet. (GS)
New evidence indicates auroras occur outside our solar system (origineel persbericht)

9 januari 2013
De heldere ster Wega in het sterrenbeeld Lier, een van de drie sterren in de Zomerdriehoek, heeft een planetoïdengordel net als de zon. Wega is ongeveer twee keer zo zwaar en dertig keer zo lichtsterk als de zon; de ster staat op een afstand van ca. 25 lichtjaar. De planetoïdengordel is ontdekt op foto's die gemaakt zijn met het PACS-instrument van de Europese infrarood-ruimtetelescoop Herschel en in spectroscopische metingen van de Amerikaanse Spitzer Space Telescope.De planetoïdengordel rond Wega strekt zich uit van ca. 11 tot 14 astronomische eenheden van de ster (1 AE is de gemiddelde afstand van de aarde tot de zon, ca. 150 miljoen kilometer). Op grotere afstand, van ca. 90 tot 120 AE bevindt zich een koudere gordel van ijzige brokstukken, vergelijkbaar met de Kuipergordel in ons eigen zonnestelsel. De twee gordels bevatten meer materiaal dan de overeenkomstige gordels in het zonnestelsel. Ze zijn bovendien 3 à 4 keer zo groot in middellijn.In de lege ruimte tussen de twee 'puingordels' van Wega bevinden zich mogelijk enkele tot nu toe onontdekte planeten, vergelijkbaar met de reuzenplaneten Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus die zich in ons zonnestelsel tussen de planetoïdengordel en de Kuipergordel bevinden. Bij de ster HR8799, die ook door twee puingordels wordt omgeven, zijn die planeten daadwerkelijk ontdekt.De aanwezigheid van stof rond Wega werd een kleine dertig jaar geleden al ontdekt door de Nederlands-Amerikaanse Infra-Rood Astronomische Satelliet (IRAS). De precieze verdeling van het circumstellaire materiaal was echter nooit eerder zo gedetailleerd in kaart gebracht.De ontdekking van de planetoïdengordel werd deze week bekendgemaakt op de 221ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach, Californië. (GS)
NASA, ESA Telescopes Find Evidence for Asteroid Belt Around Vega (origineel persbericht)

9 januari 2013
Nieuwe Hubble-waarnemingen van de heldere ster Fomalhaut in het sterrenbeeld Zuidervis wijzen uit dat de merkwaardige planeet die bij deze ster is ontdekt (Fomalhaut b) afstevent op een ontmoeting met een brede gordel van kleine komeetachtige objecten. Fomalhaut b werd in 2004 en 2006 voor het eerst waargenomen door Hubble als een zwak, bewegend lichtstipje binnen de ijs-, gruis- en stofschijf waardoor de ster op grote afstand wordt omgeven. Inmiddels zijn ook in 2010 en in 2012 metingen aan de planeet verricht, waardoor de baan nauwkeuriger kon worden bepaald. Het blijkt dat Fomalhaut b in een zeer excentrische omloopbaan beweegt met een omlooptijd van ongeveer 2000 jaar. De verwachting is dat de planeet over ca. twintig jaar de 'puinschijf' rond de ster begint binnen te dringen. Aangezien die schijf tal van komeetachtige objecten bevat, is het mogelijk dat er tegen die tijd botsingen met kometen gaan plaatsvinden, vergelijkbaar met de botsing van komeet Shoemaker-Levy 9 op de reuzenplaneet Jupiter in 1994. De baanhelling van de planeet is echter niet bekend; het zou ook kunnen dat hij boven of onder de komeetgordel beweegt.Hoe de planeet in zijn langgerekte baan terecht is gekomen, is niet bekend. Mogelijk komen er meer planeten in het stelsel voor, en is er in het verleden sprake geweest van zwaartekrachtsstoringen. Een tweede planeet zou ook de structuur van de puingordel kunnen verklaren. De nieuwe Hubble-metingen uit 2012 zijn vandaag gepresenteerd op de 221ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach. (GS)
Hubble Reveals Rogue Planetary Orbit for Fomalhaut b (origineel persbericht)

8 januari 2013
Een op de zes zonachtige sterren wordt vergezeld door een planeet die ongeveer zo groot (of liever gezegd: zo klein) is als de aarde. Erik Petigura van de Universiteit van Californië in Berkeley en Francois Fressin van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics komen onafhankelijk van elkaar tot die conclusie op basis van een statistische analyse van de resultaten van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Het gaat wel om planeten in kleine omloopbanen, waar de temperatuur veel hoger is dan op aarde.Uit de analyses blijkt dat planeten talrijker zijn naarmate de middellijn kleiner is, hoewel dat verband niet langer opgaat voor de allerkleinste exemplaren: exoplaneten die even klein zijn als de aarde zijn ongeveer even talrijk als planeten die een twee keer zo grote middellijn hebben.Verder blijkt dat vrijwel alle zonachtige sterren wel door een of meer planeten worden vergezeld, en dat kleine exoplaneten bij elk type ster ongeveer even vaak voorkomen.De resultaten van Petigura en Fressin zijn deze week gepresenteerd op de 221e bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach. (GS)
At Least One in Six Stars Has an Earth-sized Planet

8 januari 2013
Met de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler zijn in het afgelopen jaar 461 nieuwe exoplaneet-kandidaten ontdekt. Het totaal aantal kandidaatplaneten is daarmee op 2740 gekomen. Het aantal kandidaatplaneten met afmetingen kleiner dan twee keer de middellijn van de aarde is zelfs met 43 procent toegenomen. De nieuwe Keplercatalogus werd vandaag gepresenteerd op de 221ste bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach. Veel planeten blijken deel uit te maken van meervoudige stelsels.Vervolgwaarnemingen met aardse telescopen moeten uitwijzen of de kandidaten bona fide planeten zijn. Inmiddels is dat voor 105 exoplaneten gebeurd. Naar schatting is ca. 90 procent van alle kandidaatplaneten 'reëel'.Kepler werd in het voorjaar van 2009 gelanceerd. De ruimtetelescoop ontdekt exoplaneten met behulp van de 'overgangsmethode': wanneer een planeet - gezien vanaf de aarde - voor zijn moederster langs beweegt (een zogeheten planeetovergang), onderschept hij eens per omloop een klein beetje sterlicht. (GS)
NASA's Kepler Mission Discovers 461 New Planet Candidates

7 januari 2013
Astronoom Barry Welsh van de Universiteit van Californië in Berkeley heeft bij zes sterrenaanwijzingen gevonden voor het bestaan van kometen. Eerder waren bij vier andere sterren al kometen ontdekt; een van die sterren (Bèta Pictoris) wordt ook vergezeld door minstens ééngrote planeet.Kometen zijn kleine, ijzige hemellichamen die vaak in langgerekte banen rond sterren draaien. Wanneer ze hun moederster tot op kleine afstand naderen, verdampen ze gedeeltelijk. De vrijkomende gassen verraden hun aanwezigheid doordat ze bepaalde golflengten van het sterlicht absorberen.Volgens Welsh, die zijn resultaten vandaag presenteert op de 221e bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach, zijn exo-kometen (kometen bij andere sterrendan de zon) misschien wel net zo talrijk als exoplaneten. Bovendien blijken ze gemakkelijker te detecteren dan algemeen werd aangenomen. De nieuwe waarnemingen zijn verricht met een relatief kleine telescoop op de McDonald-sterrenwacht in Texas.De sterren waarbij de kometen zijn ontdekt zijn jonge, heldere sterren, met een leeftijd van slechts enkele miljoenen jaren. Ze worden omgeven door ronddraaiende schijven van gas en stof. Algemeen wordt aangenomen dat het materiaal in zo'n protoplanetaire schijf eerst samenklontert tot kleine objecten (rotsachtige planetoïden en ijzige kometen), en dat die zich in een later stadium samenvoegen tot grotere planeten. (GS) 
Exocomets may be as common as exoplanets

7 januari 2013
Vrijwilligers die deelnemen aan het Planethunters-programma hebben vijftien nieuwe exoplaneet-kandidaten ontdekt. Een van de vijftien is inmiddels bevestigd als echte planeet, door vervolgwaarnemingen met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaii.Via de website www.planethunters.org kan iedereen in de waarnemingsgegevens van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler meezoeken naar planeten bij andere sterren. De vijftien nieuwe exoplaneet-kandidaten zijn grote reuzenplaneten die zich in de bewoonbare zone van hun moederster bevinden, waar de temperaturen zodanig zijn dat er vloeibaar water zou kunnen voorkomen.Pas door nauwkeurige vervolgwaarnemingen kan van exoplaneet-kandidaten achterhaald worden of het inderdaad om een bona fide planeet gaat. Dat is tot nu toe voor één van de vijftien nieuwe Planethunters-vondsten gelukt. De gasvormige reuzenplaneet, PH2b genoemd (via Planethunters werd eerder ook al een planeet gevonden), zou vergezeld kunnen worden door rotsachtige manen (net zoals de planeet Jupiter in ons eigen zonnestelsel), waarop dan oceanen van vloeibaar water kunnen voorkomen.De nieuwe ontdekkingen worden binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal. (GS)    
'Traffic jam' of moons in habitable zone

7 januari 2013
Planeten in een wijd dubbelstersysteem zijn hun leven niet zeker. Dat blijkt uit computersimulaties van Nathan Kaib van de Northwestern University. Op termijn kunnen zulke planeten de ruimte in geslingerd worden.Een wijde dubbelster is een stelsel waarvan de twee afzonderlijke sterren op een onderlinge afstand van meer dan 150 miljard kilometer staan. In veel gevallen kan zich rond een van de twee sterren in het stelsel (of misschien wel rond beide sterren) een planetenstelsel vormen. Je zou denken dat zo'n stelsel weinig hinder ondervindt van de aanwezigheid van een tweede ster op grote afstand, maar uit de simulaties van Kaib blijkt iets heel anders.Als gevolg van zwaartekrachtsstoringen van passerende sterren en de getijdenwerking van ons eigen Melkwegstelsel zijn de banen van wijde dubbelsterren op de lange termijn niet stabiel. Na honderden miljoenen of enkele miljarden jaren kan zo'n omloopbaan - die aanvankelijk vrijwel cirkelvormig geweest kan zijn - veranderen in een sterk excentrische baan, waarbij de twee sterren elkaar eens per omloop op kleine afstand passeren. Een planetenstelsel rond zo'n ster kan daarbij ingrijpend verstoord worden, waardoor planeten de ruimte in geslingerd kunnen worden.Door in zijn computersimulaties een hypothetische wijde dubbelsterbegeleider van de zon toe te voegen aan ons eigen zonnestelsel, toonde Kaib aan dat dat er in 50 procent van alle gevallen toe zou leiden dat een van de vier reuzenplaneten (Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus) het zonnestelsel uit geslingerd wordt.Kaibs resultaten zijn zondag gepubliceerd op de website van Nature en worden maandag gepresenteerd op de 221e bijeenkomst van de American Astronomical Society in Long Beach. (GS)
Wide Binary Stars Can Wreak Havoc on Planets

2 januari 2013
Astronomen hebben met behulp van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) een cruciaal stadium in de geboorte van reuzenplaneten waargenomen: enorme gasstromen die een leemte in de materieschijf rond een jonge ster overbruggen. Vermoed wordt dat zulke stromen worden veroorzaakt door grote planeten-in-wording die gas uit hun omgeving op te slokken (Nature, 3 januari).Het onderzoek betreft de jonge ster HD 142527 in het sterrenbeeld Wolf. Deze is omringd door een schijf van gas en kosmisch stof – het restant van de wolk waaruit de ster is ontstaan. De stofschijf rond HD 142527 bestaat uit twee delen, die door een lege zone van elkaar gescheiden zijn. Vermoed wordt dat deze leemte is schoongeveegd door pas gevormde Jupiter-achtige planeten die om de ster cirkelen.Het binnenste deel van de schijf heeft een omtrek die overeenkomt met de omloopbaan van Saturnus in ons eigen zonnestelsel. Het buitenste deel begint op een veertien keer zo grote afstand van de ster. Die ‘buitenschijf’ omringt de ster niet volledig: hij heeft de vorm van een hoefijzer, vermoedelijk door de zwaartekrachtsinvloed van de reuzenplaneten.De astronomen hebben ontdekt dat er op twee plaatsen gas van de buitenschijf naar de binnenschijf stroomt. Het sterke vermoeden bestaat dat in beide gasstromen een reuzenplaneet schuilgaat. Zulke planeten groeien door gas uit de buitenschijf aan te trekken. Maar het zijn nogal slordige eters: een deel van het gas schiet zijn doel voorbij en komt in de binnenschijf terecht. (EE)
ALMA werpt licht op planeet-vormende gasstromen

19 december 2012
Een internationaal team van astronomen heeft ontdekt dat de ster Tau Ceti, een van de meest nabije buren van onze zon, vijf planeten heeft. Een van die planeten zou zich in de leefbare zone rond de ster kunnen bevinden – de gordel rond de ster waar de omstandigheden min of meer aangenaam kunnen zijn.Van alle enkelvoudige sterren is Tau Ceti de meest nabije die veel op de zon lijkt. Zijn vijf planeten zijn naar schatting twee tot zes keer zo zwaar als de aarde. Daarmee behoren ze tot de categorie 'superaardes'. De potentieel leefbare planeet is ruwweg vijf keer zo zwaar als onze planeet.Ondanks hun betrekkelijk kleine massa's veroorzaken de vijf planeten kleine schommelbewegingen bij hun moederster. Normaal gesproken zouden deze bewegingen met de huidige instrumenten niet of nauwelijks meetbaar zijn. Maar door de gegevens van telescopen in Chili (ESO), op Hawaï (Keck) en in Australië (AAT) met elkaar te combineren – wat in een tweemaal zo grote meetnauwkeurigheid resulteerde – is dat nu toch gelukt. (EE)
Closest single star like our Sun may have habitable planet (pdf)

5 december 2012
Astronomen hebben het jongste zonnestelsel-in-wording ontdekt dat ooit is waargenomen. De ontdekking betreft een kleine ster op 450 lichtjaar van de aarde, die omgeven is door een kolkende schijf van gas en stof (Nature, 6 december).De jonge ster, die L1527 IRS wordt genoemd, heeft nu nog vijf keer zo weinig massa als de zon, maar is nog bezig om gas uit zijn omgeving aan te trekken. Volgens de astronomen zal hij uiteindelijk ongeveer net zo zwaar zijn als de zon. En de schijf die hem omringt bevat genoeg materie voor de vorming van zeven planeten ter grootte van Jupiter.Het zonnestelsel-in-wording is hooguit 300.000 jaar oud. Ter vergelijking: het onze is ongeveer 4,6 miljard jaar geleden ontstaan. (EE)
Astronomers Discover and "Weigh" Infant Solar System

30 november 2012
Astronomen hebben met behulp van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) ontdekt dat het buitenste deel van de stofschijf rond een bruine dwerg millimeter-grote korreltjes kan bevatten, zoals die ook in de schijven rond pasgeboren sterren voorkomen. Deze verrassende ontdekking kan erop wijzen dat rotsachtige planeten talrijker zijn dan gedacht.Vermoed wordt dat rotsachtige planeten ontstaan door het willekeurig botsen en samenkleven van aanvankelijk microscopisch kleine deeltjes in de materieschijf rond een ster. Deze korreltjes, die kosmisch stof worden genoemd, zijn vergelijkbaar met roet of fijn zand. Astronomen dachten dat zulke korreltjes in de buitenste regionen rond bruine dwergen – sterachtige objecten die te klein zijn om te stralen zoals een ster – niet kunnen ontstaan, omdat hun schijven dun zijn en de daarin aanwezige deeltjes te snel bewegen om na een botsing aan elkaar te blijven plakken. Ook suggereren de huidige theorieën dat eventueel gevormde korreltjes zich snel in de richting van de centrale bruine dwerg zouden moeten verplaatsen. Ze zouden daardoor uit de buitenste delen van de schijf verdwijnen en niet meer te detecteren zijn.De jonge bruine dwerg ISO-Oph 102, die deel uitmaakt van een stervormingsgebied in het sterrenbeeld Slangendrager, lijkt zich daar echter weinig van aan te trekken. De ALMA-metingen laten zien dat zich aan de rand van zijn stofschijf wel degelijk stofkorreltjes bevinden met afmetingen van een millimeter of groter. Het is onduidelijk of er uit dat stof ook een complete planeet kan ontstaan, of dat deze zich al heeft gevormd, maar de vorming van de millimeter-grote korreltjes is wel de eerste aanzet daartoe. De bestaande ideeën omtrent de omstandigheden waaronder deze vaste deeltjes ontstaan moeten dus worden herzien. (EE)
Zelfs bruine dwergen kunnen rotsachtige planeten voortbrengen

