In deze rubriek worden sterrenwachten, (radio)telescopen en andere waarneeminstrumenten behandeld. Veelal gaat het om instrumenten die op aarde staan of met behulp van ballonnen omhoog worden gebracht.

31 januari 2017
Een belangrijk moment voor de Westerbork Synthese Radio Telescoop: de eerste radiobeelden zijn gemaakt met de gloednieuwe radio-ontvanger “Apertif”. Met deze nieuwe ontvangers kunnen veel grotere delen van de hemel veel sneller in kaart gebracht worden. De “oude” Westerbork-ontvangers konden in één waarneming een deel van de hemel ongeveer zo groot als de volle maan bekijken. Met het nieuwe Westerbork/Apertif-systeem kan nu een stuk hemel dat ca. 25 keer zo groot is in één keer bekeken worden. De Apertif-ontvangers, door ASTRON in Dwingeloo ontworpen en gebouwd, zijn het afgelopen jaar in de Westerbork-telescoop geïnstalleerd en zullen later in 2017 volledig operationeel zijn. Met de verbeterde Westerbork-telescoop kunnen nu veel nieuwe studies gedaan worden die tot nu toe niet mogelijk waren. De Apertif-ontvangers zullen met name gebruikt worden om radiobeelden te maken van grote delen van de hemel die nog niet eerder in zulk detail en met zulk oplossend vermogen bestudeerd zijn; ook zal de hemel afgezocht worden naar nieuwe typen sterrenstelsels en sterren. Uiteindelijk zal dit leiden tot een database van beelden en catalogi die beschikbaar zullen zijn voor astronomisch onderzoek door sterrenkundigen uit de hele wereld.
Volledig persbericht

10 januari 2017
Het voortbestaan van de op één na grootste radiotelescoop ter wereld, de Arecibo-telescoop op het eiland Puerto Rico, hangt aan een zijden draadje. De eigenaar van de ruim 300 meter grote schotelantenne, de National Science Foundation (NSF), wil deze van de hand doen om geld vrij te maken voor modernere projecten. In mei wordt de knoop doorgehakt. In het ergste geval wordt de aluminium schotelantenne, die in een natuurlijke kom is gestationeerd, gesloopt. Pleitbezorgers van de legendarische radiotelescoop, die onder meer te zien is in bekende speelfilms als Golden Eye, Contact en Species, laten het er uiteraard niet bij zitten. Tijdens de bijeenkomst van de American Astronomical Society, vorige week in Texas, hebben zij betoogd dat de Arecibo-radioschotel belangrijk wetenschappelijk werk doet en wel degelijk een toekomst heeft. De NSF beaamt dat, maar zit simpelweg krap bij kas. Er gaat bijvoorbeeld veel geld zitten in de Large Synoptic Survey Telescope, die momenteel in Chili wordt gebouwd. Overigens staat niet alleen de Arecibo-telescoop op de helling, ook andere astronomische instrumenten zijn of worden (deels) afgestoten. Het jaarbudget voor Arecibo bedraagt 12 miljoen dollar. (EE)
Legendary radio telescope hangs in the balance

9 januari 2017
In Tibet, op 5250 meter boven zeeniveau, is een begin gemaakt met de bouw van een nieuwe Chinese telescoop die onderzoek gaat doen aan de polarisatie van de kosmische achtergrondstraling - het afgekoelde en sterk verzwakte overblijfsel van de energierijke straling die tijdens de oerknal werd geproduceerd. Uiteindelijk doel is het detecteren van polarisatiepatronen die veroorzaakt zijn door zwaartekrachtgolven in de eerste fractie van een seconde na de oerknal. De nieuwe Ngari-telescoop gaat deel uitmaken van het Shiquanzhe-observatorium, gelegen nabij de grens met India. Het moet de Chinese concurrent worden van de Amerikaanse South Pole Telescope op de geografische zuidpool en van de internationale Atacama Cosmology Telescope, op 5200 meter hoogte in Noord-Chili. Om de kosmische achtergrondstraling (die het sterkst is op een golflengte van ca. 1 millimeter) te bestuderen, moet een telescoop op een extreem hoge, droge plaats staan - millimeterstraling uit het heelal wordt geabsorbeerd door watermoleculen in de aardse dampkring. Het Ngari-plateau in Tibet (een heilig pelgrimsoord voor Tibetanen en Hindoes) is wat dat betreft een van de beste plaatsen ter wereld. De Ngari No. 1-telescoop moet in 2021 in gebruik genomen worden. De tweede fase van het project bestaat uit een reeks telescopen op 6000 meter hoogte. Het project is een initiatief van het Chinese instituut voor hoge-energiefysica, de nationale astronomische observatoria, en een technologisch instituut in Shanghai. (GS)
Nieuwsbericht op www.womenofchina.cn

5 januari 2017
De telescoop van de Lowell-sterrenwacht waarmee Clyde Tombaugh in 1930 de (dwerg)planeet Pluto ontdekte krijgt een grote opknapbeurt. Het meerjarenplan, dat op 12 januari van start gaat, behelst de restauratie van zowel het historische instrument als de houten koepel waarin dit is ondergebracht. De Pluto-telescoop en zijn koepel dateren van eind jaren twintig van de vorige eeuw. Ze zijn speciaal gebouwd om naar een planeet voorbij de baan van Neptunus te zoeken. Strikt genomen is de Pluto-telescoop overigens geen telescoop, maar een astrograaf. Zo’n instrument is voornamelijk bedoeld voor het maken van (grote aantallen) foto’s die vervolgens met een speciaal instrument (bijvoorbeeld een blinkcomparator) worden bekeken. Op die manier kunnen objecten worden opgespoord die zich ten opzichte van de vaste sterren verplaatsen. Dat kunnen planeten zijn, maar ook kometen en planetoïden. De renovatie van de Pluto-telescoop wordt uitgevoerd door hetzelfde team dat twee jaar geleden een andere historische telescoop van de Lowell-sterrenwacht onder handen heeft genomen. Dat was de 50-cm lenzenkijker waarmee Percival Lowell de planeet Mars bestudeerde. Met een opening van 33 centimeter is de Pluto-telescoop een slag kleiner. (EE)
Lowell Observatory to Renovate Pluto Discovery Telescope

21 december 2016
De Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili kan sinds kort een nieuw stukje van het elektromagnetische spectrum waarnemen. Dit is mogelijk dankzij nieuwe ontvangers die in de antennes van de telescoop zijn geïnstalleerd, die radiogolven met golflengten van 1,4 tot 1,8 millimeter kunnen detecteren. De upgrade stelt astronomen in staat om de zwakke signalen van water in het nabije heelal op te vangen. ALMA neemt radiostraling uit het heelal waar aan het laag-energetische uiteinde van het elektromagnetische spectrum. Dankzij de recent geïnstalleerde Band 5-ontvangers kan ALMA nu een compleet nieuw deel van dit radiospectrum ontsluiten. Het is ALMA’s unieke locatie, 5000 meter hoog op de dorre Chajnantor-hoogvlakte in Chili, die dergelijke waarnemingen überhaupt mogelijk maakt. Omdat ook de aardatmosfeer water bevat, kost het sterrenwachten op lagergelegen en minder droge locaties veel meer moeite om de emissie van watermoleculen in de ruimte te kunnen herkennen. Om de pas geïnstalleerde ontvangers te testen zijn verschillende objecten waargenomen, waaronder de botsende sterrenstelsels van Arp 220, een groot stervormingsgebied nabij het centrum van de Melkweg en een stoffige rodereuzenster die op het punt staat om zijn bestaan af te sluiten met een supernova-explosie.
Volledig persbericht

12 december 2016
Op basis van testmetingen gedurende ruim anderhalf jaar concluderen Chinese en Amerikaanse astronomen dat Dome A op Antarctica bij uitstek geschikt is voor radiowaarnemingen op terahertzfrequenties. Hun bevindingen zijn deze week online gepubliceerd in Nature Astronomy. Dome A is het hoogst gelegen punt op de Antarctische ijskap (ruim 4000 meter boven zeeniveau). De lage temperatuur, de grote hoogte, de lage windsnelheden en vooral de extreme droogte maken de locatie bij uitstek geschikt voor het waarnemen van deze relatief hoogfrequente radiostraling. Terahertzgolven hebben frequenties in de orde van één biljoen hertz en hoger, en golflengten van minder dan 0,3 millimeter. Het ALMA-observatorium in Noord-Chili (op 5000 meter hoogte) doet waarnemingen op submillimetergolflengten, maar de hoogste frequenties die ALMA kan waarnemen liggen rond de 950 gigahertz (0,95 terahertz). De zeer kortgolvige radiostraling, grenzend aan het ver-infrarood, wordt geproduceerd door koude gas- en stofwolken in het heelal; de metingen kunnen nieuwe inzichten opleveren over het ontstaan van sterrenstelsels, sterren en planeten. De ontwikkeling van Dome A tot een operationeel observatorium zal nog wel wat voeten in aarde hebben. In tegenstelling tot de geografische Zuidpool, waar ook veel astronomische instrumenten staan, kunnen er op Dome A geen vliegtuigen landen. Al het transport moet plaatsvinden over land (of liever gezegd over ijs), vanaf de kust - een afstand van 1200 kilometer. (GS)
Antarctic Site Promises to Open a New Window on the Cosmos

30 november 2016
Vanaf nu zijn de twee detectors van LIGO, de Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory, weer ‘online’. Bijna een jaar lang is hard gewerkt om de lasers, elektronica en optiek van de Amerikaanse zwaartekrachtgolfdetectoren te verbeteren. Naar verwachting is hun gevoeligheid daarmee met 10 tot 25 procent toegenomen. Er kunnen vanaf nu dus zwaartekrachtgolven worden waargenomen die van verder uit het heelal komen. Op 14 september vorig jaar deden de LIGO-detectoren de eerste detectie van zwaartekrachtgolven uit het heelal. De analyse van de gegevens heeft laten zien dat deze werden veroorzaakt door een botsing tussen twee zwarte gaten op 1,3 miljard lichtjaar van de aarde. Drie maanden later werd een vergelijkbaar signaal geregistreerd. Dankzij de laatste upgrades hopen wetenschappers nog vaker zwaartekrachtgolven te kunnen detecteren. LIGO meet zwaartekrachtgolven door uiterst kleine variaties te detecteren in de reistijd van laserbundels die honderden malen heen en weer worden gekaatst in kilometerslange vacuümtunnels. Deze variaties ontstaan wanneer rimpelingen in de ruimtetijd, veroorzaakt door snel bewegende ‘zware’ hemelobjecten, voorbijtrekken aan de aarde. (EE)
LIGO back online, ready for more discoveries

8 oktober 2016
De radiosterrenwacht in Green Bank, West-Virginia, is vandaag geïnaugureerd als zelfstandig observatorium. Voorheen maakte de sterrenwacht deel uit van het National Radio Astronomy Observatory (NRAO). Die organisatie heeft zich de laatste tijd echter - ook in financieel opzicht - vooral gericht op de internationale Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Noord-Chili. Fondsen om de historische Green Bank-sterrenwacht 'in de lucht' te houden kwamen daardoor onder druk te staan. Het observatorium, met zijn reusachtige 100-meter Green Bank Telescope en een aantal kleinere instrumenten, wordt nu gerund onder de auspiciën van Assoiciated Universities, Inc. (AUI) en ontvangt financiële ondersteuning van de Amerikaanse National Science Foundation (NSF), het SETI-project Breakthrough Listen, West Virginia University en het North American Nanohertz Observatory for Gravitational Waves (NANOGrav). De GReen Bank-sterrenwacht dateert uit 1956; de 90 meter grote voorloper van de huidige Green Bank Telescope werd opgeleverd in 1962. Die stortte in 1988 in elkaar (als gevolg van metaalmoeheid); de huidige telescoop is in gebruik sinds 2001. (GS)
Astronomers Celebrate Inauguration of Green Bank Observatory