28 november 2012
Astronomen van de Universiteit van Amsterdam en ruimteonderzoeksinstituut SRON hebben berekend dat waterwolken op een exoplaneet ook zijn te herkennen wanneer de planeet slechts deels met wolken is bedekt, en zelfs als deze schuilgaan onder ijswolken. De waterwolken zijn te herkennen aan het 'regenboogsignaal'. Dit signaal bestaat uit weerkaatst sterlicht dat in één richting extra sterk is gepolariseerd (Astronomy & Astrophysics).Een exoplaneet is een planeet die niet om onze zon, maar om een andere ster draait. De afstanden tot exoplaneten zijn zo groot dat we van verreweg de meeste alleen de grootte en de afstand tot hun ster kennen. Om te bepalen hoe zo'n planeet eruitziet, kunnen astronomen de eigenschappen van het door hem weerkaatste sterlicht onderzoeken. Eén van deze eigenschappen is de polarisatie. In gepolariseerd licht hebben de lichtgolven een voorkeursrichting. De waterdruppels in wolken verstrooien het licht alle kanten op, maar als een exoplaneet zich in bepaalde punten van zijn baan bevindt, gebeurt die verstrooiing vooral onder een hoek van ongeveer 140 graden.Ook wanneer de zon door een regenbui schijnt, en er een regenboog ontstaat, wordt het licht op deze manier gepolariseerd. Als je door een polarisatiefilter naar de regenboog kijkt en het filter draait, zie je de helderheid van de regenboog veranderen. Dan blijkt dat de helderheid van de regenboog onder één bepaalde hoek het grootst is.Er was al eerder geopperd dat je waterwolken op exoplaneten zou kunnen herkennen aan hun gepolariseerde regenboogsignaal. Uit de nu gepubliceerde resultaten blijkt dat dit signaal ook te zien is als maar een klein deel van de planeet onder zulke wolken schuilgaat, zoals bij de aarde het geval is. Dit hebben de onderzoekers berekend door een model van onze planeet te gebruiken met een wolkendek zoals dat is gemeten door het MODIS-instrument van NASA’s AURA-satelliet. (EE)
Regenbogen op exoplaneten verraden de aanwezigheid van water

27 november 2012
Waarnemingen met de Europese infraroodsatelliet Herschel wijzen erop dat sterren waar geen grote, Jupiter-achtige planeten omheen cirkelen, zijn omgeven door een forse gordel van kometen. Als we mogen afgaan op de situatie bij de sterren Gliese 581 en 61 Virginis tenminste. Rond deze beide sterren cirkelen alleen planeten die qua grootte ergens tussen de aarde en Neptunus in zitten. Herschel heeft rond de twee sterren veel koud stof ontdekt, dat vermoedelijk afkomstig is van onderlinge botsingen tussen kometen. Afgaande op de waargenomen hoeveelheden stof zouden Gliese 581 en 61 Virginis omringd moeten zijn door een gordel die minstens tien keer zoveel kometen bevat als de zogeheten Kuipergordel in ons eigen zonnestelsel, voorbij de omloopbaan van de planeet Neptunus.Vermoed wordt dat de zwaartekracht van de grote planeten Jupiter en Saturnus 'onze' Kuipergordel zodanig in beroering heeft gebracht, dat veel kometen al in de begintijd van het zonnestelsel richting centrum zijn gedirigeerd. Daardoor waren de binnenste planeten, waaronder de aarde, miljoenen jaren lang doelwit van een groot kosmisch bombardement. Waarschijnlijk loopt het op de planeten van Gliese 581 en 61 Virginis zo'n vaart niet: door het ontbreken van Jupiter-achtige planeten zal de frequentie van komeetinslagen veel geringer zijn. Maar daar kleeft ook een nadeel aan: de mildere 'kometenregen' betekent ook dat de wateraanvoer naar eventuele 'leefbare' planeten trager is. Het zou dus veel langer duren voor zich daar een oceaan van betekenis vormt. (EE)
Do missing Jupiters mean massive comet belts?

22 november 2012
De mantels van de aarde en andere rotsachtige planeten bevatten veel magnesiumoxide-houdende mineralen. Onderzoek door wetenschappers van de Carnegie Institution of Science wijst uit dat dit magnesiumoxide een rol kan spelen bij de vorming van magnetische velden (Science Express, 22 november).Bij het onderzoek werden kleine monsters magnesiumoxide met behulp van laserpulsen blootgesteld aan een druk van drie tot veertien miljoen atmosfeer (de luchtdruk op aarde) en temperaturen tot 50.000 graden. Dat komt overeen met de omstandigheden in het centrum van onze aarde tot die in de kernen van 'superaardes' – planeten die een slag groter zijn dan onze planeet.De onderzoeksresultaten laten zien dat magnesiumoxide, en waarschijnlijk ook andere mineralen die we op aarde als 'gesteenten' kennen, onder de omstandigheden in het inwendige van een superaarde 'metallisch' worden. Magnesiumoxide gedraagt zich dan als een vloeibaar metaal en kan, net als de huidige vloeibare metalen in de kern van onze aarde, een magnetisch veld genereren. (EE)
Magnesium oxide: From Earth to super-Earth

20 november 2012
Astronomen ontdekken steeds meer planeten bij andere sterren. En zo af en toe zit daar ook een planeet bij die zich in de 'leefbare zone' van de ster bevindt – de gordel rond de ster waarbinnen de temperatuur op een planeetoppervlak gematigd genoeg is om water in vloeibare vorm te laten bestaan. Volgens astronomen uit Duitsland en de VS zijn echter niet alle leefbare zones even geschikt voor de instandhouding van leven. Vooral die rond witte en bruine dwergsterren lijken nauwelijks leefbaar.Witte dwergen zijn de hete kern van stervende sterren en bruine dwergen zijn koele 'mislukte' sterren – objecten die niet genoeg massa hebben om middels kernfusiereacties te stralen zoals onze zon. Theoretisch hebben ook zulke exotische sterren een leefbare zone. Maar ze hebben ook een andere eigenschap: ze koelen af.Door die afkoeling schuift de leefbare zone steeds dichter naar de dwergster toe. Planeten die eerst binnen de leefbare zone lagen, worden dus al snel te koud. (EE)
Can life emerge on planets around cooling stars?

19 november 2012
Het is astronomen van onder andere het Duitse Max-Planck-Institut für Astronomie gelukt een enorme exoplaneet te fotograferen. De planeet is bijna dertien keer zwaarder dan de zwaarste planeet in ons eigen zonnestelsel, Jupiter.De planeet, Kappa Andromeda b, draait in een ruime baan om de jonge ster Kappa Andromeda heen, die 2,5 keer zo zwaar is als de zon en op ongeveer 170 lichtjaar van de aarde staat. De directe waarneming van de planeet werd in het infrarode spectrum gedaan met de Japanse Subaru-telescoop op Hawaï.Deze ontdekking is volgens de astronomen belangrijk voor ons begrip van planeetvorming rond zware sterren zoals Kappa Andromeda. Eén theorie stelde dat de grote hoeveelheid straling van zo’n ster de vorming van zware planeten onmogelijk zou maken. Kappa Andromeda b laat zien dat zoiets toch mogelijk is.Het direct fotograferen van exoplaneten is een lastige klus voor astronomen. Om een lichtzwakke planeet zichtbaar te maken moet de grote hoeveelheid straling van de begeleidende ster geblokkeerd of weg gefilterd worden. Zo niet, dan overschijnt de ster alle objecten in haar directe omgeving. Vrijwel alle exoplaneten worden daarom gevonden via indirecte meetmethodes, waarbij bijvoorbeeld naar kleine variaties in de helderheid of het spectrum van de ster wordt gekeken. (Roel van der Heijden)
Super-Jupiter im Porträt

15 november 2012
Volgens astrofysicus Konstantin Batygin staat het baanvlak van sommige exoplaneten zo schuin op het evenaarsvlak van hun moederster, doordat deze ster ooit een andere ster als begeleider had. Stelsels die vroeger meer dan één ster hadden, zouden ook kunnen verklaren waarom sommige 'hete Jupiters' om hun moederster draaien in een richting die tegengesteld is aan de draaiing van de ster zelf (Nature, 15 november).'Hete Jupiters' zijn grote, Jupiter-achtige planeten die op zeer kleine afstand om hun ster draaien. Toen zulke planeten in 1995 voor het eerst werden ontdekt, namen astronomen aan dat zij op grotere afstand van hun ster waren gevormd en pas later naar hun huidige banen waren gemigreerd door de aantrekkende werking van het gas en stof rond de ster. Die theorie viel echter aan duigen toen in 2008 werd ontdekt dat sommige hete Jupiters in tegengestelde richting om hun ster draaien.Die tegengestelde draairichting wordt wel toegeschreven aan de aantrekkingskracht die andere planeten op zo'n planeet uitoefenden terwijl deze zijn ster naderde. Volgens Batygin is er echter ook een andere mogelijkheid: de vreemde draairichting kan het gevolg zijn van de zwaartekrachtsinvloed van een andere ster, die inmiddels uit het stelsel is ontsnapt.Het idee van Batygin is gebaseerd op het feit dat veel sterren deel uitmaken van meervoudige stersystemen. Om te onderzoeken wat de aanwezigheid van meerdere sterren voor gevolgen heeft voor de planeten in het stelsel heeft Batygin computermodellen gemaakt. Zijn simulaties laten zien dat de verstoringen die in zulke stelsels optreden er inderdaad toe kunnen leiden dat planeten uiteindelijk in tegengestelde richting om hun ster draaien. (EE)
Astrophysicist suggests planetary misalignment due to multiple star impact

14 november 2012
NASA-satelliet Kepler, die naar planeten bij andere sterren zoekt, heeft zijn drieënhalf jaar durende missie volbracht. Zijn eerste missie dan. Want de zoektocht is met nog eens maximaal vier jaar verlengd.De afgelopen jaren zijn met Kepler meer dan 2300 planeetkandidaten opgespoord. Tot nu toe zijn meer dan honderd van die ontdekkingen bevestigd. De resultaten bevestigen het idee dat ons Melkwegstelsel wemelt van de planeten: rond zeker één op de drie sterren cirkelt minstens één planeet.De verlenging van het Kepler-onderzoek heeft vooral tot doel om de ongeveer honderd detecties van planeetkandidaten ter grootte van de aarde te kunnen bevestigen. Ook hopen de onderzoekers meer planeten te ontdekken die zich in de 'leefbare zone' van hun ster bevinden – de gordel rond de ster waar gematigde temperaturen heersen en vloeibaar water op het planeetoppervlak kan bestaan.Kepler spoort planeetkandidaten op door de helderheden van meer dan 150.000 sterren in de gaten houden. Steeds als er een planeet voor een ster langs beweegt, wordt een beetje sterlicht tegengehouden. Uit de regelmaat waarmee dat gebeurt, kan de afstand van de planeet tot zijn ster worden afgeleid. En de mate van helderheidsafname geeft een indicatie van de grootte van de planeet. (EE)
NASA's Kepler Wraps Prime Mission, Begins Extension

14 november 2012
Franse en Canadese astronomen hebben een hemellichaam ontdekt dat zeer waarschijnlijk een planeet is die in zijn eentje door de ruimte zwerft. Met een afstand van ongeveer honderd lichtjaar staat de mogelijke planeet betrekkelijk dichtbij. En doordat er in zijn omgeving geen heldere ster te bekennen is, hebben de astronomen hem goed kunnen onderzoeken.In de afgelopen jaren zijn al verschillende objecten ontdekt die tot de categorie van de 'solitaire planeten' kunnen behoren. In de meeste gevallen kan echter niet worden vastgesteld of het ook echt om planeten gaat of om bruine dwergen – ‘mislukte’ sterren, die niet genoeg massa hebben om de reacties op te wekken die hen doen stralen.Het nu ontdekte object, dat de aanduiding CFBDSIR2149 heeft gekregen, lijkt echter bij een nabije verzameling van jonge sterren te horen die bekendstaat als AB Doradus. Als het nu ontdekte object inderdaad bij deze groep hoort – en dus jong is – volgt daaruit dat het om een planeet gaat die vier tot zeven keer zo zwaar als Jupiter en een temperatuur van ongeveer 430 graden heeft. Er bestaat overigens een (kleine) kans dat zijn connectie met de bewegende sterrenhoop op toeval berust: in dat geval zou CFBDSIR2149 ook een bruine dwergster kunnen zijn. Solitaire objecten kunnen zijn ontstaan als normale planeten, die later uit hun planetenstelsel zijn geschopt, maar ook als op zichzelf staande kleine sterren of bruine dwergen. Maar of het nu planeten zonder moederster zijn of de kleinst mogelijke sterren, het zijn hoe dan ook intrigerende objecten. (EE)
Verdwaald in de ruimte: solitaire planeet ontdekt?

9 november 2012
Door de Japanse Subaru-telescoop te richten op een schijf van gruis en stof rond de jonge ster PDS 70, denken astronomen dat ze aanwijzingen hebben gevonden voor meerdere planeten die rondom deze ster draaien. De stofschijf heeft namelijk een anders niet te verklaren groot gat.Volgens gangbare theorieën ontstaan planetenstelsels zoals ons eigen zonnestelsel uit grote, platte stofwolken die om jonge sterren draaien. Door de zwaartekracht kunnen delen van deze stofwolk over de loop van miljoenen jaren samenklonteren tot planeten. Het was juist zo’n jonge stofschijf die astronomen van het Nationale Astronomische Observatorium van Japan en de Princeton-universiteit wilden waarnemen. Bij de 10 miljoen jaar jonge ster PDS 70 – een zonachtige ster op een afstand van ongeveer 460 lichtjaar – zagen ze tot hun verrassing een stofschijf met een enorm gat.Volgens de astronomen is dit enkel te verklaren als er op die plek al meerdere planeten zijn samengeklonterd uit de schijf. Zij zouden het aanwezige stof en gruis met hun zwaartekracht netjes hebben opgeveegd. Geen enkele planeet, hoe zwaar ook, zou in haar eentje in staat zijn zo veel materie naar zich toe te trekken. Momenteel proberen de astronomen met nieuwe waarnemingen meer details van de schijf waar te nemen. Een hele klus, want sterren overschijnen de objecten in hun directe omging doorgaans compleet. Om dit probleem te overkomen werd HiCIAO ontwikkeld, een apparaat dat sinds 2009 op de Subaru-telescoop is gemonteerd en foto’s met een extra hoog contrast kan schieten van protoplanetaire schijven. (Roel van der Heijden)
Discovery of a Giant Gap in the Disk of a Sun-like Star May Indicate Multiple Planets

9 november 2012
De ster 49 Ceti in het sterrenbeeld Walvis wordt al miljoenen jaren met kometen bestookt. Tot die conclusie komen astronomen na onderzoek van een vreemde eigenschap van de ster. De afgelopen tientallen jaren hebben astronomen honderden sterren ontdekt die omringd zijn door een schijf van stof. Maar slechts twee daarvan, waaronder 49 Ceti, zijn ook omgeven door grote hoeveelheden gas – koolmonoxide om precies te zijn.De aanwezigheid van zowel stof als gas rond een ster wordt doorgaans gezien als een teken van jeugd. Alle sterren zijn de eerste miljoenen jaar van hun bestaan omringd door stof en gas. Maar normaal gesproken wordt dat gas binnen tien miljoen jaar verdreven. Behalve bij 49 Ceti dan, een ster die ongeveer 40 miljoen jaar oud lijkt (wat vergeleken met onze zon overigens nog heel jong is). Volgens Amerikaanse astronomen wordt het koolmonoxidegas rond 49 Ceti aangevoerd door grote aantallen kometen. Deze zouden afkomstig zijn van een gordel van ijsachtige objecten, vergelijkbaar met de Kuipergordel buiten de baan van de planeet Neptunus, die onze zon omringt. De verwachting is dat de Kuipergordel van een jonge ster veel meer materiaal bevat dan die in ons zonnestelsel, en dat zo'n ster heel vaak door kometen wordt getroffen. Maar in het geval van 49 Ceti zou je beter van een 'kometenregen' kunnen spreken. Want berekeningen laten zien dat de hoeveelheid gas rond de ster alleen verklaarbaar is als deze elke zes seconden door een komeet wordt getroffen. (EE)
Comet collisions every six seconds explain 17-year-old stellar mystery