4 oktober 2016
De eerste foto van een zwart gat. Die willen Heino Falcke en zijn collega astrofysici van de Radboud Universiteit graag op hun naam schrijven. Om deze ambitie waar te maken is de bouw van een radiotelescoop in zuidelijk Afrika nodig. Op 4 oktober ondertekende collegevoorzitter Gerard Meijer van de Radboud Universiteit in Windhoek een overeenkomst met de universiteit van Namibië (UNAM) als de start van de samenwerking voor het Africa Millimetre Telescope-project. De AMT wordt ontworpen als een radiotelescoop met een doorsnede van 15 meter die gevoelig zal zijn in het millimetergolflengtegebied. De telescoop zal voor de nodige uitbreiding van het netwerk van radiotelescopen over de hele wereld zorgen, en daarmee de gevoeligheid van het hele systeem significant verbeteren. De bedoeling is om deze telescoop samen met UNAM te bouwen en te exploiteren. Zo zal het project de ontwikkeling van de Afrikaanse astronomie stimuleren en voor lokale werkgelegenheid zorgen. Voor de bouw van de AMT wordt private financiering gezocht. De locatie is al gevonden: de Gamsberg, een tafelberg van 2350 meter hoogte in een kurkdroge (dus heldere) omgeving. De Gamsberg is in bezit van het Max–Planck Gesellschaft en bestemd voor de bouw van een telescoop.
Origineel persbericht

19 september 2016
Het noordelijk deel van de toekomstige internationale Cherenkov Telescope Array (CTA) zal gebouwd worden op de Roque de los Muchachos-sterrenwacht, op 2200 meter hoogte op het Canarische eiland La Palma. De overeenkomst daarvoor is vandaag ondertekend door Ulrich Straumann van het Cherenkov Telescope Array Observatory en Rafael Rebolo van het Spaanse Instituto de Astrofisica de Canarias. De CTA gaat bestaan uit 118 spiegelende schotels met een middellijn van 12 meter die zwakke Cherenkov-straling in de dampkring van de aarde registreren. Zulke straling ontstaat wanneer hoogenergetische gammafotonen de atmosfeer binnendringen en in botsing komen met atoomkernen. Met grote netwerken van Cherenkov-telescopen is het dus mogelijk om de herkomst van kosmische gammastraling te bestuderen. Op La Palma staan al twee Cherenkov-telescopen (de zogeheten MAGIC-telescopen, wat staat voor Major Atmospheric Gamma Imaging Cherenkov); Duitsland heeft in Namibië vier grote spiegels in gebruik die samen het H.E.S.S.-observatorium vormen (High Energy Stereoscopic System). De internationale CTA krijgt twee locaties: op La Palma komen 19 spiegels te staan; op het zuidelijk halfrond moeten er 99 geplaatst worden. Naar verwachting zal nog voor het eind van dit jaar een overeenkomst worden getekend met de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), voor plaatsing van het zuidelijke deel van de CTA in de buurt van de Paranal-sterrenwacht in Chili. De bouw van de eerste spiegels op La Palma moet in 2017 nog van start kunnen gaan. (GS)
Instituto de Astrofisica de Canarias and CTA Observatory Sign Agreement on Hosting CTA's Northern Hemisphere Array

23 augustus 2016
De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) heeft een contract ondertekend met een consortium onder leiding van het Leibniz Institute for Astrophysics Potsdam voor de bouw van 4MOST, een grote, gevoelige spectroscoop die in 2022 geplaatst moet worden op de VISTA-telescoop op de Paranal-sterrenwacht in Noord-Chili. De 4-meter VISTA-telescoop (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy) is momenteel uitgerust met een gevoelige infraroodcamera. 4MOST (4-metre Multi-Object Spectroscopic Telescope) gaat geen foto's maken, maar gedetailleerd onderzoek doen aan de samenstelling van het licht van sterren en sterrenstelsels, voornamelijk op zichtbare golflengten. 4MOST is in staat om van 2400 afzonderlijke objecten tegelijkertijd spectra te verzamelen, in een gebied aan de sterrenhemel dat twintig maal zo groot is als de Volle Maan. In de loop van de geplande operationele levensduur van 15 jaar zal de spectroscoop van niet minder dan 75 miljoen objecten spectroscopische informatie achterhalen. De waarnemingen van 4MOST bieden ondersteuning aan metingen van andere telescopen op de grond en in de ruimte. Astronomen verwachten vooral veel te leren over de evolutie van sterrenstelsels en van de grote-schaalstructuur van het heelal. Het 4MOST-consortium bestaat uit vijftien instituten in verschillende Europese landen, waaronder NOVA/ASTRONen de Rijksuniversiteit Groningen in Nederland. (GS)
ESO and AIP Sign Agreement to Build 4MOST

22 augustus 2016
Een prototype van de software voor de toekomstige SKA-radiotelescoop (Square Kilometre Array) is met succes getest op de op één na snelste supercomputer ter wereld. Het gaat om de zogeheten SKA Science Data Processor software, die de vele meetgegevens van de reuzentelescoop in real time moet analyseren en verwerken. De test van het prototype is uitgevoerd op de Chinese Tianhe-2 supercomputer. SKA gaat uit twee observatoria bestaan, in Zuid-Afrika en West-Australië. Beide onderdelen van SKA bestaan zelf weer uit honderden radioschotels (Zuid-Afrika) en tienduizenden eenvoudige dipoolantennes (Australië). De hoeveelheid meetgegevens die SKA uiteindelijk gaat opleveren is genoeg om de harde schijf van een gemiddelde laptop in één seconde te vullen. (GS)
World's Biggest Telescope Meets Second-Fastest Supercomputer

16 juli 2016
Het Zuid-Afrikaanse MeerKAT-radio-observatorium heeft zijn officiële 'first light'-waarneming verricht en gepubliceerd. In een klein stukje sterrenhemel (minder dan een honderdste procent van de gehele hemel) registreerde MeerKAT de radiostraling van maar liefst 1300 verre sterrenstelsels. Eerdere radiowaarnemingen lieten in hetzelfde stukje hemel slechts ca. 70 stelsels zien. De 'first light'-waarneming is verricht met 16 van de uiteindelijk 64 radioschotels van MeerKAT - het observatorium is nog steeds in aanbouw. Eerder dit voorjaar werd al een testopname vrijgegeven die met slechts vier schotelantennes was gemaakt. Het nieuwe resultaat toont aan dat MeerKAT nu al het beste radio-observatorium op het zuidelijk halfrond is. In de toekomst zullen de 13,5-meter grote schotelantennes van MeerKAT deel gaan uitmaken van het Zuid-Afrikaanse deel van de Square Kilometer Array (SKA) - het grootste observatorium ooit gebouwd. (GS)
MeerKAT joins the ranks of the world's great scientific instruments through its First Light image

28 juni 2016
Onderzoekers van de Radboud Universiteit, ASTRON en het Delftse bedrijf ISIS gaan een nieuw instrument ontwikkelen dat in 2018 op een Chinese satelliet meereist naar een plek achter de maan. Met het instrument willen sterrenkundigen radiostraling meten van de eerste sterren en sterrenstelsels die direct na de oerknal zijn gevormd. Het Netherlands Space Office (NSO) en de Chinese ruimtevaartorganisatie CNSA hebben daarover gisteren in Beijing een samenwerkingsovereenkomst getekend die voortkomt uit een Memorandum Of Understanding (MOU) uit 2015. De antenne op de satelliet is het eerste Nederlandse wetenschappelijke instrument ooit dat meereist met een Chinese ruimtemissie en opent een nieuw hoofdstuk in de radioastronomie. ‘Er liggen wezenlijke vragen over het ontstaan van het heelal en dit instrument gaat helpen om daarvoor antwoorden te vinden’, aldus Gert Kruithof van ASTRON. ‘We gaan hiermee een nieuwe mijlpaal in de astronomie zetten.’ Sterrenkundigen van de Radboud Universiteit Heino Falcke en Marc Klein Wolt zijn de wetenschappelijk adviseurs voor het project. Naar deze belangrijke stap werken ze al jaren toe. ‘Het instrument dat we gaan maken is de voorloper voor een toekomstige radiotelescoop in de ruimte, bijvoorbeeld een LOFAR nabij de maan,’ aldus Klein Wolt, directeur van het Radboud Radio Lab. ‘Zo’n faciliteit gaan we uiteindelijk nodig hebben om de evolutie van de eerste structuren in het vroege heelal in kaart te brengen en zo een beeld te krijgen van de vorming van de allereerste sterren en sterrenstelsels.’ Albert-Jan Boonstra, programmamanager bij ASTRON legt uit: ‘We gebruiken onze jarenlange ervaring in het bouwen van Westerbork, LOFAR en de Square Kilometre Array voor dit nieuwe instrument.’ Ruimtevaartbedrijf ISIS, expert in het ontwerpen van innovatieve satellietsystemen, zorgt uiteindelijk voor de systeemimplementatie van het instrument en de accommodatie op de Chang’e4 satelliet. Waarom zijn meetinstrumenten aan de achterkant van de maan zo belangrijk? Heino Falcke: ‘Radioastronomen bestuderen het heelal met behulp van radiogolven, licht dat wij met het blote oog niet kunnen zien en dat afkomstig is van bijvoorbeeld sterren en planeten. Hier op aarde kunnen we bijna alle radiostraling uit het heelal ontvangen. Maar tot het deel onder de 30 MHz hebben wij geen toegang, omdat die straling wordt geblokkeerd door onze dampkring. Juist in die frequenties zit informatie over het vroege heelal, die wij willen meten.’ Omdat dit deel van het radiostralingspectrum vrijwel onontgonnen is, kunnen de metingen met de Nederlandse radioantenne op de Chinese satelliet voor het eerst een beeld geven van de ontwikkeling van de eerste structuren in het heelal. Daarmee kunnen sterrenkundigen de theorie van de oerknal helpen bevestigen. Maar omdat het signaal zo zwak is moet de satelliet eerst naar de achterkant van de maan. Alleen daar is de verstorende invloed van aardse radiozenders klein genoeg om de gewenste straling van het vroege heelal goed te kunnen meten. Een andere taak van de antenne is het meten van het ‘weer’ in de ruimte, oftewel space weather. Heftige gebeurtenissen zoals stormen op de zon kunnen hier op aarde de telecommunicatie beïnvloeden. Klein Wolt: ‘Met meer kennis over de invloed van zulke uitbarstingen op de omgeving, kunnen we dergelijke gebeurtenissen beter voorspellen. Daarnaast willen we sterke radiopulsen van planeten als Jupiter en Saturnus meten. Zo krijgen we nieuwe informatie over hun draaisnelheid.’ Bovendien wil het team voor het eerste een redelijk nauwkeurige kaart van de hemel maken op deze lage frequenties, wat na een paar volledige rotaties van de satelliet en de maan rondom de aarde mogelijk zou moeten zijn. Klein Wolt blikt vast verder vooruit: ‘Hopelijk zal na een jaar of twee aan metingen en data-analyse het signaal vanuit het vroege heelal langzaam boven komen drijven.’
Origineel persbericht

24 juni 2016
‘KM3NeT’, een Europees samenwerkingsverband waar ook enkele Nederlandse instituten aan deelnemen, heeft de wetenschappelijke doelen, technologie en kosten uit de doeken gedaan van de kolossale neutrinodetector die in de Middellandse Zee moet ‘verrijzen’. De KM3NeT-detector moet meer inzicht geven in de evolutie van het heelal en in de fundamentele eigenschappen van de moeilijk detecteerbare neutrino’s (Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics, 24 juni). Neutrino’s zijn ideale ‘boodschappers’ uit de kosmos. De stabiele subatomaire deeltjes kunnen enorme afstanden afleggen zonder dat ze zich laten verstoren door de materie of magnetische velden die ze onderweg tegenkomen. Maar aan dat voordeel kleeft een groot nadeel: het maakt de deeltjes heel moeilijk detecteerbaar. Om neutrino’s te kunnen opvangen, heb je daarom een kolossale detector nodig. Zo’n detector maakt veelal gebruik van het feit dat wanneer een neutrino toevallig tóch een interactie aangaat met een atoomkern, er een ‘lawine’ aan snel bewegende geladen deeltjes ontstaat. Wanneer deze deeltjes zich een weg banen door een medium – een vloeistof bijvoorbeeld of een dikke laag ijs – produceren ze zogeheten Tsjerenkovlicht En dit blauwe schijnsel laat zich wél (relatief) gemakkelijk detecteren. Om de wetenschappers een handje te helpen heeft Moeder Natuur al voor enkele geschikte mediums gezorgd: het dikke ijs op Antarctica en het diepe, heldere water van het Baikalmeer en de Middellandse Zee. In laatstgenoemde wordt de KM3NeT-detector ondergebracht – voor een deel ten zuidoosten van het Italiaanse eiland Sicilië, voor een ander deel ten zuiden van de Zuid-Franse stad Toulon. De eerste fase van de KM3NeT-detector bestaat uit 31 honderden meters lange flexibele kabels die op onderlinge afstanden van ongeveer 95 meter in de zeebodem worden verankerd. Aan die kabels worden op regelmatige afstanden boeien met optische sensors bevestigd voor het opvangen van het Tsjerenkovlicht. Dit deel van de detector, waar een prijskaartje van ongeveer 31 miljoen euro aan hangt, zal naar verwachting in 2017 gereed zijn. In zijn volle omvang zal de KM3NeT-detector bestaan uit drie ‘bouwstenen’ van elk 115 kabels en 18 optische sensors. Deze tweede fase – kostprijs 95 miljoen euro – is op zijn vroegst in 2020 voltooid. (EE)
KM3NeT Unveils Detailed Plans For Largest Neutrino Telescope In The World

23 juni 2016
Op de ESO-sterrenwacht op Paranal (Chili) is het nieuwe GRAVITY-instrument van de Europese Very Large Telescope (VLT) in gebruik genomen. Het instrument combineert het licht van de vier 8,2-meter telescopen van de VLT om zo scherp mogelijke beelden te kunnen maken. GRAVITY zal onder meer gedetailleerde waarnemingen gaan doen van de naaste omgeving van het 4 miljoen zonsmassa’s zware zwarte gat in het centrum van de Melkweg. Dicht rond dat zwart draait een aantal sterren. Het is de bedoeling dat GRAVITY precisiemetingen gaat doen van de bewegingen van dit stellaire gezelschap. Op die manier kan het zwaartekrachtveld rond het zwarte gat nauwkeurig in kaart worden gebracht en Einsteins algemene relativiteitstheorie worden getoetst. De eerste waarnemingen met GRAVITY waren direct al heel succesvol. Binnen enkele minuten lukte het om ’S2’ op te sporen, een ster die in slechts 16 jaar een rondje om het centrale zwarte gat draait. In 2018 zal S2 zijn kleinste afstand tot het zwarte gat bereiken (slechts 17 lichtuur), waarbij hij een snelheid van bijna 30 miljoen kilometer per uur ontwikkelt (2,5% van de lichtsnelheid). Dan zullen de relativistische effecten het duidelijkst merkbaar zijn en zullen de GRAVITY-waarnemingen hun belangrijkste vruchten afwerpen. (EE)
Geslaagde eerste waarnemingen van galactisch centrum met GRAVITY

14 juni 2016
Het hoofdkwartier van de Cherenkov Telescope Array (CTA), de grootste detector van kosmische gammastraling ter wereld, zal worden gehuisvest in de Italiaanse stad Bologna. Het dataverwerkingscentrum komt in Berlijn. Dat hebben de landen die betrokken zijn bij dit grote project, waar ook Nederland aan deelneemt, besloten. De CTA moet meer inzicht geven in de meest energierijke verschijnselen die zich in het heelal afspelen. Daarbij gaat het onder meer om de kosmische straling (afkomstig van supernova-explosies) en de deeltjes-versnellende processen die zich afspelen in de omgeving van superzware zwarte gaten. De telescopen van de CTA komen deels op het Canarische eiland La Palma en deels in het noorden van Chili (Paranal) te staan. Een prototype, de Gamma-ray Cherenkov Telescope (GCT), is al in bedrijf en heeft zijn eerste waarnemingen verricht. De telescopen registreren het zeer zwakke Cherenkov-schijnsel in de aardse dampkring dat ontstaan wanneer een energierijk gammafoton (of een deeltje uit de kosmische straling) de atmosfeer binnendringt. (EE)
Headquarters And Science Data Management Centre Sites Selected For World's Largest Gamma-Ray Detector

25 mei 2016
Vandaag (25 mei) zijn in het ESO-hoofdkwartier in Garching bei München (Duitsland) de handtekeningen gezet onder het megacontract voor de bouw van de nieuwe toekomstige Europese reuzentelescoop E-ELT. Het contract – het grootste in de geschiedenis van de astronomie op vaste grond – is gegund aan een consortium van Italiaanse bedrijven. Bij deze gelegenheid is tevens een nieuw gedetailleerd bouwontwerp van de telescoop gepresenteerd. De E-ELT zal, met zijn 39 meter grote hoofdspiegel, de grootste optische telescoop ter wereld worden. Hij wordt gebouwd in het noorden van Chili, op een locatie die al bouwrijp is gemaakt. Het vandaag ondertekende contract behelst de constructie van de koepel en de telescoopstructuur (de ‘buis’ waarin de spiegel is opgehangen). Aan de bouw van de beide cruciale onderdelen hangt een prijskaartje van ongeveer 400 miljoen euro. Maar dan heb je ook wat: een koepel met een middellijn van 85 meter en een hoogte van 80 meter – ruwweg vergelijkbaar met de Amsterdam Arena. Dit draaibare gevaarte heeft van zichzelf een gewicht van 5000 ton, en daar komt dan ook nog de 3000 ton van de telescoopbuis en -ophanging bij. De E-ELT wordt gebouwd op Cerro Armazones, een 3000 meter hoge piek op ongeveer twintig kilometer van de ESO-sterrenwacht op Paranal. De toegangsweg en het afvlakken van de top zijn al voltooid en naar verwachting zullen de werkzaamheden aan de koepel ter plaatse in 2017 beginnen. (EE)
ESO-persbericht

27 april 2016
Op de ESO-sterrenwacht op Paranal, in het noorden van Chili, is een nieuw systeem in gebruik genomen dat, met behulp van krachtige lasers, vier kunstmatige sterren op de hemel kan projecteren. Deze ‘richtsterren’ worden gebruikt voor de adaptieve optische systemen van de Very Large Telescope, waarmee wordt gecorrigeerd voor de vertroebelende werking van de aardatmosfeer. De Four Laser Guide Star Facility (4LGSF) bestaat uit vier 22-watt lasers. Door deze op de hemel te richten worden natriumatomen in de hoge atmosfeer zodanig aan het gloeien gebracht dat zij op echte sterren lijken. Deze kunststerren stellen de systemen in staat om scherpe hemelopnamen te maken. Met vier lasers kan de atmosferische turbulentie veel nauwkeuriger in kaart worden gebracht dan met één laser, en kunnen scherpe opnamen van een groter stukje hemel worden gemaakt. De 4LGSF-lasers van ESO zijn ontwikkeld in samenwerking met de industrie. Een van de laseronderdelen is geleverd door het Nederlandse bedrijf TNO. Ook andere grote sterrenwachten maken gebruik van deze lasers of zullen dat in de toekomst gaan doen. (EE)
Vier lasers boven Paranal

8 maart 2016
Na een tijdje te hebben proefgedraaid is de ESA-satelliet LISA Pathfinder begonnen aan haar wetenschappelijke missie: het testen van technologieën en technieken die nodig zijn om zwaartekrachtsgolven vanuit de ruimte te meten. LISA Pathfinder werd op 3 december 2015 gelanceerd en kwam op 22 januari jl. aan in een punt op 1,5 miljoen kilometer afstand van de aarde, in de richting van de zon. Daar moet de ruimtesonde het komende jaar ervaring opdoen met technologieën die in de toekomst nodig zijn voor het eLISA-project, een grote zwaartekrachtsgolfdetector die in 2034 gelanceerd moet worden. Het bestaan van zwaartekrachtsgolven is al in 1916 voorspeld door Albert Einstein. Einstein stelde de zwaartekracht voor als een vervorming van de ruimtetijd: hoe zwaarder een object des te sterker die vervorming. Twee extreem zware objecten die snel om elkaar heen draaien of botsen, zoals samensmeltende superzware zwarte gaten, zouden bovendien rimpelingen in die ruimtetijd moeten veroorzaken. Onlangs is het onderzoekers voor het eerst gelukt om zulke rimpelingen te registreren met een grote detector op aarde. De zwaartekrachtsgolven die de toekomstige eLISA-satelliet moet gaan detecteren hebben echter een langere golflengte dan de golven die met detectors op aarde kunnen worden gedetecteerd. Dat is essentieel voor het onderzoek van de zwaarste objecten in het heelal: de superzware zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels. LISA Pathfinder kan zelf geen zwaartekrachtgolven meten. Doel van de missie is om te onderzoeken of het mogelijk is om twee testmassa’s zó volmaakt stil op hun plek te houden, dat hun onderlinge positie tot op een miljardste millimeter gelijk blijft. Alleen als die nauwkeurigheid wordt bereikt, zal eLISA straks in staat zijn om zwaartekrachtsgolven te meten. De testmetingen met LISA Pathfinder gaan een half jaar duren. (EE)
A Perfectly Still Laboratory In Space

18 februari 2016
De regering van India heeft toestemming gegeven voor de bouw van een grote laserinterferometer voor de detectie van zwaartekrachtsgolven. ‘LIGO-India’ krijgt dezelfde opzet als de beide LIGO-detectoren in de VS. Hoe meer van deze detectoren in bedrijf zijn, des te gemakkelijker wordt het om de herkomst van waargenomen zwaartekrachtsgolven vast te stellen. Zwaartekrachtsgolven zijn minieme rimpelingen in de ruimtetijd die honderd jaar geleden al werden voorspeld door Albert Einstein. Eerder deze maand maakten wetenschappers bekend dat het voor het eerst was gelukt om zwaartekrachtsgolven te meten van twee om elkaar cirkelende zwarte gaten die uiteindelijk zijn versmolten. Omdat er maar twee detectors bij betrokken waren, kon echter niet precies worden vastgesteld waar de zwaartekrachtsgolven vandaan kwamen. Naar verwachting zal LIGO-India eind 2023 bedrijfsklaar zijn. Bij de constructie ervan wordt nauw samengewerkt met wetenschappers en technici van de Amerikaanse LIGO-tak. Voor die tijd zullen overigens nog twee grote zwaartekrachtsgolfdetectors in bedrijf komen: VIRGO in Italië (2016) en KAGRA in Japan (2018). (EE)
LIGO-India Gets Green Light

11 februari 2016
Het SKA-project (Square Kilometre Array, een gigantisch toekomstig radio-observatorium) heeft vijf miljoen euro subsidie gekregen uit het Horizon 2020-programma van de Europese Unie. De subsidie onderstreept het Europese belang van het internationale project. SKA wordt een gigantische verzameling schotels en antennes, verspreid over twee uitgestrekte gebieden, in West-Australië en in zuidelijk Afrika. Momenteel is 150 miljoen euro beschikbaar voor de pre-constructiefase. De EU-bijdrage wordt aangewend voor de ontwerpfase van de infrastructuur op de twee SKA-locaties. Hoewel het verhoudingsgewijs om een zeer bescheiden subsidie gaat, spreekt Simon Berry van SKA toch van 'schitterend nieuws'. (GS)
SKA awarded €5M funding from the European Union

26 januari 2016
Door radiotelescopen op aarde te 'koppelen' met een radioastronomische satelliet in een wijde baan om de aarde hebben sterrenkundigen de scherpste sterrenkundige afbeelding ooit weten te creëren. De radio-'foto' toont de zogeheten jet (straalstroom) van een superzwaar zwart gat in de kern van het sterrenstelsel BL Lacertae. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in The Astrophysical Journal. De scherpte van een astronomische foto wordt in eerste instantie bepaald door de middellijn van de gebruikte telescoop: hoe groter de telescoop (of de radioschotel), hoe meer kleine details er in het resulterende beeld te zien zijn. In de radiosterrenkunde wordt de interferometrietechniek gebruikt om afzonderlijke radioschotels onderling met elkaar te koppelen, zodat een beeldscherpte verkregen wordt die overeenkomt met die van een denkbeeldig instrument dat even groot is als de afstand tussen de twee verst uiteen gelegen schotels. Zo levert de Westerbork-radiotelescoop (14 schotels verspreid over een afstand van ca. 3 kilometer) even scherpe beelden op als een denkbeeldige radioschotel met een middellijn van 3 kilometer. De nieuwe waarnemingen van de jet van BL Lacertae zijn verkregen door metingen van de Russische kunstmaan Spektr-R te combineren met gelijktijdig verrichte waarnemingen van radioschotels in Europa en de Verenigde Staten. Op die manier ontstond een denkbeeldige telescoop met afmetingen van ca. 100.000 kilometer - acht maal de middellijn van de aarde. De bijbehorende beeldscherpte - een maat voor de hoeveelheid detail die zichtbaar is - zou voldoende zijn om een euromunt op de maan te kunnen zien. BL Lacertae bevindt zich op een afstand van ca. 900 miljoen lichtjaar; de jet heeft een lengte van ongeveer 2 lichtjaar. (GS)
Space-Earth System Produces Highest-Resolution Astronomical Image >