8 november 2012
Astronomen hebben in het centrum van een opvallende planetaire nevel een bijzondere dubbelster ontdekt. De ontdekking bevestigt een veelbesproken theorie over het symmetrische karakter van het materiaal dat de centrale ster de ruimte in slingert (Science, 9 november 2012).Een planetaire nevel is een gloeiende schil van gas rond een witte dwerg – een zonachtige ster die een groot deel van zijn materie de ruimte in heeft geblazen en zijn laatste levensfase heeft bereikt. Fleming 1 is een prachtig voorbeeld van zo’n nevel: hij heeft opvallend symmetrische jets die een kronkelpatroon vertonen.Astronomen discussiëren al lang over het ontstaan van die symmetrische jets, maar konden het maar niet eens worden. Nieuwe waarnemingen van Fleming 1, verkregen met de Europese Very Large Telescope (VLT) in Chili, gecombineerd met bestaande computermodellen hebben nu voor het eerst precies laten zien hoe de soms bizarre vormen van planetaire nevels tot stand komen.Gebleken is dat in het centrum van Fleming 1 niet één, maar twee witte dwergen staan, die in ruim een dag om elkaar heen cirkelen. Hoewel er meer planetaire nevels bekend zijn die een dubbelster in hun hart hebben, zijn gevallen waarbij twee witte dwergen om elkaar heen draaien zeer zeldzaam.Het tweetal sterren speelt een cruciale rol bij de verklaring van de waargenomen vorm van de planetaire nevel. Terwijl de oorspronkelijke sterren ouder werden en opzwollen, gedroeg één van hen zich bij tijd en wijle als een stellaire vampier die zijn metgezel uitzoog. Hierdoor stroomde er materiaal naar de ‘vampier’, waardoor zich rond deze een zogeheten accretieschijf vormde. Door de interactie van de om elkaar heen draaiende sterren gedroeg deze schijf zich als een wiebelende tol – een beweging die precessie wordt genoemd. Deze beweging heeft tot gevolg dat het materiaal dat in de vorm van 'jets' loodrecht op de accretieschijf wordt uitgestoten niet altijd dezelfde kant op gaat. (EE)
Kosmische sproeiers verklaard

1 november 2012
De planetoïdengordel tussen de banen van Mars en Jupiter zou wel eens redelijk uniek kunnen zijn. Dat schrijven astronomen in het Britse tijdschrift Monthly Notices. Volgens de beide wetenschappers kan dat ook betekenen dat buitenaards leven schaarser is dan gehoopt.Aan de hand van waarnemingen en modelberekeningen komen de astronomen tot de conclusie dat nog geen vier procent van alle tot nu toe ontdekte planetenstelsels een planetoïdengordel als die in ons zonnestelsel heeft, dat wil zeggen: een compacte planetoïdengordel op relatief kleine afstand tot de centrale ster. Dat betekent dat leefbare planeten in verreweg de meeste gevallen met te veel dan wel te weinig planetoïden worden bestookt.Planetoïden worden doorgaans gezien als een bedreiging voor het leven op een planeet. Maar de inslag van een planetoïde heeft ook zijn positieve kanten: er worden water en organische stoffen aangevoerd, en opkomende organismen worden gedwongen om slimmere overlevingstactieken te ontwikkelen. Een te gering aantal inslagen van planetoïden kan dus net zo ongunstig zijn voor de ontwikkeling van leven als een te groot aantal.Aangenomen wordt dat ligging en omvang van 'onze' planetoïdengordel grotendeels is bepaald door de planeet Jupiter. Deze zou met zijn grote aantrekkingskracht de vorming van een extra planeet binnen zijn omloopbaan hebben voorkomen. Volgens de astronomen kan het bij de zoektocht naar buitenaards leven dus zinvol zijn om vooral te letten op planetenstelsels met een reuzenplaneet die een vergelijkbare positie ten opzichte van zijn ster inneemt als Jupiter. (EE)
Asteroid belts of just the right size are friendly to life

26 oktober 2012
Een nieuwe analyse van beeldgegevens van de Hubble-ruimtetelescoop wijst erop dat er misschien tóch een zware planeet cirkelt om de nabije ster Fomalhaut. Uit het onderzoek blijkt dat de planeet, Fomalhaut b, wellicht in een dichte wolk stof is gehuld.Fomalhaut is een heldere ster in het sterrenbeeld Zuidervis, op 25 lichtjaar van de aarde. Eind 2008 kondigden astronomen aan dat er in een wijde baan rond deze ster een planeet cirkelt. Sterker nog: ze maakten zelfs opnamen waarop een nietig stipje bij de ster was te zien.In 2011 ontstonden er echter twijfels over het planetaire karakter van het lichtstipje. De snelheid waarmee het zich verplaatste, zijn sterk wisselende helderheid en de onzichtbaarheid ervan op infraroodbeelden van de Spitzer-satelliet trokken het bestaan van de planeet in twijfel. Het leek er eerder op dat het object bij Fomalhaut niet meer dan een stofwolk was.Uit een nieuwe analyse van Hubble-gegevens uit de periode 2004-2006 blijkt echter dat de helderheid van het vreemde object helemaal niet zo sterk wisselt als eerder het geval leek. Ook lijkt het bij nader inzien een keurige cirkelbaan om de ster te volgen. Alleen lukt het nog steeds niet om de vermeende planeet op infraroodbeelden terug te vinden.Dat laatste kan echter worden verklaard door aan te nemen dat de planeet geheel in stof is gehuld. Het lichtstipje op de Hubble-beelden zou dus niet de planeet zelf zijn, maar het stof daaromheen. In dat geval kan Fomalhaut b worden beschouwd als een planeet-in-aanbouw. (EE)
New Study Brings A Doubted Exoplanet 'Back From The Dead'

19 oktober 2012
Het Europese ruimteagentschap ESA wil in 2017 een kleine satelliet lanceren die specifiek naar 'superaardes' gaat zoeken – planeten bij andere sterren die een slag groter zijn dan onze planeet. De satelliet zal daarbij gebruik maken van dezelfde methode waarmee ook de succesvolle NASA-satelliet exoplaneten opspoort: het meten van de kleine helderheidsdipjes die optreden als een planeet voor zijn ster langs trekt.De nieuwe satelliet heeft de naam Cheops gekregen, een afkorting die staat voor 'CHaracterising ExOPlanets Satellite'. Anders dan Kepler zal hij niet grote aantallen sterren in de gaten houden, om compleet nieuwe planetenstelsels op te sporen. Cheops wordt gericht op nabije, heldere sterren waarbij eerder al (grotere) planeten zijn ontdekt. De verwachting is dat bij deze sterren ook kleinere planeten te vinden zullen zijn. (EE)
ESA Science Programme’s new small satellite will study super-Earths

17 oktober 2012
Europese astronomen hebben een planeet van ongeveer één aardmassa opgespoord die rond een ster van het nabije Alfa Centauri-stelsel draait (Nature online, 17 oktober). Alfa Centauri is een van de helderste sterren aan de zuidelijke hemel en, met een afstand van ongeveer 4,3 lichtjaar, tevens de meest nabije buur van ons zonnestelsel. Wat we met het blote oog als één ster zien, is in werkelijkheid een groepje van drie sterren. Twee daarvan, de zonachtige sterren Alfa Centauri A en B, vormen een nauwe dubbelster. Op ruime afstand van dit tweetal bevindt zich de rode dwergster Proxima Centauri, die iets dichter bij de aarde staat. De nu ontdekte planeet draait in een krappe baan om Alfa Centauri B: hun onderlinge afstand bedraagt slechts zes miljoen kilometer. Zijn omlooptijd is iets meer dan drie dagen. Ter vergelijking de afstand tussen de zon en Mercurius, de binnenste planeet van ons zonnestelsel, is bijna tien keer zo groot, en de omlooptijd van Mercurius is ruim 58 dagen.De onwaarneembaar kleine planeet is opgespoord door de geringe schommelbeweging die hij met zijn zwaartekrachtsaantrekking bij de ster veroorzaakt. Deze schommelbeweging zorgt ervoor dat Alfa Centauri B afwisselend op ons af komt en van ons weg beweegt. Het licht van de ster wordt hierdoor een beetje blauwer, respectievelijk roder – een effect dat met een nauwkeurige spectrograaf meetbaar is.In het geval van Alfa Centauri B is de schommelbeweging heel klein: onder invloed van de planeet gaat de ster met een snelheid van slechts 51 centimeter per seconde (1,8 km/uur) heen en weer – ongeveer de snelheid van een kruipende baby. Niet eerder zijn astronomen erin geslaagd om zo'n geringe stellaire schommelbeweging te detecteren.Hoewel de combinatie van een planeet ter grootte van de aarde en een ster van het type zon sterk tot de verbeelding spreekt, zal de planeet van Alfa Centauri B weinig overeenkomsten vertonen met onze thuiswereld. Daarvoor staat hij veel te dicht bij zijn ster: het is er simpelweg ziedend heet. (EE)
Planeet opgespoord bij naburige ster

16 oktober 2012
Steeds vaker worden er meerdere planeten gedetecteerd die rondom één ster draaien. Maar zo’n compact planetensysteem als KOI-500 hebben sterrenkundigen nog nooit gezien. De vijf planeten in dit systeem draaien in een schijf die een twaalfde deel van de aardbaan inneemt.De planeten staan tevens erg dicht bij hun ster en hebben daarom extreem korte omlooptijden. Het ‘jaar’ van de langzaamste planeet duurt 9,5 dagen, de snelste planeet voltooit een ronde om de ster in een dag. KOI-500 is te vinden op een afstand van 1100 lichtjaar van de aarde.De wetenschappers van de Universiteit van Florida, die bij de ontdekking zijn betrokken, denken niet dat de planeten oorspronkelijk zo dicht bij elkaar zaten. Waarschijnlijk zijn ze in veel ruimere banen ontstaan om later te zijn gemigreerd naar deze ultracompacte configuratie.Het planetaire systeem werd ontdekt met de Kepler-satelliet. Deze ruimtetelescoop draait sinds 2009 in een baan om de aarde en houdt continu de helderheid van zo’n 160.000 sterren in de gaten. Door de speuren naar kleine dipjes in de helder kunnen exoplaneten ontdekt worden. Op deze manier heeft Kepler al meer dan 2000 mogelijke planeten gevonden. (Roel van der Heijden)
Ultra-Compact Planetary System Is A Touchstone For Understanding New Planet Population (via SpaceDaily)

15 oktober 2012
Het palet aan exotische exoplaneten wordt steeds rijker. Astronomen van de Yale-universiteit hebben nu een planeet gevonden die rondom een dubbelster draait, die op haar beurt weer een koppel vormt met een tweede dubbelster.Op zich is het al vrij uniek dat er een planeet is ontdekt die rondom een dubbelster draait. Er zijn slechts zes van deze gevallen bekend. Maar geen enkel van deze dubbelsterren vormt een koppel met een andere (dubbel)ster.PH1, zoals de nieuwe planeet is genoemd, draait in ongeveer 138 dagen om twee sterren die een massa hebben van respectievelijk 0,41 en 1,5 keer de massa van de zon. Ver buiten de planeetbaan, op ongeveer 1000 keer de afstand aarde – zon, draait een tweede paar sterren. PH1 is een zogenoemde gasreus met een diameter van ruim zes keer die van de aarde.De planeet is de eerste die werd geïdentificeerd met behulp van de website planethunters.org. Telescoopdata wordt via die site naar duizenden vrijwilligers gestuurd, die speuren naar kleine ‘dipjes’ in het licht van sterren. Die dipjes kunnen ontstaan doordat planeten voor hun ster langs trekken. (Roel van der Heijden)
Armchair astronomers find planet in four-star system

11 oktober 2012
Onderzoek door wetenschappers van de Yale-universiteit wijst erop dat de exoplaneet 55 Cancri e voor een belangrijk deel uit diamant kan bestaan. Eerder gingen astronomen er nog van uit dat de planeet vooral ijzer, silicium en superheet water bevatte.55 Cancri e is ongeveer tweemaal zo groot als de aarde en heeft een acht keer zo grote massa. Daarmee behoort de planeet tot de 'superaardes'. Samen met vier andere planeten draait hij om de zonachtige ster 55 Cancri, die veertig lichtjaar van ons verwijderd is. De exoplaneet draait in een zeer krappe baan om zijn moederster. Hierdoor is het er ziedend heet: de oppervlaktetemperatuur wordt geschat op meer dan 2000 °C.Rechtstreekse metingen van de samenstelling van 55 Cancri e ontbreken nog. Daarom moeten astronomen hun toevlucht nemen tot modelberekeningen die, uitgaande van bestaande theorieën over planeetvorming, de waargenomen combinatie van massa en afmetingen zo goed mogelijk kunnen verklaren. Vaak wordt daarbij gekozen voor het meest 'aardse' resultaat, dat wil zeggen: een planeetinwendige dat veel zuurstof(verbindingen) bevat.De Yale-wetenschappers laten echter zien dat de kenmerken van 55 Cancri e ook verklaarbaar zijn als de planeet helemaal geen water bevat en vooral uit koolstof (in de vorm van grafiet en diamant), ijzer en siliciumverbindingen bestaat. In dat geval zou het diamantgehalte van deze superaarde minstens dertig procent kunnen bedragen.Daarmee willen de onderzoekers laten zien dat de samenstelling van superaardes wel eens een veel grotere variatie zou kunnen vertonen dan tot nu toe werd aangenomen. Wat de exacte samenstelling van 55 Cancri e is, zal pas blijken als zijn atmosfeer nader onderzocht kan worden. (EE)
Nearby super-Earth likely a diamond planet

3 oktober 2012
Met ruimtetelescoop Herschel hebben astronomen uit onder andere België en Nederland voor het eerst bepaald uit welke materialen de stofschijf rondom de zeer jonge ster Beta Pictoris bestaat. Ze kwamen erachter dat er veel overeenkomsten zijn tussen die stofschijf en kometen die we in ons eigen zonnestelsel vinden. Het onderzoek is vandaag gepubliceerd in het tijdschrift Nature.De astronomen richtten zich specifiek op zogenoemde olivijnkristallen in de stofschijf. Van dit materiaal bestaan magnesium- en ijzerrijke varianten en ze worden in ons eigen zonnestelsel onder andere teruggevonden in kometen. Uit gegevens van de Herscheltelescoop blijkt nu dat er verrassende overeenkomsten zijn tussen de olivijnkristallen in de stofschijf van Beta Pictoris en kometen in ons zonnestelsel. De relatieve hoeveelheden en de positie van magnesium- en ijzerrijk materiaal komen overeen. En dat vinden de astronomen opvallend. Want hoewel de ster erg verschilt van onze eigen zon (anderhalf keer zo zwaar en acht keer zo helder) lijken er in de stofschijf dezelfde mechanismen aan het werk te zijn, die leiden tot de waargenomen verdeling van olivijn. Beta Pictoris staat op 63 lichtjaar van de aarde en is met haar 12 miljoen jaar nog erg jong. Zo jong zelfs dat er uit het stof rondom de ster nog geen planeten hebben kunnen vormen. Door naar zonnestelsels in wording te kijken kunnen astronomen veel leren over hoe de vorming van ons eigen zonnestelsel is verlopen. (Roel van der Heijden)
Comet crystals found in a nearby planetary system

14 september 2012
Astronomen hebben, voor het eerst, planeten ontdekt die rond zonachtige sterren in een sterrenhoop draaien. Dat bewijst dat planeten zelfs in een 'drukke' stellaire omgeving kunnen ontstaan (Astrophysical Journal Letters, 14 september). De ontdekte planeten zijn zogeheten hete Jupiters: grote gasplaneten die in een krappe baan om hun moederster draaien. De twee sterren in kwestie maken deel uit van de jonge sterrenhoop M44, die ook wel Praesepe of de Kribbe wordt genoemd. M44 is een open sterrenhoop die uit ongeveer duizend sterren bestaat die vrijwel gelijktijdig uit één en dezelfde gaswolk zijn geboren. De sterren van M44 bevatten relatief veel elementen zwaarder de helium - meer dan onze zon bijvoorbeeld. Dat maakt het waarschijnlijk dat rond meer sterren van deze sterrenhoop planeten cirkelen. Uit eerder onderzoek is namelijk gebleken dat zware elementen zoals silicium en ijzer als een soort 'planetaire kunstmest' fungeren: hoe meer zware elementen, hoe rijker de oogst aan zware gasplaneten.
Meer informatie:
First Planets Found Around Sun-Like Stars in a Cluster PlanetQuest