26 januari 2016
Een internationaal team van sterrenkundigen met Nederlandse inbreng gaat een instrument ontwikkelen voor de in aanbouw zijnde European Extremely Large Telescope (E-ELT). Het instrument, MOSAIC, is een multi-objectspectrograaf. De spectrograaf ontrafelt het licht van honderden objecten tegelijk. Met het instrument wordt het voor het eerst mogelijk individuele sterren in duizenden nabije sterrenstelsels waar te nemen. De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) stelt 150.000 euro beschikbaar voor een zogeheten fase-A-studie. Frankrijk, Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Brazilië en Duitsland leveren de benodigde menskracht om de plannen voor de spectrograaf verder te ontwikkelen. MOSAIC staat voor Multi-Object Spectrograph for Astrophysics, Inter-galactic medium studies and Cosmology. De spectrograaf sorteert het licht per object op kleur. Daarbij ontstaat een soort streepjescode met informatie over de temperatuur en de chemische samenstelling van de het onderzochte object. Met behulp van honderden glasvezels en vervormbare spiegels (adaptieve optiek) kunnen de astronomen gegevens ontrafelen van individuele sterren in duizenden nabije sterrenstelsels. Ook kunnen ze op zoek naar extragalactische planeten. Dat zijn planeten buiten onze Melkweg. Verder zullen ze honderden sterrenstelsels tegelijk bestuderen die zich ver weg, aan de rand van het zichtbare heelal bevinden.
Volledig persbericht

13 januari 2016
Op de ESO-sterrenwacht op Paranal, in het noorden van Chili, is een nieuw instrument in gebruik genomen dat straks zal ‘inzoomen’ op zwarte gaten. Het instrument, dat GRAVITY heet, maakt deel uit van de zogeheten VLT Interferometer – een ‘virtuele telescoop’ die bestaat uit een aantal (hulp)telescopen van de Europese Very Large Telescope. Al tijdens zijn eerste waarnemingen heeft GRAVITY een bescheiden ontdekking gedaan. Door het licht van meerdere telescopen te combineren kan het GRAVITY-instrument een virtuele telescoop met een middellijn van maximaal 200 meter te vormen. Deze techniek, die interferometrie heet, stelt astronomen in staat om veel fijnere details in hemelobjecten te detecteren dan met een enkelvoudige telescoop mogelijk is. Als onderdeel van de eerste waarnemingen hebben astronomen nauwkeurig gekeken naar de heldere jonge sterren van het zogeheten Trapezium, in het hart van het stervormingsgebied in het sterrenbeeld Orion. Bij deze eerste proefwaarnemingen heeft GRAVITY ontdekt dat een van de leden van de sterrenhoop, Thèta1 Orionis F, een dubbelster is. UIteindelijk zal GRAVITY vooral worden ingezet voor waarnemingen van de naaste omgeving van superzware zwarte gaten, zoals dat in het centrum van onze Melkweg. De detector zal onder meer laten zien hoe zwarte gaten materie uit hun omgeving opslokken en deels in de vorm van ‘jets’ weer uitstoten. Dit accretieproces speelt zich ook bij andere objecten af – bij pasgeboren sterren bijvoorbeeld. Het instrument is ook bij uitstek geschikt voor het meten van de snelheden van dubbelsterren, exoplaneten en jonge stellaire schijven, en het maken van opnamen van de oppervlakken van sterren.Tot nu toe is GRAVITY alleen getest met de vier 1,8-meter hulptelescopen van de VLT. De eerste waarnemingen met de vier 8-meter hoofdtelescopen staan later dit jaar op het programma. (EE)
Volledig persbericht

12 januari 2016
De grootste radiotelescoop ter wereld zal nog groter worden. LOFAR (Low Frequency Array) gaat zich uitbreiden naar Ierland. Dit is niet alleen goed nieuws voor de Ierse astrofysica, maar ook voor de International LOFAR Telescope (ILT). De plannen voor een LOFAR station in Ierland zijn er al langer, maar nu is het officieel: dit jaar wordt er een LOFAR station gebouwd in Ierland. I-LOFAR (het Ierland-LOFAR-consortium) heeft € 1.4 miljoen toegekend gekregen van de Science Foundation Ireland (SFI). Samen met € 0.5 miljoen, bestaande uit filantropische subsidies en contributies van I-LOFAR leden, is het mogelijk om het LOFAR station te bouwen en te exploiteren. Het LOFAR station zal centraal in Ierland op de grond van het Birr Castle gebouwd worden. De toekenning van €1.4 miljoen is vandaag, tijdens een meeting in het Birr Castle, gedaan door de Ierse ministers Bruton (werk, ondernemingen en innovatie) en English (educatie en skills). De toekenning is onderdeel van een investering van € 30 miljoen in wetenschap. LOFAR is een faciliteit voor astronomische studies van wereldniveau. LOFAR helpt bij zeer gedetailleerd onderzoek naar nabij en ver weg gelegen sterrenstelsels. Namens de ILT wordt LOFAR ontwikkeld en beheert door ASTRON, het Nederlands instituut voor radioastronomie. De International LOFAR Telescope is de grootste verbonden radiotelescoop ter wereld. De telescoop wordt sinds de opening in 2010 door toenmalig koningin Beatrix steeds verbeterd. Er zijn momenteel zes partnerlanden: van de 50 antenne stations zijn er 38 in Nederland, 6 in Duitsland, 3 in Polen en 1 in Frankrijk, Engeland en Zweden. Samen hebben zij duizenden ontvangende elementen. De toevoeging van het nieuwe Ierse station zal de afstand vergroten tussen antennestations, hierdoor worden de afbeeldingen scherper.
Volledig persbericht

14 december 2015
's Werelds gevoeligste detector voor donkere materie is dankzij nieuwe kalibratietechnieken nog eens ruim twintig maal zo gevoelig geworden. De LUX-detector (Large Underground Xenon-detector) in Zuid-Dakota maakt jacht op mysterieuze donkeremateriedeeltjes door de zeldzame lichtflitsjes te meten die zo'n deeltje produceert wanneer het héél af en toe in botsing komt met de kern van een xenon-atoom. De detector, die ruim 300 kilogram vloeibaar xenon bevat, bevindt zich in de Sanford Underground Research Facility in een verlaten mijn onder de Black Mountains. Hij is in 2013 in gebruik genomen. In een artikel in Physical Review Letters zetten de LUX-onderzoekers uiteen hoe ze de gevoeligheid hebben opgekrikt dankzij betere kalibratietechnieken. Die zijn gebaseerd op experimenten met neutronen: de botsing van een neutron met een xenon-atoom vertoont volgens de gangbare opvattingen veel overeenkomsten met de botsing van een WIMP (weakly interacting massive particle - de populairste kandidaat voor donkere materie). WIMP-botsingen zijn alleen zo'n quadriljoen keer zo zwak. Door de betere kalibratie lukt het om in de LUX-meetgegevens nog beter op zoek te gaan naar WIMPs met een geringe massa. Tot op heden is donkere materie echter nog steeds niet direct gedetecteerd. (GS)
World’s most sensitive dark matter detector gets better

8 december 2015
Op het Observatorium van Parijs zijn de eerste succesvolle waarnemingen verricht met een prototype van de Gamma-ray Cherenkov Telescope (GCT) - een relatief kleine, gevoelige groothoektelescoop die extreem snelle metingen verricht aan het zeer zwakke Cherenkov-schijnsel in de aardse dampkring dat ontstaan wanneer een energierijk gammafoton (of een deeltje uit de kosmische straling) de atmosfeer binnendringt. Vijfendertig van dergelijke GCT-telescopen zullen in de toekomst deel gaan uitmaken van de Cherenkov Telescope Array (CTA) - het grootste observatorium voor gammastraling en kosmische straling ter wereld. De GCT-telescopen richten zich daarbij vooral op de gammastraling met de allerhoogste energie, tussen 1 en 300 tera-elektronvolt. Naast de GCT-telescopen zullen nog verschillende andere typen telescopen gebruikt worden, waaronder grotere schotelinstrumenten. (GS)
CTA Prototype Telescope Achieves "First Light"

8 december 2015
Op de 10-meter Keck-telescopen op Maunakea, Hawaii, is op 1 december met suscces een nieuw lasersysteem in gebruik genomen voor adaptieve optiek. Met een krachtige laser worden natriumatomen op ca. 90 kilometer hoogte in de aardse dampkring in aangeslagen toestand gebracht. De atomen beginnen te gloeien, zodat een 'kunstmatige ster' ontstaat. Precisiemetingen aan die kunstster brengen de trillingen in de dampkring in kaart; snel vervormbare spiegels kunnen vervolgens voor die atmosferische trillingen compenseren, zodat foto's van de sterrenhemel spatscherp zijn en niet te lijden hebben onder de voortdurende luchtonrust. Het eerste lasersysteem voor adaptieve optiek op de Keck II telescoop werd in 2004 in gebruik genomen; een tweede versie volgde zeven jaar later op de Keck I telescoop. Het nieuwe systeem, ontwikkeld in samenwerking met de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), is veel sneller en gebruikt minder energie (1,2 kilowatt). De verwachting is dat alle grote telescopen in de toekomst gebruik zullen maken van adaptieve optiek-lasers van ditzelfde type. De ontwikkeling van het Next Generation Laser System kostte 4 miljoen dollar. (GS)
$4 Million Laser Marks Ground Zero for Adaptive Optics Science

3 december 2015
Er is grote onzekerheid ontstaan over de toekomst van de Thirty Meter Telescope – de eerste van een nieuwe generatie van reuzentelescopen die op Mauna Kea, Hawaï, zou worden gebouwd. Het hooggerechtshof van de staat Hawaï heeft de bouwvergunning die in 2011 voor het project werd gegeven nietig verklaard. De reden: de vergunning is afgegeven voordat er een fatsoenlijke hoorzitting was gehouden. Om de bouw van de TMT alsnog mogelijk te maken, moet het hele vergunningstraject, inclusief bezwaarprocedure, opnieuw worden doorlopen. Over de goede afloop daarvan – voor de TMT dan – bestaat de nodige onzekerheid. Inheemse groeperingen op Hawaï protesteren al jaren tegen de bouw van nóg een telescoop op Mauna Kea, die als een heilige plek wordt beschouwd. Ter compensatie worden weliswaar enkele kleinere sterrenwachten opgedoekt, maar dat heeft niet kunnen voorkomen dat de bouwwerkzaamheden onder druk van protestacties dit voorjaar stil kwamen te liggen. (EE)
Hawaiian high court blocks construction of giant telescope

16 november 2015
Instituten en bedrijven in Zuid-Afrika en Nederland hebben vandaag een Memorandum of Understanding ondertekend voor het ontwikkelen van nationale en regionale datacentra voor de toekomstige Square Kilometre Array radiotelescoop (SKA). De ondertekening maakt deel uit van de Nederlandse handelsmissie naar Zuid-Afrika onder leiding van minister-president Mark Rutte. SKA gaat uit twee gigantische netwerken van radiotelescopen en -antennes bestaan, één in Australië en Nieuw-Zeeland en één in zuidelijk Afrika. De telescoop zal kolossale hoeveelheden waarnemingsgegevens opleveren, in de orde van enkele petabytes per dag. Radiosterrenkundigen in Zuid-Afrika en Nederland doen al ervaring op met het verwerken en analyseren van zulke grote hoeveelheden data van de SKA-voorlopers LOFAR in Noordwest-Europa en MeerKAT in Zuid-Afrika. De verwachting is dat er in de toekomst op z'n minst twee grote SKA-datacentra zullen bestaan, één in Nederland, bij ASTRON Netherlands Institute for Radio Astronomy, en één in Zuid-Afrika. (GS)
SA-Dutch SKA data science partnership seeks to address big data conundrum

11 november 2015
Vandaag heeft een internationaal samenwerkingsverband van wetenschappers in het ondergrondse Gran Sasso laboratorium in Italië het nieuwe XENON1T-experiment in gebruik genomen. XENON1T is ontworpen om met een ongeëvenaarde gevoeligheid naar donkere materie te zoeken. Donkere materie is een van de basisingrediënten van het heelal en al decennialang wordt er in laboratoriumexperimenten naar gezocht. Maar tot nu toe is donkere materie alleen indirect waargenomen, via de zwaartekrachtinteracties die de bewegingen van hemellichamen bepalen. Op basis hiervan verwachten wetenschappers dat donkere materie bestaat uit stabiele elementaire deeltjes die tot nu toe aan detectie zijn ontsnapt. XENON1T bevindt zich in het Laboratori Nazionali del Gran Sasso in Italië, in een watertank, 1400 meter onder de grond. Dat is om te voorkomen dat andere vormen van (deeltjes)straling de metingen verstoren. Zijn naam dankt XENON1T aan het edelgas xenon waarmee het instrument gevuld is. Een botsing tussen donkere materie en xenon resulteert in een minuscule lichtflits. Met 248 uiterst gevoelige lichtsensoren gaat naar zulke lichtflitsen gezocht worden.Aan de realisatie van het experiment is vijf jaar gewerkt door twintig onderzoeksgroepen uit tien landen. De eerste resultaten van XENON1T worden begin 2016 verwacht.
Volledig persbericht

10 november 2015
Pierre Auger, het observatorium voor kosmische deeltjes in Argentinië, krijgt nieuwe, verbeterde detectoren. De Nederlandse deelnemers aan het internationale onderzoeksproject dragen in belangrijke mate bij aan de ‘Scintillator Surface Detector’, een van de belangrijkste nieuwe onderdelen. Hiermee hopen de onderzoekers de exacte eigenschappen van de aankomende hoogst-energetische kosmische straling te kunnen meten. Het Pierre Auger Observatorium in de provincie Mendoza, Argentinië, is de belangrijkste meetinstallatie voor het onderzoek aan kosmische straling, die veroorzaakt wordt door geladen deeltjes uit de ruimte. Ruim 500 wetenschappers uit 16 verschillende landen werken er aan de vraag waar de hoogst energetische deeltjes uit het heelal vandaan komen. Sinds de metingen begonnen in 2005 hebben meer dan 220 jonge wetenschappers hun proefschrift op Auger-metingen gebaseerd. Vanaf 2005 is een Nederlandse Auger-groep actief, een samenwerkingsverband tussen Nikhef en KVI-CART. Ook onderzoekers van het Institute for Mathematics, Astrophysics and Particle Physics van de Radboud Universiteit doen hierin mee. De groep heeft een vooraanstaande rol in de analyse en interpretatie van de data, met name voor de bepaling uit welke soorten deeltjes de kosmische straling bij de hoogste energie bestaat. Ook bij de geplande verbeteringen hebben Nederlandse wetenschappers een belangrijke rol. De nieuwe Scintillator Surface Detector voegt een nieuwe detectielaag toe die met de al bestaande detector het verschil kan meten tussen elektronen en muonen. Als een ultrahoog energetisch kosmisch deeltje op de atmosfeer botst, ontstaat er een lawine van secondaire deeltjes, bestaande uit muonen, elektronen en kerndeeltjes, al komen deze laatste vrijwel niet op het aardoppervlak aan. De muonen zijn vooral afkomstig van de eerste botsingen in de atmosfeer, terwijl elektronen later in de deeltjeslawine ontstaan. Met de aparte informatie over muonen en elektronen kan worden vastgesteld wat voor soort kern het inkomende kosmische deeltje is. Deze informatie is cruciaal om de herkomst in het heelal van deze deeltjes te kunnen achterhalen.
Volledig persbericht

<b>9 november 2015 </b><br>
Vandaag zijn twee SRON-onderzoekers aangekomen op Antarctica, waar ze een ballonmissie van de NASA voorbereiden. Half december tilt deze ballon infrarood-detectoren van SRON/TU Delft naar de stratosfeer, om daar vanaf de rand van de ruimte onderzoek te doen naar het ontstaan van sterren en planeten. Systems engineer Wouter Laauwen doet hier in blogs regelmatig verslag van.

Op een hoogte van 40 kilometer is de lucht boven Antarctica kristalhelder. Er is bijna geen waterdamp die de ver-infrarode straling uit de ruimte (ofwel terahertzstraling) blokkeert. De rand van de ruimte is daarom een perfecte omgeving om het ver-infrarode licht uit de ruimte op te vangen. Dit licht bevat veel informatie over het ontstaan van sterren en planeten uit gaswolken tussen de sterren. NASA gebruikt daarom super-hoge-druk-ballonnen om telescopen met ultragevoelige detectoren naar deze hoogte te brengen.

In 2012 maakte het eerste Stratospheric Terahertz Observatory (STO) al een rondvlucht van veertien dagen boven Antarctica. Ook STO-2 gaat &eacute;&eacute;n of twee veertiendaagse rondvluchten maken boven de Zuidpool. STO-2 gaat op 40 km hoogte boven de Zuidpool cirkelen door gebruik te maken van de stabiele poolwind, en brengt dan een deel van de sterrenhemel in kaart. STO-2 is net als zijn voorganger uitgerust met een telescoop met een diameter van bijna 1 meter maar beschikt over gevoeliger detectoren op drie ultrakorte golflengtes, gebouwd door SRON en de TU Delft. Vooral de zogenoemde 4.7 terahertz-ontvanger is bijzonder. Sterrenkundigen kunnen nu voor eerst vanaf de rand van de ruimte infraroodstraling op deze specifieke frequentie meten.

"Dat betekent dat STO-2 op dit gebied pionierswerk doet en als springplank kan fungeren voor toekomstige ruimtemissies," zegt SRON-teamleider Jian-Rong Gao. "De levenscyclus van sterren en planeten stelt onderzoekers nog voor veel raadsels. Met de nieuwe infrarooddetectoren kunnen we ontbrekende stukjes van de puzzel vinden.""We kunnen we nu atomair zuurstof meten: een lang gekoesterde wens van sterrenkundigen, "zegt SRON-astronoom Floris van der Tak. "De zuurstof-lijn vertelt ons welke plekken in de gaswolken tussen de sterren bijzonder warm zijn, opgewarmd door pas gevormde sterren. We kunnen zo dus de kraamkamers van nieuwe sterren direct opsporen."

Met de resultaten van dit onderzoek kunnen sterrenkundigen een model maken van de levenscyclus van sterren en planeten in onze Melkweg, dat we vervolgens kunnen toetsen aan andere sterrenstelsels. De wetenschappelijke leiding van de missie is in handen van de Universiteit van Arizona. De teams van prof. dr. Alexander Tielens (Universiteit Leiden) en prof. dr. Floris van der Tak (SRON/Rijksuniversiteit Groningen) dragen straks bij aan de internationale wetenschappelijke analyse van de waarnemingen. Het project wordt gefinancierd door NASA, NWO, SRON en de provincie Groningen.<br>&#8594; <a href="http://www.sron.nl/press-releases-news-754/4304-count-down-has-started-for-balloon-mission-on-antarctica" target="_blank">Origineel persbericht</a>

4 november 2015
Het Atacama Pathfinder Experiment (APEX), een 12-meter grote radioschotel hoog in de Chileense Andes, is uitgerust met een nieuwe ontvanger waarmee water en andere moleculen in het heelal kunnen worden gedetecteerd. Deze ‘Swedish-ESO PI receiver for APEX’ (SEPIA) is gevoelig voor straling met golflengten in het bereik van 1,4 tot 1,9 millimeter. De nieuwe SEPIA-ontvanger is in 2015 al ingezet bij astronomische testwaarnemingen met APEX. Dezelfde ontvangers worden ook geïnstalleerd op de antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Deze laatste doet waarnemingen in hetzelfde golflengtegebied, maar bestaat uit 66 schotelantennes die met elkaar verbonden zijn om een grotere beeldscherpte te bereiken. Zowel ALMA als SEPIA staat op de 5000 meter hoge Chajnantor-hoogvlakte. Deze uiterst droge locatie is bij uitstek geschikt om de zwakke signalen van kosmische watermoleculen op te pikken. Astronomen gebruiken SEPIA om interessante objecten te selecteren voor nader onderzoek met ALMA. Het onderzoek van water in de ruimte – in moleculaire wolken, in stervormingsgebieden en zelfs in kometen binnen ons zonnestelsel – zal naar verwachting belangrijke informatie opleveren over de rol van water in de Melkweg en in de geschiedenis van de aarde. (EE)
Eerste waarnemingen met SEPIA

2 november 2015
Na een ingrijpende upgrade is op de McDonald-sterrenwacht de Hobby-Eberly Telescope (HET) van de Universiteit van Texas in Austin opnieuw in gebruik genomen. De HET is voorzien van nieuwe optiek, nieuwe mechanische componenten en nieuwe software - eigenlijk is alleen de grote, licht elliptische gesegmenteerde hoofdspiegel van de telescoop ongewijzigd gebleven. De spiegel van de HET meet 10 bij 11 meter, maar door de gebruikte constructie werd daarvan altijd maar een (steeds wisselend) deel gebruikt, met een middellijn van 9,2 meter. Dankzij een nieuwe optische corrector is het beeldveld van de telescoop nu sterk vergroot, en wordt bovendien altijd een spiegeloppervlak met een middellijn van 10 meter benut, waardoor de HET nu de op drie na grootste optische telescoop ter wereld is, na de twee Keck-telescopen op Hawaii en de Gran Telescopio Canarias op La Palma. De complexe corrector, bestaande uit drie grote zorgvuldig ontworpen en geslepen spiegels, corrigeert bovendien de beeldfouten die ontstaan doordat de hoofdspiegel van de HET niet parabolisch is maar sferisch. Die keuze werd eind jaren negentig gemaakt om kosten te besparen; de HET zou bovendien vooral gebruikt worden voor spectroscopisch onderzoek, waarbij spatscherpe afbeeldingen minder belangrijk zijn. (Overigens kan de beeldkwaliteit nog steeds niet tippen aan die van veel duurdere telescopen zoals de Europese Very Large Telescope in Chili.) Dankzij de upgrade zal de Hobby-Eberly Telescope in de toekomst intensief gebruikt kunnen worden voor het vastleggen van posities, afstanden en vormen van talloze ver verwijderde sterrenstelsels. Op die manier hopen kosmologen meer inzicht te krijgen in de ware aard en de verdeling van donkere materie en donkere energie in ruimte en tijd. (GS)
Upgraded Hobby-Eberly Telescope Sees First Light

13 oktober 2015
Op donderdag 15 oktober wordt Stratos II+, een raket die volledig gebouwd is door studenten van de TU Delft, opnieuw gelanceerd. De eerste poging, in oktober 2014, mislukte door technische problemen. Aan boord van de raket bevindt zich een antenne voor het opvangen van radiosignalen onder de 30 megahertz en een digitale ontvanger, gemaakt door astronomen van het Radboud Radio Lab van de Radboud Universiteit. Het experiment is een belangrijke opmaat voor een radiotelescoop op de maan. Zo’n radiotelescoop op de maan kan het voor het eerst mogelijk maken om de radiostraling van kort na de oerknal te meten. Doordat onze atmosfeer straling met lange golflengtes reflecteert en dus niet doorlaat, en doordat we zelf veel straling van deze frequenties produceren, is deze straling ‘onzichtbaar’ voor radiotelescopen op de aarde. Het belangrijkste doel van Stratos II+ is om de werking van de technologie te demonstreren. De raket is ook beladen met apparatuur voor de stroomvoorziening, het opslaan van de gegevens van de antenne en het analyseren van die gegevens. Als de technologie deze test doorstaat, kan ze te zijner tijd worden toegepast in een professionele ruimtemissie. Het Radboud Radio Lab team zal de vijftig centimeter lange antenne ook gebruiken om de Radio Frequentie Interferentie (RFI) in de atmosfeer meten, en hoe de sterkte van deze door onszelf geproduceerde straling toeneemt wanneer de raket tot vijftig kilometer hoogte klimt. De astronomen hopen zo een beter idee te krijgen van de hoeveelheid RFI die in de ruimte te verwachten valt. [Update: de lancering van de raket is donderdag mislukt. Maar op vrijdag 16 oktober lukte het wel. De raket heeft een recordhoogte van 21.457 meter gehaald en inmiddels is de Nijmeegse payload intact uit de teruggekeerde raket verwijderd.]
Volledig persbericht