11 september 2012
Bij de zoektocht naar exoplaneten gaat de aandacht vaak uit naar planeten die in de 'leefbare zone' rond hun ster cirkelen. Verreweg de meeste exoplaneten die tot nu toe zijn ontdekt bevinden zich echter buiten die gordel van gematigde temperaturen. Maar volgens Amerikaanse wetenschappers hoeft dat niet per se te betekenen dat die planeten echt onleefbaar zijn. Menig ontdekte exoplaneet volgt namelijk geen cirkelbaan, maar een langgerekte baan die ervoor zorgt dat de afstand tot zijn moederster sterk varieert. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat zo'n planeet extreem lange, ijskoude winters kent, afgewisseld met korte, zeer hete zomers. De onderzoekers denken dat met name microscopisch kleine organismen in staat kunnen zijn om zulke hevige fluctuaties te overleven. Zij pleiten er dan ook voor om het begrip 'leefbare zone' wat losser te hanteren: dat een planeet niet geschikt is voor menselijke bewoning, zegt immers niet veel over de overlevingskansen van korstmossen en bacteriën.
Meer informatie:
Extreme Life Forms Might be Able to Survive on Eccentric Exoplanets Dawn

11 september 2012
In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, kunnen er ook in het centrum van ons Melkwegstelsel planeten ontstaan. Dat beweren theoretici van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics in Nature. De hoge dichtheid aan rondzwierende sterren, de getijdenkrachten van het superzware zwarte gat in het Melkwegcentrum en de enorme frequentie aan energierijke supernova-explosies lijken de vorming van een planetenstelsel op het eerste gezicht te bemoeilijken. Maar volgens Ruth Murray-Clay en Avi Loeb worden ook sterren op kleine afstand van het Melkwegcentrum omgeven door ronddraaiende schijven van gas en stof waaruit planeten kunnen samenklonteren. Zij baseren zich op de ontdekking, vorig jaar met de Europese Very Large Telescope, van een langgerekte wolk van waterstof en helium die in de richting van het centrale zwarte gat wordt getrokken en daar komende zomer vermoedelijk geheel of gedeeltelijk in zal verdwijnen. Aanvankelijk werd aangenomen dat het hier gaat om gas dat door reuzensterren de ruimte in is geblazen, maar in hun publicatie maken Murray-Clay en Loeb aannemelijk dat er sprake is van een protoplanetaire schijf die van zijn moederster is losgerukt door de getijdenkrachten van het zwarte gat. In dat geval kunnen veel meer sterren in het Melkwegcentrum door zo'n protoplanetaire schijf worden omgeven, en ontstaan er daar dus ook planetenstelsels.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 september 2012
Niet alleen de afstand van een planeet tot zijn ster, ook de chemische samenstelling van die ster is van invloed op de leefbaarheid van de planeet. Dat volgt uit onderzoek door wetenschappers van Arizona State University, waarvan de resultaten in The Astrophysical Journal Letters zijn verschenen. Volgens de wetenschappers zijn met name de elementen koolstof, zuurstof, silicium, magnesium en natrium daarbij van groot belang. Hoe meer van deze elementen de ster bevat, des te trager is zijn evolutie en des te stabieler is de locatie van de 'leefbare zone' rond de ster. Een planeet die zich binnen deze zone bevindt is niet te warm of te koud om vloeibaar water op zijn oppervlak te kunnen hebben. Naarmate een jonge ster ouder wordt, straalt hij meer licht en warmte uit. Hierdoor schuift de leefbare zone langzaam naar buiten toe op. Als de ster veel van de genoemde elementen bevat, blijft hij langer koel, waardoor de leefbare zone langer op zijn plek blijft. En daardoor krijgen planeten in deze zone langer de kans om leven te ontwikkelen. In de context van ons zonnestelsel betekent dit dat als bijvoorbeeld het zuurstofgehalte van onze zon lager was geweest, de aarde al een miljard jaar geleden - dus vóór de ontwikkeling van complexe organismen - buiten de leefbare zone was beland.
Meer informatie:
Stellar makeup impacts habitable zone evolution

1 september 2012
Het Europese HARPS-team heeft met een gevoelige spectrograaf op de 3,6-meter telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili een 'superaarde' gevonden in de bewoonbare zone van een rode dwergster. De ster, Gliese 163, staat op ca. 50 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Dorado (Goudvis). Eerder werd bij deze ster al een reuzenplaneet gevonden (Gliese 163b) in een kleine omloopbaan met een periode van slechts 9 dagen. De nieuwe planeet, Gliese 163c, heeft een omlooptijd van 26 dagen en is minstens zeven keer zo zwaar en waarschijnlijk ongeveer twee keer zo groot als de aarde. Hij ontvangt ongeveer 40 procent meer licht en warmte van zijn moederster dan de aarde van de zon ontvangt; de oppervlaktetemperatuur zou rond de 60 graden Celsius kunnen bedragen. De ontdekking is gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics.
Nieuwsbericht op The Daily Galaxy
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

29 augustus 2012
Astronomen hebben voor het eerst een dubbelster ontdekt waar meer dan één planeet omheen cirkelt. Dat is bekendgemaakt tijdens de 28ste algemene bijeenkomst van de Internationale Astronomische Unie in Peking. Het resultaat wordt deze week ook in het tijdschrift Science gepubliceerd. De ontdekking is gedaan met de NASA-satelliet Kepler, die sterren onderzoekt op kleine regelmatige helderheidsvariaties die de aanwezigheid van planeten verraden. Bij de dubbelster Kepler-47, die zich op een afstand van 5000 lichtjaar bevindt, heeft dat tot de ontdekking van twee planeten geleid. De twee sterren van Kepler-47 wentelen met een periode van ruim een week in een krappe baan om elkaar. De ene ster lijkt op onze zon, de andere is een rode dwergster. De binnenste van de twee planeten die om deze dubbelster heen cirkelen is ongeveer drie keer zo groot als de aarde en heeft een omlooptijd van 49 dagen. De buitenste planeet is ruim vier keer zo groot als de aarde en heeft een omlooptijd van 303 dagen. De ontdekking bewijst dat ook rond dubbelsterren stabiele planetenstelsels kunnen ontstaan. Omdat de omgeving van een dubbelster nogal chaotisch kan zijn, werd lang aan deze mogelijkheid getwijfeld.
Meer informatie:
Kepler Discovers Planetary System Orbiting Two Suns

27 augustus 2012
Nederlandse sterrenkundigen hebben sterke aanwijzingen gevonden dat een ver weg staande exoplaneet uit elkaar valt. Een nieuwe analyse van waarnemingen van NASA's Kepler-satelliet laat zien dat de planeet, die in minder dan 16 uur om zijn ster draait, wordt gehuld in grote hoeveelheden stof die van het planeetoppervlak zijn losgekomen. De resultaten zijn geaccepteerd voor publicatie in Astronomy & Astrophysics. Kepler zoekt al enkele jaren naar planeten rondom andere sterren dan onze zon, zogeheten exoplaneten. Als zo'n exoplaneet voor zijn moederster langs draait, verduistert hij een heel klein beetje van het sterlicht. Door het licht van meer dan honderdduizend sterren te monitoren kan Kepler deze zeldzame planeetovergangen opsporen, en zo de populatie van planeten rondom andere sterren vastleggen. Onlangs heeft Kepler een mysterieus object gevonden, met de prozaïsche naam KIC 12557548, waarbij de hoeveelheid verduisterd sterlicht sterk varieert van de ene tot de andere overgang. Hierbij is de mogelijkheid geopperd dan het om een planeet gaat die langzaam uit elkaar valt. Een nieuwe, gedetailleerde analyse van de Kepler-data laat nu duidelijk zien dat tijdens de planeetovergang het sterlicht wordt verstrooid door grote hoeveelheden stof dat van de planeet afkomstig is.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Vakpublicatie over het onderzoek
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 augustus 2012
Bij twee onderzoeken, gebaseerd op gegevens die met de NASA-satelliet Kepler zijn verzameld, zijn 41 nieuwe exoplaneten ontdekt die deel uitmaken van twintig verschillende planetenstelsels. Daarmee komt het totale aantal planeten dat met Kepler is ontdekt boven de honderd. Kepler spoort planeten op door 150.000 sterren voortdurend in de gaten te houden. Als een ster min of meer regelmatige helderheidsveranderingen vertoont, kan dat erop wijzen dat er één of meer planeten omheen cirkelen, die vanaf de aarde gezien steeds vóór hun ster langs bewegen. Op die manier zijn al meer dan tweeduizend 'kandidaat-planeten' ontdekt. Al deze Kepler-ontdekkingen moeten echter nog bevestigd worden, en de daarvoor noodzakelijke waarnemingen kosten heel veel tijd. Tot nu toe heeft dat pas 75 zekere exoplaneten opgeleverd. Om het bevestigingsproces wat te bespoedigen, hebben de beide onderzoeksteams hun toevlucht genomen tot een alternatieve analysetechniek. Ze hebben gezocht naar kleine variaties in de helderheidswisselingen die de door Kepler aangewezen sterren vertonen: zogeheten Transit Timing Variations. Deze variaties ontstaan als meerdere planeten om dezelfde ster draaien, die elkaars baanbeweging beïnvloeden. Als zo'n 'TTV' wordt ontdekt, is het niet alleen zeer waarschijnlijk dat de door Kepler waargenomen helderheidsveranderingen aan planeetovergangen moeten worden toegeschreven, maar ook dat er meer dan één planeet om de betreffende ster cirkelt. De kleinste planeten die bij deze nieuwe onderzoeken zijn ontdekt, zijn ongeveer zo groot als de aarde; de grootste zijn meer dan zeven keer zo groot. De meeste cirkelen in zulke krappe banen om hun moederster, dat het hete, levenloze werelden moeten zijn.
Meer informatie:
41 New Transiting Planets in Kepler Field of View

22 augustus 2012
De nabije Ster van Barnard heeft hoogstwaarschijnlijk geen leefbare planeten. Dat volgt uit een analyse van waarnemingen van deze rode dwergster, waarbij is gelet op de karakteristieke schommelbewegingen die een ster met één of meer planeten zou moeten vertonen. Als zich in de leefbare zone van de Ster van Barnard - de gordel rond de ster waarbinnen planeten met vloeibaar water kunnen bestaan - een planeet van enige omvang zou bevinden, zou de ster meetbaar moeten schommelen. Maar bij een analyse van 248 nauwkeurige dopplermetingen van de ster, verzameld over een periode van 25 jaar, zijn die schommelingen niet aan het licht gekomen. Decennialang is gedacht dat de Ster van Barnard één of meerdere grote planeten had. Dat was voornamelijk te danken aan de Nederlands-Amerikaanse astronoom Peter van de Kamp, die in de jaren zestig bekendmaakte dat hij een schommelbeweging bij deze (en enkele andere) sterren had waargenomen. Die conclusie kon later echter worden toegeschreven aan meetfouten. De nieuwe analyse laat zien dat áls de Ster van Barnard al planeten heeft, deze zich ver buiten de leefbare zone moeten bevinden. In dat geval zou de ster zo langzaam schommelen, dat er een zeer lange waarneemperiode nodig is om dat op te merken. Ook bestaat er nog de theoretische kans dat er planeten om de ster cirkelen waarvan het baanvlak precies loodrecht op de gezichtslijn naar de aarde staat. In dat specifieke geval is de schommelbeweging van de ster namelijk niet meetbaar met dopplertechnieken.
Meer informatie:
Barnard's Star is a Barren Star

20 augustus 2012
De rode reuzenster BD+48 470, die aanzienlijk ouder is dan de zon en elf keer zo groot in middellijn, heeft waarschijnlijk een van zijn planeten verorberd. Dat concludeert een internationaal team van sterrenkundigen onder leiding van Alex Wolszczan van de Pennsylvania State University in een artikel in Astrophysical Journal Letters. Een soortgelijk lot staat de planeten Mercurius en Venus te wachten wanneer de zon over een paar miljard jaar zal opzwellen tot een rode reus. Wolszczans team onderzocht de ster met de Hobby Eberly Telescope in Texas. De astronomen vonden twee aanwijzingen. Rond de ster blijkt een planeet te bewegen die 1,6 keer zo zwaar is als Jupiter, maar die een zeer excentrische baan heeft - ongebruikelijk voor planeetbanen rond oude sterren. Die hoge baanexcentriciteit zou veroorzaakt kunnen zijn door de zwaartekrachtsverstoringen van de planeet voordat die door de ster werd opgeslokt. De tweede aanwijzing is het hoge lithiumgehalte in de atmosfeer van de ster. Lithium komt bijna niet voor in het heelal, en wordt in sterren eenvoudig vernietigd. Het lichte element kan echter weer geproduceerd worden wanneer de ster een object ter grootte van een planeet opslokt, zo zetten de sterrenkundigen uiteen in hun publicatie.
Meer informatie:
First Evidence Discovered of Planet's Destruction by Its Star
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

16 augustus 2012
Volgens een internationaal team van astronomen spelen metalen zoals magnesium mogelijk een belangrijke rol bij de vorming van kleine planeten. Die conclusie is gebaseerd op gedetailleerd onderzoek van de spectra van meer dan duizend sterren met een telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili. Ruim honderd van de onderzochte sterren hebben zware, Jupiter-achtige planeten als begeleiders, en enkele tientallen hebben iets lichtere planeten van het kaliber Neptunus. Uit het onderzoek blijkt dat sterren mét planeten doorgaans relatief veel magnesium en titanium bevatten. Dat kan erop wijzen dat deze lichte tot middelzware elementen een belangrijke rol spelen bij de vorming van planeten, vooral wanneer het beschikbare 'basismateriaal' betrekkelijk weinig ijzer bevatten. Naar verwachting zal dit effect bij kleine, lichte planeten nog sterker spelen dan bij zware. Volgens de huidige inzichten ontstaan planeten door het samenklonteren van kleine deeltjes in de schijf restmaterie die rond een pas ontstane ster is achtergebleven. Blijkbaar moeten die deeltjes een zekere hoeveelheid metalen bevatten om de planeetvorming tot een goed einde te brengen.
Meer informatie:
Exoplanet hosting stars give further insights on planet formation

2 augustus 2012
Amerikaanse astronomen hebben onderzocht wat er gebeurt als een planeet die, net als de aarde, uit gesteente bestaat, begint te verdampen. De resultaten van het onderzoek kunnen worden gebruikt om te voorspellen welke samenstelling de atmosfeer van zo'n planeet kan hebben als deze op kleine afstand om zijn moederster cirkelt. Het onderzoek richtte zich op de zogeheten superaardes - planeten die een slag groter zijn dan de aarde, maar wel grotendeels uit gesteenten bestaan. De afgelopen jaren zijn verscheidene superaardes ontdekt die op zó'n kleine afstand om hun ster cirkelen, dat hun oppervlakken heet genoeg zijn om gesteente te laten smelten. Computerberekeningen hebben nu laten zien dat de damp die daarbij vrijkomt, voornamelijk uit stoom en kooldioxide zal bestaan, aangevuld met kleinere hoeveelheden van andere gassen, waaruit de mineralogische samenstelling van de planeet zelf kan worden afgeleid. Zo zou de aanwezigheid van methaangas en ammoniak erop wijzen dat de planeet ongeveer dezelfde samenstelling heeft als onze aarde kort na haar ontstaan. En zwaveldioxide zou duiden op een samenstelling als die van de planeet Venus. Bij temperaturen van meer dan 1400 graden zou de planeetatmosfeer ook siliciummonoxide bevatten. 'Koudefronten' in zo'n exotische atmosfeer zouden tot condensatie van dat siliciumoxide kunnen leiden, waardoor het kiezels gaat regenen.
Meer informatie:
Vaporizing the Earth

25 juli 2012
Astronomen van een aantal Amerikaanse instituten hebben het planetenstelsel rond de ster Kepler-30 onder de loep genomen. Dat stelsel blijkt duidelijke overeenkomsten met ons eigen zonnestelsel te vertonen (Nature, 26 juli). Kepler-30 is een ster op een afstand van 10.000 lichtjaar, die net zo helder en zwaar is als onze zon. Om hem heen draaien - voor zover bekend - drie planeten. Een nauwkeurige analyse van gegevens van de Kepler-satelliet, waarmee deze planeten ook ontdekt zijn, laat zien dat hun omloopbanen vrijwel in één en hetzelfde vlak liggen. Bovendien staat de rotatie-as van de centrale ster loodrecht op dat vlak, en draaien de planeten in dezelfde richting om hun ster als de ster om haar as. Dat alles maakt het aannemelijk dat het planetenstelsel van Kepler-30 op dezelfde manier is ontstaan als het onze: door samenklontering van gas en stof in een schijf van materie die rond de ster draaide. Overigens zijn lang niet alle planetenstelsels zo 'netjes'. Bij veel sterren zijn zware Jupiter-achtige planeten ontdekt die maar heel weinig afstand tot hun moederster houden en de meest wilde banen volgen. Vermoed wordt dat deze stelsels al kort na hun ontstaan in beroering zijn gebracht doordat twee of meer grote planeten te dicht bij elkaar kwamen.
Meer informatie:
A far-off solar system

18 juli 2012
Astronomen hebben, met behulp van de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer, een planeet buiten ons zonnestelsel ontdekt die mogelijk een derde kleiner is dan de aarde. De kandidaat-exoplaneet, die de aanduiding UCF-1.01 heeft gekregen, draait om een relatief nabije ster op een afstand van 33 lichtjaar. UCF-1.01 lijkt in het geheel niet op onze eigen planeet. De afstand tot zijn moederster, de rode dwerg GJ 436, is vijftig keer zo klein als de afstand aarde-zon. Hierdoor duurt een 'jaar' op de planeet slechts anderhalve aardse dag. En de temperatuur aan zijn oppervlak bedraagt zeker 600 graden. Om GJ 436 draait nog zeker één andere planeet, GJ 436b, die van het formaat Neptunus is. In feite was deze reeds bekende planeet ook het primaire onderzoeksobject van Spitzer. Tijdens dat onderzoek kwam het bestaan van de veel kleinere planet UC-1.01 aan het licht. En misschien blijft het daar niet bij: Spitzer heeft aanwijzingen gevonden dat er nóg een kleine planeet om GJ 436 draait.
Meer informatie:
Astronomers Discover Exoplanet Neighbor Smaller than Earth
NASA'S Spitzer Finds Evidence for an Exoplanet Smaller than Earth

4 juli 2012
Australische en Amerikaanse astronomen hebben ontdekt dat de jonge, zonachtige ster TYC 8241 2652 1 sinds enkele jaren veel minder infraroodstraling uitzendt dan voorheen. Het lijkt erop dat het warme stof waar de ster tot voor kort door omringd was plotseling is verdwenen (Nature, 5 juli). Een verklaring voor de ongewoon snelle verandering ontbreekt. Sterren beginnen hun leven in een wolk van gas en stof. Kort na hun geboorte zijn ze omringd door een schijf van dat materiaal, waaruit planeten kunnen ontstaan. Het stof in deze schijf absorbeert de energie van het licht dat de ster uitstraalt, en zendt dat vervolgens weer uit als warmte/infraroodstraling. Toen TYC 8241 2652 1 in 1983 met de infraroodsatelliet IRAS werd ontdekt, had zij nog een circumstellaire schijf die veel infraroodstraling produceerde. Daar lijkt nu echter weinig meer van over: recente waarnemingen met de Gemini-telescoop in Chili laten zien dat de intensiteit van de warmtestraling met een factor 30 is afgenomen. Van het aanwezige warme stof, dat zou zijn ontstaan door botsingen tussen planeten-in-wording, lijkt weinig meer over. Volgens de heersende inzichten is planeetvorming een proces dat honderdduizenden, zo niet miljoenen jaren in beslag neemt. Het lijkt dus onwaarschijnlijk dat je op een tijdschaal van enkele jaren duidelijke veranderingen zou kunnen zien. Maar misschien gaat planeetvorming, onder de juiste omstandigheden, wel veel sneller dan gedacht.
Meer informatie:
Planet Forming Disk Turns Off Lights, Locks Doors…
Study in Nature sheds new light on planet formation

28 juni 2012
Astronomen hebben met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop sterke veranderingen waargenomen in de atmosfeer van de exoplaneet HD 189733b. Na een hevige röntgenuitbarsting van zijn moederster werd een grote hoeveelheid atmosferisch gas de ruimte in geblazen. Het verschijnsel kon worden waargenomen doordat HD 189733b vanaf de aarde gezien regelmatig voor zijn ster langs beweegt. Op zulke momenten schijnt het licht van de ster door de atmosfeer van de planeet heen. En hierbij laten de atmosferische gassen karakteristieke donkere lijnen in het sterspectrum achter. Zulke spectrale 'vingerafdrukken' kunnen worden gebruikt om de chemische samenstelling van de planeetatmosfeer vast te stellen. HD 189733b is een hete, Jupiterachtige gasplaneet die op een afstand van minder dan vijf miljoen kilometer om een ster draait die iets kleiner en koeler is dan onze zon. Door die kleine afstand is zijn atmosfeer hoe dan ook al bijzonder heet: 1000 °C of daaromtrent. Vorige week maakte een ander team van astronomen echter bekend dat hun meting van de temperatuur van de atmosfeer van HD 189733b uitkwam op 26.000 graden. Die uitschieter werd toegeschreven aan de hevige 'zonnevlammen' die de moederster van de planeet af en toe produceert. Bij zulke uitbarstingen komen kolossale hoeveelheden röntgen- en ultravioletstraling vrij, die de planeetatmosfeer sterk verhitten en doen opzwellen: de planeet verliest dan veel meer gas dan normaal. De waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop bevestigen dit scenario. Toen HD 189733b begin 2010 voor zijn ster langs trok, was er nauwelijks iets van een atmosfeer te bespeuren, maar vervolgwaarnemingen in 2011 gaven een volslagen ander beeld te zien. Op dat moment stootte de planeet minstens duizend ton gas per seconde uit. Opvallend detail: enkele uren daarvóór was met de satelliet Swift een röntgenuitbarsting van de ster waargenomen.
Meer informatie:
Dramatic change spotted on a faraway planet
Hubble, Swift Detect First-Ever Changes in an Exoplanet Atmosphere

27 juni 2012
Dankzij een slimme nieuwe techniek zijn wetenschappers erin geslaagd de zwakke gloed op te vangen van de exoplaneet Tau Boötis b. Hierdoor is het voor het eerst ook gelukt om de atmosfeer van deze planeet te onderzoeken. De wetenschappers, onder wie vier astronomen van de Sterrewacht Leiden en één van ruimteonderzoeksinstituut SRON in Utrecht, schrijven dat deze week in Nature. Tau Boötis b werd in 1996 als een van de eerste exoplaneten ontdekt doordat hij een schommelbeweging veroorzaakt bij zijn moederster. Het gaat om een 'hete Jupiter' - een grote planeet die in een zeer nauwe baan om zijn ster draait. Het is niet voor het eerst dat de atmosfeer van zo'n hete Jupiter onderzocht is. Maar het is wel voor het eerst dat dit is gebeurd bij een exemplaar dat vanaf de aarde gezien nooit voor zijn moederster langs schuift. Tot nu toe was zo'n 'planeetovergang' een cruciale voorwaarde om de atmosfeer van een hete Jupiter te onderzoeken: wanneer de planeet voor zijn ster langs trekt, laat zijn atmosfeer een soort vingerafdruk achter in het sterlicht. Omdat in het geval van Tau Boötis b het licht van de ster van ons uit gezien nooit door de planeetatmosfeer gaat, ontbreekt die vingerafdruk. De astronomen zijn er nu echter in geslaagd om met de Europese Very Large Telescope wat infraroodlicht van de planeet op te vangen. Daarbij is gebruik gemaakt van het feit dat de golflengte van het door Tau Boötis b uitgezonden licht enigszins varieert. Dat komt door de beweging van de planeet rond zijn moederster, die in een klein dopplereffect resulteert. Door dit dopplereffect onderscheidt het zwakke schijnsel van Tau Boötis b zich van andere bronnen van infraroodstraling, zoals zijn moederster en de aardatmosfeer. Uit het onderzoek blijkt dat de atmosfeer van Tau Boötis b koolmonoxidegas bevat en naar boven toe kouder wordt. Dat is precies het tegenovergestelde van de temperatuurinversie - een toename van de temperatuur met de hoogte - die bij andere hete Jupiters is waargenomen. Met de metingen kon voor het eerst ook de massa van Tau Boötis b nauwkeurig worden geschat. De planeet blijkt zes keer zo zwaar te zijn als Jupiter, de grootste planeet van ons zonnestelsel.
Meer informatie:
Een nieuwe manier om atmosferen van exoplaneten te onderzoeken
Innovative technique enables scientists to learn more about elusive exoplanet
New Planet-weighing Technique Found

21 juni 2012
De atmosfeer van de Jupiter-achtige planeet bij de ster HD 189733 verdampt aanzienlijk sneller dan verwacht. Dat blijkt uit nieuwe metingen, die laten zien dat de temperatuur van de exoplaneet veel hoger is dan eerder werd geschat. De in 2005 ontdekte planeet, die de aanduiding HD 189733b heeft, draait op een afstand van minder dan vijf miljoen kilometer om een oranje dwergster die iets minder heet is dan onze zon. Een eerste schatting liet zien dat het buitenste deel van de atmosfeer van de planeet een temperatuur van ongeveer 1200 graden zou hebben. Maar directe metingen met de Hobby-Eberly Telescope in Texas wijzen er nu op dat deze in de orde van 26.000 graden moet liggen. Vermoed wordt dat de extreem hoge temperatuur het gevolg is van de hevige uitbarstingen, vergelijkbaar met de zonnevlammen van onze eigen ster, van de moederster van de planeet.
Meer informatie:
Alien Planet's Hot, Evaporating Atmosphere Revealed
Vakpublicatie

21 juni 2012
Met de NASA-satelliet Kepler zijn een rotsachtige 'superaarde' en een hete Neptunus-achtige planeet ontdekt die, zeer dicht bij elkaar, rond een ster op zo'n 1200 lichtjaar van de aarde draaien. Dat heeft een internationaal team van astronomen, onder wie Saskia Hekker van de universiteit van Amsterdam, vandaag bekendgemaakt via Science Express. Het planetenduo cirkelt rond de ster Kepler-36a in het sterrenbeeld Zwaan. De binnenste van de twee, Kepler-36b, is een rotsachtige planeet die anderhalf keer zo groot is als de aarde en vierenhalf keer zo zwaar. Hij draait in veertien dagen om zijn ster op een gemiddelde afstand van zo'n 17,5 miljoen kilometer. De buitenste, Kepler-36c, is een gas- of waterplaneet die 3,7 keer zo groot is als de aarde en acht keer zo zwaar. Deze 'hete Neptunus' draait in zestien dagen rond op een afstand van ruim 19 miljoen kilometer. De twee exoplaneten bewegen in vrijwel hetzelfde vlak en hun kleinste onderlinge afstand bedraagt 1,9 miljoen kilometer - slechts vijf keer de afstand aarde-maan. Nog niet eerder zijn twee planeten ontdekt die zo weinig afstand tot elkaar houden. De onderzoekers leiden af dat de kleinere planeet dertig procent ijzer bevat, één procent waterstof en helium in zijn atmosfeer heeft, en niet meer dan vijftien procent water. De grote heeft waarschijnlijk een rotsachtige kern, gehuld in een atmosfeer van waterstof en helium. De dichtheden van de planeten verschillen een factor acht van elkaar. Het bestaan van dit vreemde duo is moeilijk te verklaren aan de hand van bestaande modellen voor planeetvorming. In ons eigen zonnestelsel bevinden de rotsachtige planeten zich dicht bij de zon, terwijl de gasreuzen op grote afstand staan.
Meer informatie:
Planeten bij ster Kepler-36a vormen vreemd duo
Planetrise: Alien World Looms Large In Its Neighbor's Sky
Astronomers spy 2 planets in tight quarters as they orbit a distant star
Astronomers With NASA's Kepler Mission Find 'Puzzling Pair Of Planets'

13 juni 2012
Dat het opsporen van planeten bij andere sterren geen kolossale telescoop vereist, bewijst de ontdekking van een exoplaneet met de KELT North-telescoop in het zuiden van de Amerikaanse staat Arizona. De lens van deze telescoop is niet groter dan die van een (dure) digitale camera. De afkorting KELT staat dan ook voor 'Kilodegree Extremely Little Telescope'. Met deze 'mini-telescoop' is een Jupiter-achtige planeet ontdekt die om de heldere ster HD 42176 in het sterrenbeeld Voerman wentelt. De exoplaneet heeft de aanduiding Kelt-2Ab gekregen. Een tweede bijzondere ontdekking van de KELT-telescoop is die van een opgezwollen bruine dwerg - een 'mislukte' ster - die niet veel groter is dan de planeet Jupiter, maar ongeveer 27 keer zo zwaar. Dit object, KELT-1b, draait in een zeer krappe baan om een ster in het sterrenbeeld Andromeda. Zijn omlooptijd bedraagt slechts dertig uur. Dat de beide objecten niet eerder zijn opgespoord, heeft er vooral mee te maken dat andere (grotere) telescopen ontworpen zijn om naar lichtzwakke sterren te kijken. De KELT-telescopen - er staat er ook een in Zuid-Afrika - houden juist sterren in de gaten die te fel stralen voor grote telescopen. De KELT-onderzoekers nemen deze sterren frequent waar en proberen op die manier regelmatige helderheidsvariaties te ontdekken. Zo'n 'helderheidsdipje' treedt op als er vanaf de aarde gezien een planeet of bruine dwerg voor de heldere ster langs beweegt.
Meer informatie:
'Extremely little' telescope discovers pair of odd planets

13 juni 2012
Tot nu toe werd gedacht dat planeten vooral ontstaan bij sterren die relatief veel elementen zwaarder dan helium bevatten. Maar nieuw onderzoek door Europese en Amerikaanse astronomen laat zien dat met name de kleinere planeten bij allerlei soorten sterren kunnen ontstaan - zelfs bij sterren die weinig zware elementen bevatten (Nature, 14 juni). Er zijn inmiddels enkele duizenden planeten ontdekt die om een andere ster dan de zon wentelen. Van veel van deze 'exoplaneten' is de grootte vrij goed bekend. Daarbij is een klasse van planeten ontdekt - de zogeheten 'superaardes' - die slechts enkele keren zo groot zijn als onze aarde. De astronomen hebben onderzocht of er een verband bestaat tussen de aanwezigheid van zulke 'kleine' planeten en de chemische samenstelling van de ster waar ze omheen draaien. Bij de veel grotere gasachtige exoplaneten lijkt zo'n verband inderdaad te bestaan: die zijn vooral waargenomen bij sterren die veel elementen zwaarder dan helium bevatten. Maar bij de superaardes komt het blijkbaar niet zo nauw. Uit een spectroscopische analyse van de sterren van 226 veelal kleine planeten blijkt dat deze ook kunnen ontstaan bij sterren die geringere hoeveelheden zware elementen bevatten. Dat betekent dat sterren met kleine planeten waarschijnlijk eerder regel dan uitzondering zijn in ons Melkwegstelsel.
Meer informatie:
Planets can form around different types of stars
Alien Earths Could Form Earlier than Expected

31 mei 2012
Krachtige uitbarstingen op de ster HD189733 oefenen een grote invloed uit op de dampkring van de zware reuzenplaneet die er in een kleine omloopbaan omheen draait. Die planeet, HD189733b geheten, is twintig procent zwaarder dan Jupiter, en staat zó dicht bij zijn moederster dat hij langzaam maar zeker verdampt. De komeetachtige staart van weggeblazen gas die op die manier ontstaat is jaren geleden al ontdekt, maar sterrenkundigen van de Universiteit van Texas in Austin hebben nu ontdekt dat het waterstofgas in deze 'planeetstaart' extreem heet is. Dat doet vermoeden dat de dampkring van de planeet in hevige mate beïnvloed en verhit wordt door 'zonnevlammen' aan het oppervlak van de ster. De metingen zijn verricht met de Hobby-Eberly Telescope in Texas en gepubliceerd in The Astrophysical Journal.
Meer informatie:
Astronomers Probe 'Evaporating' Planet Around Nearby Star with Hobby-Eberly Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

18 mei 2012
Bij de oranje dwergster KIC 12557548 is een mogelijke planeet ontdekt die op zo'n kleine afstand om zijn ster draait, dat hij bezig is om te verdampen. Waarnemingen met de NASA-satelliet Kepler wijzen erop dat het object, dat waarschijnlijk ongeveer tweemaal zo klein is als de aarde, een lange staart van fijn gruis achter zich aan sleept. De planeet en zijn staart veroorzaken onregelmatige veranderingen in de helderheid van de 1500 lichtjaar verre ster. De omlooptijd van de kleine planeet bedraagt slechts vijftien uur - een van de kortste omlooptijden die ooit gemeten zijn. Dat betekent dat hij in zo'n krappe baan om zijn moederster draait, dat hij tot een temperatuur van ongeveer tweeduizend graden wordt verhit. Bij zo'n hoge temperatuur smelt en verdampt het gesteente aan het oppervlak. En dat verdampte gesteente zou de bron van het staartmateriaal zijn. Als deze interpretatie van de metingen juist is, zal de planeet niet zo heel lang meer bestaan. Volgens de ontdekkers zou hij binnen 100 miljoen jaar geheel uit elkaar zijn gevallen.
Meer informatie:
Newfound exoplanet may turn to dust