12 oktober 2015
De oude en relatief kleine 2,1 meter-telescoop op de Kitt Peak-sterrenwacht in Arizona, die al in 1964 in gebruik werd genomen, is uitgerust met een geautomatiseerd systeem voor adaptieve optiek, Robo-AO geheten. Adaptieve optiek is een techniek waarbij gecorrigeerd wordt voor de storende trillingen van de aardse dampkring, die de beeldscherpte van een telescoop op aarde degraderen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van metingen aan een kunstmatig gegenereerde 'ster' op tientallen kilometers hoogte, geproduceerd door een laser. Dankzij de adaptieve optiek kan de telescoop ingezet worden voor precisiewaarnemingen aan uiteenlopende astronomische objecten, zoals bijvoorbeeld planeten bij andere sterren, dubbelplanetoïden, weersverschijnselen op planeten in ons eigen zonnestelsel, enzovoorts. Robo-AO, ontwikkeld door de Universiteit van Hawaii, was tot voor kort in bedrijf op de 1,5 meter-telescoop van de Palomar-sterrenwacht in Californië. Zoals de naam al aangeeft werkt Robo-AO vrijwel geheel automatisch. (GS)
A Sharp-Eyed Future for Historic Kitt Peak Telescope

7 oktober 2015
De ontwikkeling van het eerste wetenschappelijke instrument voor de (nog te bouwen) European Extremely Large Telescope (E-ELT), de camera MICADO, heeft een nieuwe mijlpaal bereikt. De deelnemende instituten in Duitsland, Frankrijk, Italië, Nederland en Oostenrijk hebben met de ondertekening van een intentieverklaring het startschot gegeven voor de ontwikkeling van het instrument. Daarmee gaat MICADO, die mede wordt ontworpen en gebouwd door wetenschappers en technici van de Rijksuniversiteit Groningen en het Nederlands instituut voor radioastronomie Astron in Dwingeloo, zijn ontwerpfase in. MICADO staat voor Multi-AO Imaging Camera for Deep Observations. De camera moet de E-ELT in staat stellen om uiterst scherpe opnamen te maken in het nabij-infrarode deel van het spectrum. Om de beeldvertroebeling van de aardatmosfeer tegen te gaan, wordt MICADO uitgerust met een geavanceerd adaptief optisch systeem. De bouw van de camera zal bijna tien jaar gaan duren: de ingebruikneming van zowel MICADO als de E-ELT staat gepland voor 2024. De European Extremely Large Telescope wordt de grootste optische telescoop die ooit is gebouwd. De telescoop krijgt een hoofdspiegel met een effectieve diameter van 39 meter. Daarmee is zijn licht-opvangende oppervlak veertien keer zo groot als dat van de grootste telescoop van dit moment, de Gran Telescopio Canarias. De E-ELT wordt gestationeerd op de Cerro Armazones, een 3064 meter hoge berg in het droge noorden van Chili. (EE)
Kick-off for a new era of precision astronomy

22 september 2015
Onder leiding van de University of Oxford en het UK Astronomy Technology Centre zullen Britse onderzoekers een van de eerste wetenschappelijke instrumenten gaan ontwikkelen en bouwen voor de toekomstige 39,2-meter European Extremely Large Telescope (E-ELT). De HARMONI-spectrograaf is een van de drie zogeheten first light-instrumenten van de E-ELT, die gebouwd gaat worden op Cerro Armazonas in Noor-Chili. Met de ontwikkeling en bouw van HARMONI is een bedrag van bijna 30 miljoen euro gemoeid. HARMONI is een zogeheten 'integral field spectrograph': het instrument kan van elk waargenomen object in het beeldveld van de telescoop nauwkeurig de positie aan de hemel én het spectrum vastleggen - de manier waarop de uitgestraalde energie verdeeld is over verschillende golflengten. Uit zo'n spectrum leiden sterrenkundigen waardevolle informatie af over o.a. de beweging en de samenstelling van een hemellichaam. HARMONI zal in de eerste periode na de ingebruikname van de E-ELT voor alle denkbare waarnemingen worden ingezet, van planeten bij andere sterren tot zwarte gaten en sterrenstelsels aan de rand van het waarneembare heelal. (GS)
UK Scientists Seal Deal on European Extremely Large Telescope’s First-Light Spectrograph

21 september 2015
Het Amerikaanse Department of Energy heeft de financiering van het Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) goedgekeurd. DESI zal gemonteerd worden op de 4-meter Mayall-telescoop op de Kitt Peak-sterrenwacht in Arizona, onderdeel van het National Optical Astronomy Observatory. Het 5 ton zware instrument zal in de loop van vijf jaar spectra vastleggen van ruim 30 miljoen sterrenstelsels en quasars. Uit het spectrum van een sterrenstelsel is onder andere de afstand af te leiden. Met behulp van DESI hopen astronomen de grootste en meest gedetailleerde 3D-kaart van de groteschaalstructuur van het universum samen te stellen. Op die manier kan inzicht worden verkregen in de rol van donkere materie en donkere energie tijdens de evolutie van het heelal. DESI krijgt een beeldveld van maar liefst 8 graden en kan van 5000 sterrenstelsels tegelijk het spectrum vastleggen. Daartoe wordt het instrument uitgerust met 5000 glasvezels die met behulp van even zoveel kleine robotjes binnen één minuut naar de juiste positie gemanoeuvreerd kunnen worden om elk het licht van één sterrenstelsel in het beeldveld op te vangen en naar de spectroscoop te leiden. De robotjes gaan gebouwd worden door de University of Michigan. Het is de bedoeling dat DESI in 2019 in gebruik wordt genomen. Het Amerikaanse National Optical Astronomy Observatory werkt al langer samen met het Department of Energy in het onderzoek aan donkere materie en donkere energie, onder andere in de vorm van de Dark Energy Camera op de 4-meter Blanco-telescoop op de Cerro Tololo-sterrenwacht in Chili en de bouw van de Large Synoptic Survey Telescope op Cerro Pachón, eveneens in Chili. (GS)
Dark Energy Spectrometer for Kitt Peak Receives Funding Green Light

31 augustus 2015
De gigantische digitale camera van de toekomstige Large Synoptic Survey Telescope (LSST) zal gebouwd worden door het Stanford Linear Accelerator Center in Californië. De bouw van de camera - met 3,2 miljard pixels de grootste digitale camera ter wereld - heeft definitief groen licht gekregen van het Amerikaanse Department of Energy. De camera krijgt de afmetingen van een kleine auto en weegt ca. drie ton. Wanneer de 8,4 meter Large Synoptic Survey Telescope gereed is (in 2022) zal de camera een paar keer per week de gehele zichtbare sterrenhemel extreem gedetailleerd vastleggen: in tien jaar tijd zullen naar verwachting enkele tientallen miljarden sterrenkundige objecten (sterren en sterrenstelsels) gecatalogiseerd worden. Er zijn 1500 HDTV-schermen nodig om één opname van de camera in volledige resolutie weer te geven. De voorbereidingen voor de bouw van de LSST, op Cerro Pachón in Noord-Chili, zijn al in volle gang. (GS)
World’s Most Powerful Digital Camera Sees Construction Green Light

16 juli 2015
De Cherenkov Telescope Array (CTA), een internationaal project waaraan ook Nederland bijdraagt, komt te staan in het noorden van Chili en op het Canarische eiland La Palma. Dat heeft de CTA Resource Board bekendgemaakt. De twee locaties krijgen de voorkeur boven die in Namibië en Mexico. De CTA zal gaan bestaan uit 120 telescopen, waarvan er 100 dicht bij de Europese sterrenwacht op Paranal komen te staan, verspreid over een oppervlakte van 3 vierkante kilometer. De overige twintig komen op de locatie van de Instituto Astrofisica de Canarias Observatorio del Roque de los Muchachos. De gesegmenteerde spiegels van de telescopen krijgen afmetingen variërend van 4 tot 24 meter.Daarmee wordt de CTA vele malen groter dan bestaande Cherenkov-telescopen, zoals de H.E.S.S. in Namibië. De instrumenten zijn bedoeld om de lichtflitsjes te registreren die ontstaan wanneer zeer energierijke gammastraling uit het heelal de aardatmosfeer binnenkomt. Deze straling is afkomstig van objecten als supernova’s, pulsars en actieve zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels, maar ook de zogeheten donkere materie kan een bron zijn. (EE)
Paranal and La Palma Sites Chosen for Final Negotiations to Host World’s Largest Array of Gamma Ray Telescopes

7 juli 2015
Wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen en van NWO-instituut ASTRON zijn klaar voor de enorme gegevensstroom die de 'opgevoerde' Nederlandse radiotelescopen bij Westerbork vanaf december beginnen te produceren. In een artikel dat binnenkort verschijnt in Astronomy & Computing laten ze zien hoe ze snel en geautomatiseerd de hemel in 3D kunnen ontdekken. De astronomen keken de techniek af van medici die CT-scans en MRI-scans analyseren. Op dit moment zijn technici hard aan het werk om de nieuwe APERTIF-antennesystemen te installeren op de Westerbork Synthese Radio Telescoop. Het merendeel van de oude radioantennes wordt vervangen door een rooster van elf bij elf antennes per telescoop. In plaats van een gebied ter grootte van één volle maan kunnen de telescopen dan binnenkort een blok van zes bij zes volle manen zien. Daarnaast wordt het golflengtebereik van een enkele meting twee maal zo groot. De installatie is in volle gang en moet eind volgend jaar afgerond zijn.Al met al zullen er honderd keer meer gegevens op de astronomen afkomen dan nu het geval is. Dit betekent dat de verwerking en analyse van de meetgegevens in hoge mate geautomatiseerd moet worden. Wetenschappers op het Kapteyn Instituut (Rijksuniversiteit Groningen) en bij ASTRON hebben alvast gedaan alsof APERTIF al in gebruik genomen is. Ze hebben een afbeelding gemaakt van 35 losse, oude Westerbork-waarnemingen en zijn daar mee gaan testen. In een artikel voor Astronomy & Computing laten ze zien hoe ze de sterrenstelsels in 3D in beeld kunnen brengen. Het duidelijkst wordt het in een filmpje. De onderzoekers kunnen sterrenstelsels draaien en van alle kanten bekijken. De techniek die de astronomen gebruiken om het heelal zichtbaar te maken is oorspronkelijk ontwikkeld voor het analyseren van CT-scans en MRI-scans. De Groningse promovendus Davide Punzo paste de software aan zodat nu ook sterrenkundigen het kunnen gebruiken. Groepsleider en medeauteur Thijs van der Hulst (Rijksuniversiteit Groningen): 'Het werk van Davide is essentieel voor een goede analyse van de gegevensstroom. Het gaat ons niet alleen op korte termijn bij APERTIF helpen, maar ook op de lange termijn bij de toekomstige reuzentelescoop SKA.'
Origineel persbericht

15 juni 2015
De University of Utah heeft plannen voor een grootschalige uitbreiding van de Telescope Array - een observatorium voor energierijke kosmische straling dat uit honderden detectoren bestaat, verspreid over een groot gebied ten westen van Delta, Utah. De uitbreiding zou een verviervoudiging betekenen voor de totale oppervlakte van het observatorium, dat daarmee ongeveer even gevoelig wordt als het vergelijkbare Pierre Auger Observatory in Argentinië. Kosmische straling bestaat uit energierijke elektrisch geladen deeltjes uit het heelal - voornamelijk protonen en elektronen. Sommige kosmische-stralingsdeeltjes hebben een onvoorstelbaar hoge energie; de herkomst van deze UHECR's (ultra-high-energy cosmic rays) is een raadsel. Met de Telescope Array - een gezamenlijk project van Amerikaanse en Japanse onderzoekers - is vorig jaar wel ontdekt dat er verhoudingsgewijs veel van deze UHECR's afkomstig zijn uit een relatief klein gebied aan de hemel, ten zuiden van de Grote Beer. Met de uitbreiding van de Telescope Array zal het mogelijk zijn deze hot spot in detail te bestuderen, zodat het raadsel van de extreem energierijke kosmische deeltjes misschien voorgoed kan worden opgelost. Een groot deel van de benodigde 6,4 miljoen dollar is al toegezegd door Japan; de University of Utah hoopt begin volgend jaar de rest van het geld bijeen te hebben. (GS)
Cosmic ray observatory to expand