16 mei 2012
Sommige sterren produceren bij tijd en wijle enorme uitbarstingen, waarbij de zonnevlammen van onze eigen ster magertjes afsteken. Tot nu toe dachten astronomen dat deze 'supervlammen' het gevolg waren van magnetische interacties tussen de ster en een grote Jupiter-achtige planeet die daar op geringe afstand omheen cirkelt. Maar gegevens van de NASA-satelliet Kepler laten zien dat zonachtige sterren geen reuzenplaneet nodig hebben om supervlammen te produceren (Nature, 16 mei). Astronomen van de universiteit van Kyoto hebben met behulp van Kepler de helderheidsfluctuaties van 83.000 zonachtige sterren bestudeerd. Daarbij namen zij in de loop van vier maanden bij 148 van deze sterren in totaal 365 supervlammen waar. De sterren waarbij dat gebeurde vertonen ook omvangrijke 'zonnevlekken', wat wijst op grote magnetische activiteit. Maar grote planeten lijken deze sterren niet te hebben. Dat hoeft niet te betekenen dat de theorie van de magnetische interactie direct al de prullenmand in kan. Op de eerste plaats bestaat er geen goed alternatief voor en bovendien hoeft de veroorzaker niet per se een grote planeet te zijn: een kleintje in een nóg krappere omloopbaan voldoet ook. En het opsporen van kleine planeten is nu eenmaal veel moeilijker dan de detectie van een reuzenplaneet van het kaliber Jupiter.
Meer informatie:
Stellar superflares' trigger challenged

10 mei 2012
Met de Kepler-satelliet, die naar planeten buiten ons zonnestelsel speurt, is een nieuw planetenstelsel met minstens drie planeten ontdekt. Opmerkelijk gegeven: één van de drie planeten is niet rechtstreeks waarneembaar. Hij verraadt zijn bestaan slechts doordat hij de baanbeweging van een naburige, wél waarneembare planeet verstoort (Science, 11 mei). De drie planeten draaien om de zonachtige ster KOI-872. Twee ervan bewegen vanaf de aarde gezien tijdens elke omloop voor hun moederster langs, waardoor deze met tussenpozen een kleine helderheidsafname lijkt te vertonen. Het zijn deze 'helderheidsdipjes' die Kepler in staat stellen om planeten op te sporen. Normaal gesproken vinden zulke helderheidsdipjes plaats met de regelmaat van een klok. Maar bij de planeet KOI-872b, die een omlooptijd van bijna 34 dagen heeft, komen ze soms bijna een uur te vroeg of te laat. Die grote variatie wijst erop dat de planeet onder invloed staat van de zwaartekracht van een forse soortgenoot die klaarblijkelijknooit voor zijn ster langs trekt. Berekeningen laten zien dat de niet-waarneembare planeet, die de aanduiding KOI-872b heeft gekregen, ongeveer zo zwaar is als de planeet Saturnus en een omlooptijd van 57 dagen heeft. De derde planeet van het stelsel is maar ruim anderhalf keer zo groot als de aarde en heeft een omlooptijd van iets minder dan zeven dagen.
Meer informatie:
Unseen planet revealed by its gravity

8 mei 2012
Met NASA's infraroodsatelliet Spitzer is voor het eerst licht van een relatief kleine planeet buiten ons zonnestelsel waargenomen. De planeet, die om de nabije ster 55 Cancri draait en zelf 55 Cancri e wordt genoemd, is onleefbaar heet. 55 Cancri is twee keer zo groot en acht keer zo zwaar als onze planeet, maar kleiner dan een reuzenplaneet als Neptunus. Hij valt daarmee in de categorie van de 'superaardes'. Het was astronomen al gelukt om, met Spitzer en andere telescopen, te onderzoeken hoe het licht van 55 Cancri verandert wanneer de planeet voor deze ster langs schuift. Nu is echter ook rechtstreeks het infraroodlicht van de planeet zelf waargenomen. Uit de waarneming blijkt onder meer dat zijn oppervlak donker is en dat de temperatuur aan de dagzijde kan oplopen tot meer dan 1700 graden. Vermoed wordt dat 55 Cancri e het restant is van een Neptunus-achtige reuzenplaneet, waarvan een groot deel is 'weggekookt'.
Meer informatie:
NASA's Spitzer Sees the Light of Alien 'Super Earth'

7 mei 2012
Planetenstelsels die zware gasvormige reuzenplaneten in kleine omloopbanen bevatten - zogeheteh 'hete Jupiters' - bevatten geen leefbare aarde-achtige planeten. Die conclusie trekt een team van astronomen onder leiding van Alan Boss van het Carnegie Institution for Science in Washington in een artikel in de Proceedings of the National Academies of Sciences. De eerste exoplaneten die vanaf 1995 zijn ontdekt, waren bijna allemaal hete Jupiters. Vermoedelijk gaat het om reuzenplaneten die op grotere afstand van hun moederster zijn ontstaan, maar al snel na hun geboorte naar binnen migreerden. Pas later, onder andere door de ruimtetelescoop Kepler, werden er ook planetenstelsels ontdekt waarin kleine, aarde-achtige planeten voorkomen in de bewoonbare zone van hun moederster. Boss en zijn collega's hebben nu bij 63 planetenstelsels met hete Jupiters gezocht naar de aanwezigheid van kleinere, aarde-achtige planeten. Voor het bestaan daarvan werden geen aanwijzingen gevonden. In stelsels met 'warme Jupiters' (gasreuzen op iets grotere afstanden van hun moederster) en 'hete Neptunussen' (lichtere gasplaneten op kleine afstand van hun ster) werden wél aanwijzingen gevonden voor het bestaan van kleinere, lichtere planeten. De voorlopige conclusie luidt dat de migratie van Jupiter-achtige reuzenplaneten een pasgeboren planetenstelsel zo sterk kan verstoren dat eventuele kleinere, aarde-achtige planeten het stelsel uit geslingerd worden.
Meer informatie:
Looking for Earths by Looking for Jupiters
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

3 mei 2012
Astronomen van de universiteit van Warwick (Engeland) hebben vier witte dwergsterren ontdekt die omgeven zijn door het stof van voormalige planeten die qua samenstelling op de aarde leken. Het lijkt erop dat de sterren bezig zijn om dit restmateriaal op te slokken. Witte dwergen zijn de compacte overblijfselen van sterren zoals onze zon die aan het eind van hun bestaan zijn gekomen. Als de brandstof in de kern van zo'n ster opraakt, zwelt hij op tot een 'rode reus' die zijn buitenlagen ten slotte wegblaast. Hierdoor blijft in feit alleen de kern van de oorspronkelijke ster over. Uit waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat het stof rond vier witte dwergen rijk is aan zuurstof, magnesium, ijzer en silicium - de vier elementen die ongeveer 93 procent van de massa van onze aarde voor hun rekening nemen. Daarbij komt nog dat het waargenomen materiaal, net als de aarde en de overige rotsachtige planeten in ons zonnestelsel, extreem weinig koolstof bevat. Dat vormt een aanwijzing dat deze sterren minstens één rotsachtige exoplaneet hebben gehad, die nu verwoest is. Wat zich in de vier planetenstelsels precies heeft afgespeeld, is gissen. Een mogelijk scenario is dat de banen van de aanwezige planeten tijdens het rodereuzenstadium van de sterren zodanig zijn gedestabiliseerd, dat het tot catastrofale botsingen tussen planeten onderling kwam.
Meer informatie:
Four white dwarf stars caught in the act of consuming 'earth-like' exoplanets

2 mei 2012
Japanse astronomen hebben een stofschijf rond een andere ster ontdekt die opmerkelijk veel kwarts (een kristallijne siliciumverbinding) bevat. Het gaat om de ster HD 15407A, op 180 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Perseus. Uit waarnemingen met de Japanse infraroodkunstmaan AKARI bleek al dat de ster omgeven moet worden door een stoffige schijf. Metingen met de Amerikaanse Spitzer Space Telescope wezen uit dat de schijf ongeveer 100 biljoen ton kwarts moet bevatten, geconcentreerd op een afstand van ongeveer 150 miljoen kilometer van de ster - de afstand tussen de zon en de aarde. Dergelijke stofschijven ontstaan door onderlinge botsingen van zogeheten planetesimalen - de eerste samenklonteringen van materie in een protoplanetaire schijf. Planetesimalen vormen de bouwstenen van planeten. Omdat het stof rond HD 15407A zoveel kwarts bevat, moeten de planetesimalen rond de ster ook kwartsrijk zijn. Dat doet vermoeden dat zich rond deze ster aardachtige planeten hebben gevormd - ook in de mantel van de aarde komt veel kwarts voor. De nieuwe metingen zijn op 20 april gepubliceerd in Astrophysical Journal Letters.
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

26 april 2012
In persberichten over nieuwe ontdekkingen van planeten buiten ons zonnestelsel wordt vaak met de term 'levensvatbaar' geschermd. Dat zou de indruk kunnen wekken dat de ontdekking van buitenaards leven voor de deur staat. Maar volgens Edwin Turner en David Spiegel van de Princeton-universiteit is dat idee eerder gebaseerd op optimisme dan op wetenschappelijk bewijs. Turner en Spiegel hebben, op basis van wat we nu weten, een analyse gemaakt van de kans dat er leven op een planeet ontstaat. Volgens de beide astrofysici is het idee dat onder aardse omstandigheden leven kan of zal ontstaan nauwelijks onderbouwd. En wat er aan bewijs is, is niet veel meer dan een extrapolatie van wat bekend is over het ontstaan van leven op de jonge aarde. Het is volgens Turner en Spiegel dus heel goed mogelijk dat de aarde een zeldzame uitzondering is, waar het leven ongewoon snel tot wasdom kwam. En als dat zo is, is de kans dat de gemiddelde 'aardse' planeet leven herbergt gering. Daar kan ook het zoveelste persbericht over een 'mogelijk levensvatbare' planeet weinig aan veranderen.
Meer informatie:
Expectation of extraterrestrial life built more on optimism than evidence

17 april 2012
Een planeet die zijn moederster is kwijtgeraakt, kan soms door een andere ster worden 'geadopteerd'. Dat blijkt uit computersimulaties die op 20 april gepubliceerd worden in The Astrophysical Journal. De simulaties zijn uitgevoerd door Hagai Perets van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics en de Nederlandse astronoom Thijs Kouwenhoven, verbonden aan Peking University. Door zwaartekrachtsstoringen van andere planeten in hetzelfde stelsel kan een planeet soms de ruimte in geslingerd worden. Zulke 'verweesde' planeten zijn naar schatting minstens zo talrijk als sterren. In jonge, compacte sterrenhopen kunnen de stellaire weesjes echter geadopteerd worden door nieuwe ouders: ze worden 'ingevangen' door andere sterren. Perets en Kouwenhoven berekenen dat 3 tot 6 procent van de sterren in een jonge sterrenhoop wordt vergezeld door zo'n adoptieplaneet. Kenmerkend voor de geadopteerde planeten is dat ze in zeer wijde en vaak sterk gehelde banen rond hun 'pleegmoederster' draaien - in veel gevallen op afstanden die honderden tot duizenden keren zo groot zijn als de afstand van de aarde tot de zon. Adoptieplaneten zijn nog nooit ontdekt. Wel werd in 2006 een merkwaardig stelsel gevonden van twee reuzenplaneten die een baan om elkaar heen beschrijven. Ook zo'n merkwaardige dubbelplaneet kan zijn ontstaan door het 'invang-mechanisme'.
Meer informatie:
Some Stars Capture Rogue Planets
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

12 april 2012
De nog in aanbouw zijnde Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), onderdeel van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili, heeft voor een grote doorbraak gezorgd in het onderzoek van een nabij planetenstelsel-in-wording. Met ALMA hebben astronomen ontdekt dat de planeten die om de ster Fomalhaut cirkelen veel kleiner moeten zijn dan oorspronkelijk werd gedacht. De ontdekking is te danken aan nieuwe scherpe opnamen van de ring van stof rond de ster, die op ongeveer 25 lichtjaar van de aarde staat. De opnamen tonen aan dat zowel de binnen- als de buitenrand van de dunne stofschijf heel scherp begrensd is. In combinatie met computersimulaties brengt dit de astronomen tot de conclusie dat de stofdeeltjes binnen de ring worden gehouden door de zwaartekrachtswerking van twee planeten - een die zich dichter bij de ster bevindt dan de schijf en een daarbuiten. Hun berekeningen geven ook een indicatie van de waarschijnlijke grootte van de beide planeten: groter dan Mars, maar niet groter dan een paar keer de aarde. Dat is veel kleiner dan astronomen voorheen dachten. Het ALMA-onderzoek laat zien dat de breedte van de ring ongeveer 16 keer zo groot is als de afstand zon-aarde en ongeveer zeven keer zo dun als breed - smaller en dunner dan eerder werd gedacht. De afstand van de ring tot Fomalhaut is ongeveer 140 keer de afstand zon-aarde. Ter vergelijking: in ons zonnestelsel is de afstand van Pluto tot de zon ongeveer 40 keer de afstand zon-aarde.
Meer informatie:
ALMA ontdekt hoe nabij planetenstelsel in elkaar zit

11 april 2012
Andere planetenstelsels zijn net zo 'plat' als het onze. Dat blijkt uit een statistische analyse van de banen van exoplaneten door een team van Europese astronomen. De onderzoekers hebben gekeken naar planetenstelsels rond sterren die op de zon lijken, zoals die zijn ontdekt met de HARPS-spectrograaf van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) en de NASA-satelliet Kepler. Deze beide instrumenten sporen planeten op compleet verschillende wijze op. HARPS meet de schommelbewegingen die sterren ondergaan als er planeten omheen cirkelen, Kepler betrapt planeten die vanaf de aarde gezien toevallig tijdens elke omloop voor hun moederster langs trekken. Als Kepler afwisselend meer dan één planeet voor een ster langs ziet schuiven, betekent dat per definitie dat de omloopbanen van deze planeten vrijwel in hetzelfde vlak moeten liggen. Bij HARPS is dat niet het geval: als een stelsel met diverse planeten wordt ontdekt, zouden hun omloopbanen theoretisch dus onder allerlei hoeken kunnen staan. Dat laatste lijkt echter niet het geval te zijn. De astronomen hebben computersimulaties uitgevoerd waarbij aan de planeetbanen in de stelsels die HARPS heeft opgespoord alle mogelijk verschillende hoeken zijn toegewezen. Vervolgens is berekend in hoeveel gevallen dat tot planeetovergangen zou leiden die Kepler kan waarnemen. Uit de statistische analyse blijkt dat het door Kepler waargenomen aantal meervoudige planeetovergangen alleen verklaarbaar is als de omloopbanen in de gevonden planetenstelsels zo goed als in hetzelfde vlak liggen. Dat versterkt het idee dat planeten binnen één en dezelfde materieschijf rond een ster ontstaan. Bovendien heeft het er alle schijn van dat er niet vaak verstoringen optreden die ervoor zorgen dat planeten in banen terechtkomen die schuin op het hoofdvlak staan.
Meer informatie:
Study On Extrasolar Planet Orbits Suggests That Solar System Structure Is The Norm;

11 april 2012
Nieuwe opnamen van de infraroodsatelliet Herschel laten zien dat de schijf van stof en gruis rond de jonge ster Fomalhaut extreem dynamisch is. De metingen van het stof in de schijf suggereren dat hij bestaat uit 'pluizige' samenklonteringen van stofkorreltjes die uit talrijke komeetbotsingen zijn voortgekomen. Wanneer rond een ster een planetenstelsel ontstaat, klontert niet al het aanwezige materiaal in de protoplanetaire schijf samen tot planeten. Uiteindelijk kunnen er gebieden ontstaan die louter door kleinere objecten worden bevolkt, zoals planetoïden en kometen. In ons eigen zonnestelsel kennen we twee van die gebieden: de planetoïdengordel tussen de banen van de planeten Mars en Jupiter, en de Kuipergordel, een rijk reservoir van kometen buiten de baan van Neptunus. Vooral in het beginstadium van een planetenstelsel-in-wording botsen deze kleinere objecten veelvuldig. Deze aanvaringen leveren grote hoeveelheden stofkorreltjes op, die terechtkomen in een schijf van stof en gruis. De nabije, jonge ster Fomalhaut heeft een van de opvallendste stofschijven die ooit zijn waargenomen. In 2005 ving de Hubble-ruimtetelescoop voor het eerst licht op van de stofschijf. En nu heeft een team onder leiding van de Leuvense astronoom Bram Acke met Herschel voor het eerst op infrarood en sub-millimetergolflengten naar de stofschijf gekeken. Tot het onderzoeksteam behoren ook de astronomen Carsten Dominik (UvA/Radboud Universiteit) en Michiel Min (UvA). Door de Herschel- en Hubble-gegevens te combineren, hebben de astronomen ontdekt dat het stof in Fomalhauts schijf zich als kleine deeltjes gedraagt in termen van emissie en absorptie, maar het licht verstrooit zoals grote deeltjes dat doen. Een vorm van stof die deze eigenschappen combineert, bestaat uit pluizige opeenhopingen - grote samenklonteringen van kleine stofdeeltjes met grote lege ruimtes ertussen. Zulke pluizige structuren komen ook in ons zonnestelsel voor: ze worden veroorzaakt door botsingen van kometen.
Meer informatie:
Herschel fotografeert tweelingbroertje van de Kuipergordel
Herschel spots comet massacre around nearby star

7 april 2012
De ster HD10180, op ca. 130 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Kleine Waterslang, heeft mogelijk negen planeten - meer dan er in ons eigen zonnestelsel voorkomen. Dat blijkt uit een nieuwe analyse van meetgegevens die verkregen zijn met de Europese HARPS-spectrograaf op de 3,6-meter telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht op La Silla. Uit de gecompliceerde wiebelingen die de ster beschrijft, was eerder al afgeleid dat er minstens zes en misschien zeven planeten rond de ster draaien. Een daarvan is slechts veertig procent zwaarder dan de aarde. In een artikel dat binnenkorte gepubliceerd wordt in Astronomy and Astrophysics zijn de HARPS-meetgegevens nu opnieuw geanalyseerd door Mikko Tuomi van de Universiteit van Hertfordshire in het Verenigd Koninkrijk. Volgens die nieuwe analyse cirkelen er geen zes of zeven planeten rond de ster, maar negen. De twee nieuw ontdekte planeten, beide in zeer kleine omloopbanen, zouden massa's van 1,9 en 5,1 aardmassa's hebben. Sinds Pluto in augustus 2006 door de Internationale Astronomische Unie werd gedegradeerd tot dwergplaneet, telt ons eigen zonnestelsel nog maar acht planeten. HD10180 (een ster die overigens veel op de zon lijkt) zou dan nu de recordhouder zijn.
Artikel op Discovery News
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

3 april 2012
Astronomen van de Universiteit van Californië in Santa Cruz hebben een exoplaneten-app voor de iPhone en de iPad ontwikkeld rond alle ontdekkingen van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Met behulp van de app kunnen alle exoplaneten en planetenstelsels die door Kepler zijn ontdekt uitvoerig worden bekeken en bestudeerd. Ook de baanbewegingen van de exoplaneten worden in beeld gebracht. De gebruiker kan ook experimenteren met de samenstelling van de planeet, om te onderzoeken welke relatieve verhoudingen van metalen, gesteenten en gassen in overeenstemming zijn met de Kepler-waarnemingen. De app, Kepler Explorer geheten, is gratis te downloaden in de app-store.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Engelstalig)
Kepler Explorer in de app-store
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

28 maart 2012
Onderzoek met de HARPS-spectrograaf van de 3,6-meter telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili laat zien dat er in de leefbare zone rond vier op de tien rode dwergsterren rotsachtige planeten rondcirkelen die een slag groter zijn dan de aarde. Omdat alleen al in onze Melkweg ongeveer 160 miljard van die rode dwergen telt, moet het aantal leefbare 'superaardes' dus in de tientallen miljarden lopen. Statistisch gezien zullen een stuk of honderd daarvan binnen dertig lichtjaar van de zon te vinden zijn. De leefbare zone van een ster is de gordel waarbinnen de temperatuur aan het oppervlak van een planeet zodanig is, dat er vloeibaar water kan voorkomen. Bij onze zon ligt die gordel uiteraard rond de aardbaan, op 150 miljoen kilometer van de zon; bij rode dwergsterren, die minder warmte uitstralen, ligt de gordel veel dichter bij de ster. De schatting van het aantal leefbare superaardes (planeten die één tot tien keer zo zwaar zijn als de aarde) is gebaseerd op onderzoek van ruim honderd rode dwergen. Bij deze sterren zijn negen superaardes opgespoord, waarvan zich twee binnen de leefbare zones van de sterren Gliese 581 en Gliese 667 C bevinden. Omdat HARPS lang niet alle planeten kan 'zien', zal het werkelijke aantal leefbare superaardes bij rode dwergen aanzienlijk groter zijn. De astronomen komen uit op een schatting van ongeveer 41 procent. Of er op die planeten ook werkelijk leven is, is hoogst twijfelachtig. Rode dwergen staan namelijk bekend om hun hevige uitbarstingen van UV- en röntgenstraling. Op de afstand van hun leefbare zone hebben die 'stralingsbaden' een funeste uitwerking.
Meer informatie:
Miljarden rotsachtige planeten in de leefbare zones rond rode dwergen in de Melkweg

27 maart 2012
Bij een ster op 375 lichtjaar van de aarde zijn twee Jupiter-achtige planeten ontdekt. Zo'n ontdekking is al bijna geen nieuws meer, maar in dit geval is er toch wel iets bijzonders aan de hand. De ster waar de beide exoplaneten omheen draaien, HIP 11952, bevat naar de huidige maatstaven weinig elementen zwaarder dan helium en heeft een geschatte leeftijd van om en nabij de 13 miljard jaar. Het planetenstelsel is bij toeval ontdekt bij een onderzoek van 'metaalarme' sterren - de astronomische term voor sterren die weinig zware elementen bevatten. Tijdens dat onderzoek bleek dat HIP 11952 een schommelbeweging vertoont die kenmerkend is voor de zwaartekrachtsaantrekking van planeten. Aangenomen wordt dat planeten vrijwel gelijktijdig of kort na de geboorte van een ster worden gevormd, in feite uit de restanten van de gaswolk waaruit de ster zelf ontstond. In dit geval dus uit 'metaalarm' materiaal. En dat is opmerkelijk, want zelfs gasplaneten als Jupiter bestaan voor een groot deel uit zware elementen. Toch hoeft waarschijnlijk niet de hele sterrenkunde op de schop om het bestaan van deze stokoude planeten te verklaren. Want HIP 11952 mag dan honderd keer zo weinig zware elementen bevatten als onze zon, 13 miljard jaar geleden behoorde de ster daarmee juist tot de metaalrijkste sterren. Het lijkt daarmee aannemelijk dat het planeetvormingsproces bij de ster wat langer heeft geduurd dan bij de zon, die 8 miljard jaar later ontstond. Maar echt ondenkbaar was planeetvorming indertijd niet.
Meer informatie:
A planetary system from the early Universe
Most Ancient, 'Impossible' Alien Worlds Discovered
Oldest Alien Planets Discovered to Date

22 maart 2012
Zeven jaar geleden ontdekten astronomen voor het eerst een ster die met een snelheid van enkele miljoenen kilometers per uur ons Melkwegstelsel verlaat. Deze ontdekking riep de vraag op of iets dergelijks ook met planeten zou kunnen gebeuren. Nieuw onderzoek laat zien dat deze vraag bevestigend kan worden beantwoord. Zulke planeten kunnen zelfs nóg grotere snelheden bereiken - tot wel 50 miljoen kilometer per uur oftewel bijna drie procent van de lichtsnelheid. Deze hypersnelle planeten zouden op dezelfde manier ontstaan als de hypersnelle sterren. Als een dubbelster zich dicht in de buurt van een superzwaar zwart gat in het centrum van de Melkweg waagt, worden de beide sterren door de zwaartekracht uit elkaar getrokken. Het resultaat is dat de ene ster door het zwarte gat wordt ingevangen, terwijl de andere wordt weggeslingerd. Bij het nieuwe onderzoek hebben de wetenschappers gekeken naar wat er gebeurt als er dicht om beide sterren één of twee planeten cirkelen. Computersimulaties laten zien dat de ontsnappende ster zijn planeten dan gewoon bij zich kan houden. Maar de planeten van de ingevangen ster worden met enorme kracht de interstellaire ruimte in geslingerd. In de meeste gevallen bereikt zo'n ontsnapte planeet een snelheid van 10 tot 15 miljoen kilometer per uur. Onder ideale omstandigheden zou de planeet echter een aanzienlijk hogere snelheid kunnen meekrijgen. Met de huidige instrumenten kunnen zulke hypersnelle planeten overigens niet worden waargenomen. Daarvoor zijn ze te zeldzaam, te donker en te ver weg.
Meer informatie:
Planet Starship: Runaway Planets Zoom at a Fraction of Light-Speed

19 maart 2012
In planetenstelsels rond andere sterren blijken reuzenplaneten zoals Jupiter en Saturnus bepaalde gebieden te mijden, en juist voorkeur te vertonen voor andere gebieden, op andere afstanden van de moederster. Astronomen van het Amerikaanse Lunar and Planetary Laboratory en van de Universiteit van Leicester in het Verenigd Koninkrijk hebben ontdekt hoe dat komt. Ze presenteerden hun theorie vandaag op de 43ste Lunar and Planetary Science Conference in Texas, en publiceren er binnenkort over in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Planeten klonteren samen uit protoplanetaire schijven van gas en stof rond pasgeboren sterren. Die schijven staan echter bloot aan zogeheten 'stralingsverdamping': de energierijke straling van de jonge ster blaast het lichte materiaal van de schijf de ruimte in. Computersimulaties laten echter zien dat die stralingsverdamping slechts in een bepaalde zone invloed heeft op de schijf. Op kleinere afstanden wordt het gas weliswaar heel heet, maar laat het zich minder gemakkelijk wegblazen, doordat de zwaartekracht van de ster daar sterker is. Op grotere afstanden is de zwaartekrachtsgreep van de ster weliswaar veel zwakker, maar wordt het gas niet meer heet genoeg om te ontsnappen. Afhankelijk van de massa van de ster ontstaat er volgens de onderzoekers dan ook een lege zone in de schijf op een afstand van een paar honderd miljoen kilometer. Reuzenplaneten die door wrijving in de resterende protoplanetaire schijf langzaam maar zeker naar binnen bewegen, kunnen die lege zone niet 'oversteken', en zullen zich daarbuiten als het ware 'ophopen'. (De zware exoplaneten die op héél kleine afstand van hun moederster zijn ontdekt, moeten dat migratieproces in een eerder stadium al hebben voltooid.) De onderzoekers verwachten dat planetenjagers zoals de Kepler-ruimtetelescoop in de toekomst steeds meer stelsels zullen ontdekken waarin reuzenplaneten te hoop zijn gelopen op een afstand van een paar honderd miljoen kilometer van hun moederster.
Meer informatie:
Some Orbits More Popular than Others
Vakpublicatie over het onderzoek
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

13 maart 2012
Metingen van de Europese infraroodsatelliet Herschel laten zien dat de materieschijf rond de merkwaardige bruine dwergster 2M1207 nog genoeg 'bouwmateriaal' bevat voor een paar planeten van het kaliber Jupiter. De waarneming kan meer inzicht geven in het ontstaan van deze 'gasreuzen'. Bruine dwergen worden ook wel mislukte sterren genoemd: anders dan planeten kunnen ze wel wat energie produceren door middel van kernfusie, maar anders dan sterren houden ze dat niet lang vol. Net als volwaardige sterren zijn sommige bruine dwergen omringd door een schijf van gas en stof, en enkele hebben zelfs een grote gasplaneet als begeleider. Zo ook 2M1207: al in 2004 bleek dat er om deze bruine dwerg een ongeveer vijf Jupitermassa's zware planeet cirkelt. Volgens de huidige inzichten kan zo'n gasreus op verschillende manieren ontstaan. Het 'standaardscenario' schrijft voor dat zich door samenklontering van stofdeeltjes eerst een rotsachtige kern vormt, die vervolgens gas om zich heel verzamelt. Volgens een alternatief model valt de circumstellaire schijf onder zijn eigen gewicht in kleinere stukken uiteen, die vervolgens samentrekken tot 'protoplaneten' die zich uiteindelijk tot volwaardige planeten ontwikkelen. De nieuwe Herschel-waarnemingen lijken het tweede scenario te steunen. Bekend was al dat vorming van een rotsachtige kern veel langer zou duren dan de geschatte leeftijd van 2M1207. En nu is ook vastgesteld dat de materieschijf rond de bruine dwerg groot en zwaar genoeg is om tot fragmentatie over te gaan. Er bestaat echter nog een derde mogelijkheid: de bruine dwerg en zijn planeet kunnen ook gelijktijdig zijn gevormd. In dat geval zou het 2M1207-stelsel als het ware een mislukte dubbelster zijn.
Meer informatie:
Herschel's new view on giant planet formation

2 maart 2012
Wetenschappers van de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler hebben een nieuwe catalogus gepubliceerd met gegevens van maar liefst 2321 kandidaat-exoplaneten bij 1790 sterren. Kepler werd drie jaar geleden gelanceerd; de ruimtetelescoop houdt ruim 150.000 sterren continu in de gaten en speurt naar planeten die eens per omloop voor hun ster langs bewegen en daarbij een klein beetje licht onderscheppen. In februari 2011 werd al een catalogus met 1235 kandidaat-planeten gepubliceerd. De nieuwe catalogus telt ruim duizend nieuwe kandidaten, waaronder ruim tweehonderd planeten die qua grootte vergelijkbaar zijn met de aarde, of zelfs iets kleiner. Bij 365 sterren zijn twee of meer kandidaat-planeten gevonden; in totaal zijn nu 46 kandidaat-planeten ontdekt die zich in de bewoonbare zone van hun moederster bevinden, waar de temperatuur geschikt is voor het bestaan van vloeibaar water. Keplers kandidaat-planeten krijgen pas de status van 'echte' exoplaneet wanneer op de een of andere manier is bevestigd dat er geen sprake kan zijn van een andere oorzaak voor de waargenomen helderheidsdipjes van de ster. Tot nu toe heeft Kepler het bestaan van 61 exoplaneten bevestigd.
Meer informatie:
NASA's Kepler Releases New Catalog- 2,321 Planet Candidates
Wetenschappelijke publicatie van de Kepler-catalogus
NASA Exoplanet Archive
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

24 februari 2012
De bewoonbare zone - de zone rond een ster waarin de oppervlaktetemperatuur op een planeet geschikt is voor het bestaan van water en mogelijk leven - strekt zich bij rode dwergsterren verder uit dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit modelberekeningen van Britse onderzoekers die gepubliceerd zijn in het tijdschrift Astrobiology. Rode dwergen stralen veel minder (en bovendien veel roder) licht uit dan de zon. Hun bewoonbare zone ligt dan ook op veel kleinere afstand, en is bovendien smaller - planeten op te grote afstand van een rode dwerg zijn te koud voor het bestaan van water en leven. Uit de nieuwe berekeningen blijkt echter dat ijs en sneeuw relatief meer rode en infrarode straling absorberen dan zichtbaar licht. Het gevolg is dat een exoplaneet op vrij grote afstand van een rode dwerg toch een aangename oppervlaktetemperatuur kan vasthouden. Volgens de onderzoekers is het aantal bewoonbare planeten rond rode dwergsterren dan ook groter dan tot nu toe werd aangenomen.
Nieuwsbericht op www.astrobio.net
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 februari 2012
Ons melkwegstelsel wemelt misschien van de verweesde planeten, die eenzaam door de ruimte zwerven en niet om een ster cirkelen. Sterker nog: volgens onderzoekers van het Kavli Institute for Particle Astrophysics and Cosmology (KIPAC) van de Stanford-universiteit zouden er zelfs 100.000 keer zoveel 'dakloze' planeten als sterren kunnen zijn. In mei 2011 maakten wetenschappers bekend dat ze een tiental vrij rondzwervende planeten hadden opgespoord. Daarbij maakten zij gebruik van een effect dat 'microlensing' heet - de lenswerking die de zwaartekracht van een (zware) planeet uitoefent op het licht van een ster die (tijdelijk) toevallig recht achter de planeet staat. Op basis van een statistische analyse werd toen geschat dat er in de Melkweg twee keer zoveel vrij rondzwervende planeten als sterren zijn. Maar het nieuwe onderzoek komt dus uit op een schatting die nog een factor 50.000 hoger ligt. Dat astronomisch grote aantal is gebaseerd op een aantal bekende gegevens, zoals de bekende zwaartekrachtsaantrekking van de Melkweg en de hoeveelheid materie die potentieel beschikbaar is om zulke planeten te maken. Een onzekere factor is echter dat niemand precies weet door welke processen al die dakloze planeten zouden zijn ontstaan. Een aantal ervan zou uit planetenstelsels verbannen kunnen zijn, maar dat betreft dan waarschijnlijk maar het topje van de ijsberg. Meer inzicht in het aantal kleine objecten dat in ons melkwegstelsel rondzwerft zal pas worden verkregen als de volgende generatie van grote surveytelescopen in bedrijf komt. En dat kan nog wel een jaartje of tien gaan duren.
Meer informatie:
Researchers say galaxy may swarm with 'nomad planets'