3 juni 2015
De Giant Magellan Telescope Organization heeft de meer dan 500 miljoen dollar bij elkaar die nodig is om een begin te maken met de bouw van de eerste van een nieuwe generatie van extreem grote telescopen. Eenmaal voltooid is deze Giant Magellan Telescope (eventjes) de grootste optische telescoop ter wereld. De zeven 8,4-meter spiegels van de telescoop zullen meer dan zes keer zoveel licht verzamelen als de grootste optische telescopen van dit moment. En de opnamen die ermee worden gemaakt kunnen tot wel tien keer zo scherp zijn als die van de Hubble-ruimtetelescoop. Met deze specificaties moet de GMT in staat zijn om aarde-achtige planeten bij nabije sterren te ontdekken. Ook zal hij de sterrenstelsels kunnen opsporen die verder weg staan dan de verste stelsels die tot nu toe zijn waargenomen. De nieuwe telescoop wordt gebouwd op Cerro Las Campanas, een 2400 meter hoge berg in de Chileense Atacama-woestijn, waar ook al diverse andere telescopen staan. Naar verwachting zal de GMT in 2021 zijn eerste licht opvangen en in 2024 volledig in bedrijf zijn. Niet lang daarna zullen ook de (nog grotere) European Extremely Large Telescope en Thirty Meter Telescope gereed zijn. (EE)
Construction to Begin on Largest Telescope

2 juni 2015
De bouw van de Thirty Meter Telescope (TMT) op de top van de Mauna Kea (Hawaï) heeft gevolgen voor andere telescopen die daar zijn gestationeerd. Eind mei heeft de gouverneur van Hawaï groen licht gegeven aan de bouw van de TMT, onder voorwaarde dat drie of vier van de bestaande sterrenwachten op de berg binnen tien jaar worden ontmanteld. Door zijn gunstige ligging heeft Mauna Kea zich kunnen ontwikkelen tot een van de belangrijkste astronomische centra ter wereld. Niet iedereen is daar blij mee: de inheemse bevolking beschouwt Mauna Kea als een heilige berg. Door de komst van TMT laaiden de protesten weer zodanig op, dat de nog maar net begonnen bouw van de reuzentelescoop in april moest worden stilgelegd. Om aan de wensen van de Hawaïanen tegemoet te komen, heeft de gouverneur nu besloten dat een kwart van de bestaande sterrenwachten dicht moet vóórdat de TMT rond 2025 in bedrijf wordt genomen. Het eerste ‘slachtoffer’ is de Caltech Submillimeter Observatory, die overigens al sinds 2009 op de nominatie staat om gesloten te worden. Dit instrument wordt nu in september ontmanteld. Welke er nog meer gaan sneuvelen, is onzeker. Vast staat wel dat de grote optische telescopen Keck, Gemini en Subaru, waarover tot eind 2033 internationale afspraken bestaan, ongemoeid worden gelaten. Ook is nog onduidelijk wanneer de bouw van de TMT wordt hervat. Tegen dit project lopen nog verschillende rechtszaken. (EE)
Hawaii prunes Mauna Kea telescope hub

20 mei 2015
De Radboud Universiteit investeert 1,3 miljoen euro in de oprichting van het nieuwe ’Radboud Radio Lab’, een expertisecentrum rond een sterke troef van de Nijmeegse astronomen: radio-interferometrie. Met deze inmiddels veelgebruikte techniek kunnen bronnen van radiostraling – zoals zwarte gaten in de ruimte of kunstmatige radiozenders op aarde – heel precies in beeld gebracht en gelokaliseerd worden. Met radio-interferometrie kan er één beeld gemaakt worden van de gelijktijdige waarnemingen van radiotelescopen over de hele wereld. Dit speelt een belangrijke rol in grote projecten zoals BlackHoleCam en de Event Horizon Telescope, die als doel hebben om voor het eerst een afbeelding van het zwarte gat in het centrum van ons melkwegstelsel te maken. De ondersteuning van BlackHoleCam is dan ook het eerste concrete doel van het Radboud Radio Lab.
Volledig persbericht

19 mei 2015
Met de officiële ingebruikname van Advanced LIGO (aLIGO) in Hanford, Washington, breekt vandaag een nieuwe fase aan in de jacht op zwaartekrachtsgolven - minieme rimpelingen in de ruimtetijd die nog nooit direct zijn waargenomen maar waarvan het bestaan wordt voorspeld door Einsteins algemene relativiteitstheorie. De eerste waarnemingscampagne met aLIGO staat gepland voor komend najaar. Het LIGO-observatorium (Laser Interferometry Gravitational-wave Observatory) werd begin deze eeuw in gebruik genomen. LIGO bestaat uit twee identieke detectors in de Amerikaanse staten Louisiana en Washington. In twee loodrecht op elkaar geplaatste, kilometerslange vacuümbuizen worden laserstralen heen en weer gekaatst door spiegels; door de laserbundels met elkaar te interfereren kunnen minieme (variërende) lengteverschillen aan het licht komen die het resultaat zijn van passerende zwaartekrachtsgolven. De oorspronkelijke LIGO-detectoren waren vooral bedoeld om ervaring met de techniek op te doen. Inmiddels zijn in Washington compleet nieuwe detectoren geplaatst die veel gevoeliger zijn; in Louisiana wordt de laatste hand gelegd aan de installatie van Advanced LIGO. In het najaar van 2015 zal de eerste gezamenlijke meetcampagne van start gaan. Het Duitse Albert Einstein Institut in Hannover heeft belangrijke bijdragen geleverd aan de ontwikkeling van aLIGO, onder andere door de ontwikkeling en bouw van krachtige lasers en data-analysemethoden. Even buiten Hannover staat de relatief kleine GEO600-zwaartekrachtsgolfdetector, die vooral gebruikt wordt als testbed voor nieuwe technologieën. aLIGO moet uiteindelijk gaan samenwerken met de Europese VIRGO-detector bij Pisa, Italië. De hoop is dat de eerste directe detectie van zwaartekrachtsgolven binnen hooguit twee jaar een feit zal zijn. (GS)
A large step closer to the first direct detection of gravitational waves (oorspronkelijk persbericht)

11 mei 2015
In Owens Valley, Californië, is een nieuwe radiotelescoop in gebruik genomen voor onderzoek van laagfrequente, langgolvige radiostraling uit het heelal. De Owens Valley Long Wavelength Array (OV-LWA) bestaat uit 250 antennes, verspreid over een gebied zo groot als 450 voetbalvelden. Net als de Nederlandse LOFAR-telescoop (Low-Frequency Array) houdt de OV-LWA de gehele sterrenhemel in de gaten, en kan hij gebruikt worden voor onderzoek aan onder andere pulsars, zonnevlammen en poollicht (ook in andere planetenstelsels) en de vroege jeugd van het heelal. De telescoop is ontwikkeld door een consortium van universiteiten en instituten, waaronder het California Institute of Technology, NASA's Jet Propulsion Laboratory, Harvard University, de University of New Mexico, Virginia Tech, en het Naval Research Laboratory. De OV-LWA produceert 25 terabyte aan data per dag. (GS)
Powerful New Radio Telescope Array Searches the Entire Sky 24/7

6 mei 2015
Astronomen en astrodeeltjesfysici vieren de recente financiële impuls van €15 miljoen voor Europese telescopen, door de lancering van het ASTERICS-project (Astronomy ESFRI and Research Infrastructure Cluster). Dit project zal helpen om Big Data-uitdagingen binnen de Europese astronomie op te lossen, en geeft leden direct interactieve toegang tot de beste afbeeldingen en data binnen de Europese astronomie. Astronomie ervaart een sterke stijging van de hoeveelheid data vanuit de huidige generatie observatoria. Deze stijging zal explosief toenemen met de volgende generatie telescopen, benadrukt in de European Strategy Forum on Research Infrastructures (ESFRI). Het gaat om de European Extremely Large Telescope (E-ELT), de Square Kilometre Array (SKA), de Cherenkov Telescope Array (CTA) en KM3NeT, een instrument voor het detecteren van kosmische neutrino's. De impuls van €15 miljoen zal de Europese toonaangevende observatoria helpen om algemene oplossingen te vinden voor hun Big Data-uitdagingen, hun interoperabiliteit en planning, en hun datatoegang. Het project financiert ook massale deelname aan wetenschap door burgers voor de huidige en volgende generatie toonaangevende Europese observatoria. Het ASTERICS project staat onder leiding van ASTRON, het Nederlands Instituut voor Radioastronomie. Het project wordt samen met 22 Europese partnerinstituten uitgevoerd. Van het totale bedrag wordt er 4,3 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de instituten in Nederland. De Nederlandse instituten die meedoen aan het ASTERICS project zijn; ASTRON, JIVE, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Universiteit van Amsterdam (UVA), Nikhef en SURFnet.
Volledig persbericht

30 april 2015
Het hoofdkwartier van de toekomstige Square Kilometre Array radiotelescoop (SKA) komt in Jodrell Bank, nabij Manchester, op het terrein waar zich nu ook al de 75-meter Lovell-radiotelescoop bevindt. Dat heeft de SKA Organisation woensdag besloten. Twee landen (Italië en het Verenigd Koninkrijk) hadden een bid uitgebracht voor de huisvesting van het hoofdkwartier. De keuze is op Jodrell Bank gevallen, vanwaar nu ook al de pre-constructiefase van SKA wordt geleid.SKA gaat bestaan uit tienduizenden radioschotels en dipoolantennes, verspreid over zuidelijk Afrika en Australië. De radiotelescoop krijgt een totaal verzamelend oppervlak van één vierkante kilometer. (GS)
World’s largest radio telescope has a permanent home for its headquarters

22 april 2015
De 20 meter lange, 760 ton zware ICARUS-neutrinodetector van het Europese deeltjeslaboratorium CERN in Genève wordt in 2017 verscheept naar het Amerikaanse Fermilab bij Chicago. Daar gaat hij deel uitmaken van een trio van gevoelige neutrinodetectoren die samen onderzoek moeten gaan doen aan de vrijwel massaloze 'spookdeeltjes'.Neutrino's treden nauwelijks in wisselwerking met gewone materie. Een van de manieren om ze te 'vangen' is met grote hoeveelheden vloeibaar argon: heel af en toe gaat een neutrino uit het heelal een reactie aan met een argonatoomkern. ICARUS is de grootste en zwaarste vloeibaar-argondetector ter wereld.Vanaf 2018 moet ICARUS weer operationeel zijn, samen met twee kleinere neutrinodetectoren: de Short Baseline Neutrino Detector (SBND, 260 ton) en de MicroBooNE-detector (170 ton). Daarmee beschikt het Amerikaanse Fermilab straks over een van de grootste neutrino-onderzoeksfaciliteiten ter wereld. (GS)
ICARUS neutrino experiment to move to Fermilab

21 april 2015
Sterrenkundigen zijn erin geslaagd om de 10-meter South Pole Telescope in Antarctica te koppelen aan de 12-meter APEX-telescoop in Noord-Chili. Door de waarnemingen van de twee telescopen (op een golflengte van 1,3 millimeter) 'in fase' bij elkaar op te tellen, wordt een extreem hoge beeldscherpte bereikt, overeenkomend met de beeldscherpte van een virtuele telescoop die even groot is als de afstand tussen de twee instrumenten (ca. 7000 kilometer). Van een fysieke koppeling van de twee millimetertelescopen is geen sprake; de waarnemingen worden - samen met een zeer nauwkeurige tijdregistratie - opgeslagen en later met behulp van een zogeheten correlator (een grote supercomputer) bij elkaar 'opgeteld'. Op radiogolflengten wordt deze VLBI-techniek (Very Long Baseline Interferometry) al langer toegepast; op de kortere millimetergolflengten staat de techniek nog in de kinderschoenen. Nu ook de South Pole Telescope geschikt is gemaakt voor VLBI-waarnemingen, kan hij in de nabije toekomst deel gaan uitmaken van de Event Horizon Telescope (EHT), een reusachtige virtuele telescoop waarmee astronomen gedetailleerde waarnemingen willen verrichten aan het superzware zwarte gat in de kern van het Melkwegstelsel. Met de EHT moet het mogelijk zijn om de 'rand' (de zogeheten gebeurtenishorizon) van het zwarte gat in beeld te brengen.Volgend jaar omvat de EHT telescopen in Noord- en Zuid-Amerika, Europa, Hawaii, en nu dus ook Antarctica. Tijdens de test met de South Pole Telescope zijn overigens ook waarnemingen verricht aan het zwarte gat in het sterrenstelsel Centaurus A, op ca. 12 miljoen lichtjaar afstand van de aarde. (GS)
Virtual Telescope Expands to See Black Holes