21 februari 2012
Nieuwe metingen van de Hubble Space Telescope hebben uitgewezen dat exoplaneet GJ 1214b een 'sauna-wereld' is, die grotendeels uit water bestaat en omhuld wordt door een dikke dampkring van stoom. De planeet staat op 40 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Slangendrager. Hij beschrijft elke 38 uur een baan op slechts 2 miljoen kilometer afstand van zijn moederster, waardoor de oppervlaktetemperatuur ca. 230 graden Celsius bedraagt. Eerdere metingen aan de dampkring van de planeet konden nog op twee manieren worden verklaard: een atmosfeer die grotendeels uit waterdamp bestaat òf een dampkring waarin een absorberende heiïge laag voorkomt. De nieuwe Hubble-metingen hebben die tweede mogelijkheid nu uitgesloten. De planeet, die een 2,7 keer zo grote middellijn heeft als de aarde, heeft een soortelijke dichtheid van slechts 2 gram per kubieke centimeter. Dat betekent dat hij grotendeels uit water moet bestaan, met een verhoudingsgewijs kleine kern van gesteenten. Vermoedelijk is GJ 1214b op grotere afstand van zijn moederster ontstaan, en in de loop van de tijd langzaam maar zeker naar binnen gemigreerd.
Meer informatie:
Hubble Reveals a New Class of Extrasolar Planet
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

2 februari 2012
Een internationaal team van wetenschappers heeft een mogelijk leefbare planeet ontdekt bij een ster op slechts 22 lichtjaar van de aarde. De planeet is minstens 4,5 keer zo zwaar als de aarde en behoort daarmee tot de 'superaardes' - planeten die een slag groter zijn dan onze planeet, maar niet tot de 'gasreuzen' à la Jupiter kunnen worden gerekend. De betrekkelijk kleine planeet cirkelt met een periode van slechts ongeveer 28 dagen om de ster Gliese 667C. De afstand tot zijn moederster is dus erg klein, maar dat betekent niet dat het er ondraaglijk heet is. Die ster is namelijk een zwakke rode dwerg. Hierdoor is de hoeveelheid warmte die de planeet ontvangt vergelijkbaar met de zonnewarmte die de aarde bereikt. De 'leefbare' superaarde is niet de enige planeet die om Gliese 667C cirkelt. Enkele jaren geleden werd al een (hete) superaarde met een omlooptijd van iets meer dan zeven dagen ontdekt. En het zal waarschijnlijk niet bij deze twee ontdekkingen blijven: analyse van de schommelbeweging die de ster vertoont wijst erop dat er in wijdere banen mogelijk een derde superaarde en een gasreus omheen draaien. Al met al is Gliese 667C een bijzonder object. Want niet alleen heeft de ster diverse planeten, ook vormt hij met twee andere sterren een drievoudig stersysteem.
Meer informatie:
New Super-Earth Detected Within The Habitable Zone Of A Nearby Cool Star
Potentially habitable planet found orbiting nearby star

26 januari 2012
NASA-satelliet Kepler heeft elf nieuwe planetenstelsels aan zijn prijzenkast toegevoegd. Bij elkaar bevatten de stelsels minstens 26 planeten, wat betekent dat het aantal bevestigde Kepler-planeten in één keer bijna verdubbeld is. De nieuwe exoplaneten bewegen op kleine afstanden om hun respectievelijke moedersterren en variëren in grootte van anderhalf keer de aarde tot groter dan Jupiter. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of er aardse (rotsachtige) planeten tussen zitten. Kepler spoort nieuwe planeten op door de helderheden van meer dan 150.000 sterren in de gaten te houden. Sterren waar planeten omheen cirkelen kunnen vanaf de aarde gezien kleine, regelmatige helderheidsvariaties vertonen. En daaruit kunnen zowel de afmetingen van de planeten als hun omlooptijden worden afgeleid. Tot nu toe heeft Kepler meer dan 2300 kandidaat-planeten opgespoord. In iets meer dan zestig gevallen hebben is het bestaan van deze planeten door middel van vervolgwaarnemingen bevestigd. Elk van de nu bevestigde planetenstelsels bevat twee tot vijf planeten die op kleine onderlinge afstanden om hun moederster cirkelen. In zulke compacte planetenstelsels is de onderlinge aantrekkingskracht van de planeten groot genoeg om elkaars baanbewegingen te versnellen of vertragen. Dat veroorzaakt kleine, maar meetbare afwijkingen in de helderheidsvariaties van de ster, waarmee het bestaan van extra planeten in het stelsel snel kan worden aangetoond.
Meer informatie:
NASA's Kepler Announces 11 New Planetary Systems

18 januari 2012
Astronomen hebben een geheimzinnige ring van koolmonoxide-gas ontdekt rond de jonge ster V1052 Centauri, die zich op een afstand van ongeveer 700 lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Centaurus bevindt. De ring maakt deel uit van de protoplanetaire schijf rond de ster en is ongeveer net zo ver van deze verwijderd als de aarde van de zon. De met de Europese Very Large Telescope ontdekte gasring is opmerkelijk scherp begrensd.Koolmonoxide wordt wel vaker waargenomen bij jonge sterren, maar doorgaans is het gas over de hele protoplanetaire schijf verdeeld. Waarom het in dit geval een dunne ring is, is nog onduidelijk. Eén mogelijkheid is dat zich aan binnen- en buitenkant van de ring een planeet bevindt die het gas bijeendrijft, ongeveer zoals de 'herdersmaantjes' delen van het ringenstelsel van de planeet Saturnus in bedwang houden. Een andere mogelijkheid is dat de ring in stand wordt gehouden door magnetische velden. V1052 Cen onderscheidt zich door een opvallend sterk magnetisch veld en een extreem trage rotatie. In hoeverre die factoren van invloed kunnen zijn op de protoplanetaire schijf rond de ster moet nog blijken.
Meer informatie:
Gaseous ring around young star raises questions

17 januari 2012
In de jaren negentig ontdekten sterrenkundigen met de Hubble Space Telescope protoplanetaire schijven rond pasgeboren sterren in de Orionnevel. Zulke 'protoplanetary disks' (kortweg 'proplyds' genoemd) zijn schijven van gas en stof waaruit planetenstelsels kunnen ontstaan. Nu zijn vergelijkbare structuren ook ontdekt in het stervormingsgebied Cygnus OB2, in het sterrenbeeld Zwaan. Dit stervormingsgebied ligt op een grotere afstand dan de Orionnevel, en bevat ook meer sterren. De proplyds in Cygnus OB2 zijn bovendien groter dan in Orion. Ze vertonen langgerekte 'staarten', die vermoedelijk ontstaan door de energierijke sterrenwinden van nabijgelegen reuzensterren. Mogelijk gaat het om een soort tussenvorm tussen interstellaire stofwolken die geërodeerd worden door stralingsverdamping ('evaporating gaseous globules', ofwel EGGs) en 'echte' protoplanetaire schijven.
Artikel op Universe Today
Vakpublicatie over het onderzoek
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

11 januari 2012
Amerikaanse astronomen hebben drie kleine planeten buiten ons zonnestelsel opgespoord. De ontdekking van de drie exoplaneten - de kleinste tot nu toe - is bekendgemaakt tijdens de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin (Texas). De drie rotsachtige planeten cirkelen om dezelfde ster: de rode dwerg KOI-961. Ze variëren in afmetingen van 0,57 tot 0,87 maal de middellijn van de aarde. Tot nu toe waren nog maar een stuk of vier planeten van vergelijkbaar kleine omvang bekend. Hoewel het drietal tot de 'aardse' planeten wordt gerekend, zijn ze alles behalve leefbaar. Ze zijn slechts ongeveer anderhalf miljoen kilometer van hun moederster verwijderd, en hebben daardoor oppervlaktetemperaturen van 200 tot 500 graden Celsius. De planeten doen minder dan twee dagen over een rondje om hun ster. Ook KOI-961 zelf is een onderdeurtje: ze is slechts zeventig procent groter dan de planeet Jupiter. Daarmee is dit planetenstelsel het kleinste dat we kennen.
Meer informatie:
Smallest Solar System Found
Astronomers Find Three Smallest Exoplanets
Smallest Exoplanets - The Barnard's Star Connection
NASA's Kepler Mission Finds Three Smallest Exoplanets

11 januari 2012
Astronomen hebben met de Amerikaanse Kepler-satelliet een planeet ontdekt bij twee dubbelsterren in het sterrenbeeld Zwaan (Nature, 12 januari). Daarmee komt het totale aantal 'circumbinaire' planeten op drie - in september 2011 werd namelijk ook al zo'n planeet met twee zonnen opgespoord. De nieuwe ontdekkingen tonen aan het helemaal niet zo uitzonderlijk is dat er planeten om een dubbelster cirkelen. Alleen al in ons eigen melkwegstelsel kunnen er vele miljoenen van bestaan. Nog niet zo lang geleden dachten astronomen dat de directe omgeving van een dubbelster te chaotisch zou zijn voor de vorming van planeten. De twee dubbelsterren in de Zwaan waar een planeet om cirkelt hebben de aanduidingen Kepler-34 en Kepler-35. De beide sterren van Kepler-34 zijn vergelijkbaar met de zon, die van Kepler-35 zijn iets kleiner. Hun onderlinge afstanden zijn van de orde van zestig miljoen kilometer: de beide dubbelsterren zouden dus ruimschoots binnen de omloopbaan van Mercurius, de binnenste planeet van ons zonnestelsel, passen. De planeten die om de twee dubbelsterren cirkelen, Kepler-34b en Kepler-35b, zijn qua grootte vergelijkbaar met de planeet Saturnus. Hoewel ze tamelijk cirkelvormige banen met omlooptijden van respectievelijk 289 en 131 dagen volgen, zal het klimaat op de twee planeten nogal wisselend zijn. Door de onderlinge bewegingen van hun moedersterren zal de hoeveelheid energie die de planeten ontvangen immers flink variëren.
Meer informatie:
Kepler discovery establishes new class of planetary systems
Planets with double suns are common
NASA's Kepler mission and UF astronomer find 2 new planets orbiting double suns

11 januari 2012
Een internationaal team van astronomen heeft statistisch onderzocht hoe algemeen planeten in ons melkwegstelsel zijn. Na zes jaar onderzoek, waarbij miljoenen sterren zijn gevolgd, komen de astronomen tot de conclusie dat er voor elke ster minstens één planeet is (Nature, 12 januari). De meeste planeten buiten ons zonnestelsel zijn gevonden door het effect van de zwaartekrachtsinvloed van de planeet op zijn moederster te detecteren of door de planeet te betrappen op het moment dat hij voor zijn ster langs beweegt en deze gedeeltelijk verduistert. Met deze technieken worden vooral planeten gevonden die ofwel zwaar zijn ofwel op kleine afstand om hun ster cirkelen (of allebei). Veel planeten worden zo dus niet opgemerkt. Bij het nieuwe onderzoek is een compleet andere methode gebruikt: 'gravitationele microlensing'. Daarmee kunnen planeten van sterk uiteenlopende massa's worden opgespoord, óók op grote afstanden van hun moederster. Bij deze techniek wordt gebruik gemaakt van het feit dat het zwaartekrachtsveld van een ster als een soort lens fungeert die het licht van een achtergrondster kan versterken. Wanneer er om de ster die als lens fungeert een planeet draait, kan deze een waarneembare bijdrage leveren aan het verhelderende effect op de achtergrondster. De techniek is dus wel afhankelijk van het toevallig op één lijn staan van een 'lens-ster' en een achtergrondster. Om op dat moment een planeet te kunnen ontdekken, moet de planeetbaan bovendien de juiste oriëntatie hebben. Hoewel deze beperkingen tot gevolg hebben dat het opsporen van een planeet via microlensing verre van eenvoudig is, hebben de astronomen zowaar drie exoplaneten ontdekt: een planeet die enkele malen zwaarder is dan de aarde (een 'superaarde') en planeten van het kaliber Neptunus en Jupiter. Dat er drie planeten zijn opgespoord, kan twee dingen betekenen: ofwel dat de astronomen ongelooflijk veel geluk hebben gehad, ofwel dat planeten in de Melkweg dermate talrijk zijn dat de ontdekkingen bijna onvermijdelijk waren. Voor een statistische analyse hebben de astronomen de gegevens van de drie planeetdetecties gecombineerd met zeven eerdere detecties plus het enorme aantal non-detecties in de gegevens van de afgelopen zes jaar (voor de statistische analyse zijn non-detecties net zo belangrijk als de eigenlijke detecties). De conclusie is dat sterren gemiddeld 1,6 planeet hebben, en dat zware planeten (kaliber Jupiter) aanzienlijk schaarser zijn dan lichte (superaardes).
Meer informatie:
Planeten in overvloed
A Wealth of Habitable Planets in the Milky Way
Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets

9 januari 2012
Astrofysici van de Universiteit van Texas te Arlington willen de discussie over de recent ontdekte planeet bij de dubbelster Kepler-16 een bijzonder vervolg geven. Volgens de wetenschappers zou zich in hetzelfde stelsel ook een leefbare wereld kunnen bevinden - niet als zelfstandige planeet, maar als maan van de grote gasplaneet Kepler-16b. De ontdekking van Kepler-16b deed in september 2011 nogal wat stof opwaaien. Het feit dat de planeet om een dubbelster draait, deed namelijk denken aan de fictieve planeet Tatooine - de geboortewereld van Luke Skywalker, hoofdpersoon van de Star Wars-films. Volgens de Texaanse astrofysici zouden er in het dubbelstersysteem in principe twee leefbare zones kunnen zijn - gebieden waar planeten een zodanige temperatuur kunnen hebben dat er vloeibaar water kan bestaan én een stabiele baan kunnen volgen. De ene is de zone buiten de baan van Kepler-16b, maarin dat geval zou de atmosfeer van een eventuele planeet aanzienlijke hoeveelheden broeikasgas moeten bevatten om de juiste temperatuur te hebben. De andere leefbare zone is de directe omgeving van Kepler-16b zelf. Als er om deze grote gasplaneet manen wentelen, zouden ook dat leefbare werelden kunnen zijn.
Meer informatie:
Scientists Searching For Earth-Type Planets Should Consider Two-Star System

5 januari 2012
Het nieuwe jaar is nog maar net begonnen, of de eerste ontdekkingen van planeten buiten ons zonnestelsel stromen alweer binnen. Astronomen van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics hebben met een netwerk van telescopen op aarde (HATNet) vier hete, Jupiterachtige planeten ontdekt die op geringe afstand om even zovele sterren draaien. Ze hebben hun bestaan verraden doordat ze met tussenpozen van slechts enkele dagen vanaf de aarde gezien voor hun moederster langs trekken, waardoor de helderheid van de ster eventjes vermindert. Eind 2011 bedroeg het totale aantal exoplaneten dat is opgespoord 716. Daarnaast is er nog een lijst van 2326 kandidaat-planeten, veelal ontdekt met de Kepler-satelliet, waarvan het bestaan middels vervolgwaarnemingen bevestigd moeten worden. De verwachting is dat het aantal bekende exoplaneten de komende jaren steeds sneller zal oplopen. De volgende toevoegingen worden al volgende week verwacht, tijdens de jaarlijkse winterbijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin, Texas.
Meer informatie:
Four New Exoplanets to Start Off the New Year!
Exoplanets, Supernovae, High-Energy Sky, New Images Among NASA News Highlights at American Astronomical Society Meeting

vervolg archief exoplaneten