15 april 2015
Toekomstige ruimtetelescopen worden mogelijk niet uitgerust met een vaste spiegel, maar met ‘Orbiting Rainbows’ – plat gezegd: een wolk glittertjes. Dat is althans een van de technologieën die bij NASA op haalbaarheid worden onderzocht. Het idee is overigens niet nieuw: het werd al in 1979 voorgesteld door de Franse astronoom Antoine Labeyrie. Gewone telescopen verzamelen licht met behulp van een glazen spiegel. Door hun grote afmetingen en gewicht is het heel kostbaar om zo’n telescoop de ruimte in te brengen. Een wolk glittertjes heeft dat nadeel niet. Er is zelfs geen bevestigingsconstructie nodig: de miljoenen licht-weerkaatsende deeltjes worden met behulp van laserbundels op hun plek gehouden. Bijkomend voordeel: je kunt de ‘spiegel’ die zo ontstaat naar believen groter of kleiner maken. Er kleven ook nadelen aan. Het beeld van een telescoop die met Orbiting Rainbows is uitgerust, vertoont veel meer ruis dan dat van een gewone telescoop. Dat effect moet worden bestreden met computersoftware. Het principe van de Orbiting Rainbows is in een laboratorium getest en lijkt te werken. Maar voordat er aan de toepassing ervan in ruimtetelescopen kan worden gedacht, moet er nog veel gebeuren. De onderzoekers willen graag een kleine versie van hun ‘glittertelescoop’ in de ruimte testen. (EE)
Glitter Cloud May Serve as Space Mirror

30 maart 2015
De Amerikaanse National Science Foundation steekt 14,5 miljoen dollar in de oprichting van het North American Nanohertz Observatory for Gravitational Waves Physics Frontiers Center (NANOGrav). Het nieuwe centrum, onder leiding van Xavier Siemens van de University of Wsiconsin-Milwaukee, gaat de komende jaren de activiteiten coördineren van 15 instituten die met behulp van radiotelescopen jacht gaan maken op zwaartekrachtsgolven - minieme vervormingen van de ruimtetijd, die 100 jaar geleden werden voorspeld door Einsteins algemene relativiteitstheorie. Zwaartekrachtsgolven kunnen de meest uiteenlopende golflengten hebben. Op hoogfrequente, kortgolvige zwaartekrachtsgolven wordt jacht gemaakt door grote interferometers zoals LIGO in de Verenigde Staten en VIRGO in Europa. Langere golven, met een veel kleinere frequentie (in het nanohertzgebied) kunnen gedetecteerd worden door precisiemetingen aan de radiosignalen van pulsars. De aankomsttijden van die zeer regelmatige radiopulsjes vertonen minieme variaties wanneer er zwaartekrachtsgolven door de ruimte bewegen. NANOGrav gaat gebruik maken van metingen van de 305-meter radiotelescoop van Arecibo, de 100-meter Green Bank Telescope, en van radiosterrenwachten in Europa, Australië en Canada. (GS)
New NSF-Funded Physics Frontiers Center Expands Hunt for Gravitational Waves

24 maart 2015
Wat te doen met de vloedgolf aan gegevens die de in aanbouw zijnde radiotelescoop SKA over tien jaar gaat verzamelen? Dat astronomen met die vraag worstelen, is begrijpelijk. Want de ‘Square Kilometer Array’, die verspreid over Afrika en Australië wordt opgesteld, zal meer data afleveren dan er servercapaciteit is. En zelfs als er genoeg servers zouden zijn, is er niet genoeg stroom beschikbaar om die te laten draaien. Bij onderzoek dat in The Astronomical Journal is gepubliceerd, hebben wetenschappers van de universiteit van Wisconsin-Madison een nieuwe methode ontwikkeld om al die gegevens sneller te analyseren. De methode is specifiek bedoeld om de gegevens over waterstofwolken te verwerken – de ‘grondstof’ waaruit sterren en sterrenstelsels bestaan. Elke pixel van de SKA-gegevens bevat straks informatie over alle waterstofgas die zich achter dat minuscule vierkantje aan de hemel bevindt. Maar in eerste instantie is niet duidelijk of zo’n pixel één waterstofwolk vertegenwoordigt of een hele reeks waterstofwolken op verschillende afstanden. Daar is wel achter te komen, maar de handmatige verwerking van een pixel kost een half uur. Vermenigvuldig dat met een miljoen, en je hebt een probleem. Om hier een oplossing voor te vinden, hebben de wetenschappers software ontwikkeld die het pixelprobleem in een seconde kan oplossen. Proefondervindelijk is vastgesteld dat de software weliswaar iets minder nauwkeurig is dan een mens, maar zo veel sneller werkt dat er misschien wel een miljoen keer zo veel gegevens kunnen worden verwerkt. (EE)
Automation offers big solution to big data in astronomy

16 maart 2015
Op de helling van de Pico de Orizaba nabij de Mexicaanse stad Puebla, op 4100 meter hoogte boven zeeniveau, wordt op vrijdag 20 maart een nieuw observatorium in gebruik genomen voor onderzoek aan kosmische gammastraling. Het High Altitude Water Cherenkov-observatorium (HAWC) kan waarnemingen doen aan extreem energierijke verschijnselen in het heelal, zoals supernova-explosies en zwarte gaten. HAWC bestaat uit 300 tanks, elk gevuld met een kleine 200.000 liter ultrapuur water. Met lichtgevoelige detectoren worden de zwakke lichtflitsjes in deze tanks geregistreerd die ontstaan wanneer elektrisch geladen deeltjes met hoge snelheid door het water bewegen. Complete regens van zulke deeltjes worden geproduceerd door energierijke gammafotonen die in de aardse dampkring in botsing komen met luchtmoleculen. Uit de metingen kan de energie en de herkomstrichting van de gammafotonen worden gereconstrueerd. HAWC zal naar verwachting 10 tot 15 maal zo gevoelig zijn als zijn voorloper, het Milagro-observatorium in Los Alamos, New Mexico. Er is zes jaar gewerkt aan de bouw van het nieuwe observatorium. (GS)
U.S., Mexico to inaugurate facility to detect gamma rays, probe universe's most energetic phenomena

16 maart 2015
Op maandag 16 maart 2015 is het nieuwe gebouw van ASTRON in Dwingeloo officieel geopend door staatssecretaris Dekker van OCW. In april 2012 is het vernieuwbouwproject van start gegaan. Dit betreft de bouw van een nieuwe vleugel voor het ASTRON-kantoor en een grondige renovatie door het opknappen van het bestaande gebouw. Na een bouwproces van tweeënhalf jaar is het ASTRON-gebouw/kantoor nu klaar. Het gebouw werd tijdens een ceremonie officieel geopend door staatssecretaris Sander Dekker van OCW.Naast de openingsceremonie heeft de staatssecretaris een werkbezoek gebracht aan de LOFAR telescoop en de Westerbork Radio Telescoop. Hier kreeg de staatssecretaris een goede indruk van de wereldklasse instrumenten van ASTRON.Een belangrijke pijler van het werk van ASTRON is de voorbereiding op de bouw van de Square Kilometre Array (SKA). Een internationale radiotelescoop die vanaf 2018 in Australië en Zuid-Afrika gebouwd gaat worden.Als onderdeel van de openingsceremonie heeft de staatssecretaris een letter of intent voor SKA getekend. Hiermee geeft Nederland aan nauw betrokken te blijven bij voorbereidingen voor dit project.

9 maart 2015
Er is een nieuwe mijlpaal bereikt in de ontwikkeling van de toekomstige Square Kilometre Array (SKA) - een gigantisch radio-observatorium dat uit duizenden schotels en antennes gaat bestaan, verspreid over grote gebieden in Zuid-Afrika en Australië. De SKA Board of Directors heeft unaniem groen licht gegeven voor de laatste pre-constructiefase van het observatorium - de voltooiing van een gedetailleerd ontwerp voor de 650 miljoen euro kostende eerste fase van de telescoop (SKA1). SKA gaat waarnemingen op middellange golflengten verrichten met ca. 200 paraboolantennes in Zuid-Afrika, en op lange golflengten met ruim 100.000 dipoolantennes in Australië. De Afrikaanse en de Australische precursors van SKA (MEERKAT en ASKAP) zullen in de eerste fase van SKA verwerkt worden. De bouw van SKA moet in 2018 van start gaan. (GS)
The world’s largest radio telescope takes a major step towards construction

10 februari 2015
Google schenkt één miljoen dollar, verspreid over twee jaar, aan de historische Lick-sterrenwacht op Mount Hamilton in Californië. Op de sterrenwacht, die verschillende telescopen huisvest waaronder de 3-meter Shane-telescoop, zijn de afgelopen jaren veel exoplaneten ontdekt; daarnaast wordt er veel onderzoek gedaan aan verre supernova's en aan zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels. De sterrenwacht kampt met geldtekort als gevolg van bezuinigingen van de Universiteit van Cailfornië, die het telescopenpark beheert. Die bezuinigingen zijn voornamelijk het gevolg van de hoge kosten van deelname aan grote hedendaagse en toekomstige observatoria, zoals de Keck-telescopen op Mauna Kea, Hawaii, en de in aanbouw zijnde Thirty Meter Telescope. Het huidige budget voor de Lick-sterrenwacht bedraagt 1,5 miljoen dollar per jaar - zestig procent van het budget van enkele jaren geleden. De donatie van Google zal waarschijnlijk gebruikt worden voor het aantrekken van een extra stafastronoom en voor het verder ontwikkelen van adaptieve optiek. De afgelopen jaren zijn nog enkele andere substantiële giften ontvangen; de directie van de sterrenwacht hoopt uiteindelijk 50 miljoen dollar bijeen te kunnen brengen, zodat de operationele kosten gedekt zullen worden door renteopbrengsten. (GS)
Google Gives Lick Observatory $1 Million

26 januari 2015
De Leidse Sterrewacht start op 26 januari een crowdfundingsactie om 20 duizend euro binnen te halen voor de bouw van een nieuwe telescoop. Met de actie ‘Breng de zon naar Leiden!’ krijgt de Oude Sterrewacht er na 68 jaar een zonnekijker bij die voor iedereen toegankelijk is. Het project is een unieke samenwerking tussen vrijwilligers, astronomen, instrumentenmakers en het publiek. De zonnekijker bestaat uit een ingenieus spiegelsysteem, dat het zonlicht vanaf het dak van de Oude Sterrewacht naar het bezoekerscentrum in de kelder stuurt. Daar projecteert de kijker een afbeelding van de zon van één meter doorsnee ‘live’ op de muur. Daardoor wordt het mogelijk om de zon van dichtbij te laten zien en het publiek kennis te laten maken met onze eigen ster, haar zonnevlekken en uitbarstingen. Breng de zon naar Leiden! is een online inzamelingsproject; een vrij nieuwe manier om kapitaal op te halen. Toch is crowdfunding an sich niet zo nieuw als menigeen misschien denkt, vertelt Leids astronoom en projectleider Ivo Labbé: “De Oude Leidse Sterrewacht kon in 1854 ook mede dankzij crowdfunding worden gebouwd. Het Nederlandse volk en Leidse studenten en hoogleraren brachten destijds een aanzienlijk bedrag bijeen. Mede daardoor kon een sterrenwacht in Leiden gesticht worden. De crowdfundingsactie voor de zonnekijker past dus goed in een oude Leidse traditie.” 2015 is een fantastisch jaar voor waarnemingen van de zon. Er is een zogeheten zonnemaximum waarbij de zon de meeste uitbarstingen en zonnevlekken in haar 11-jarige cyclus vertoont. Op 20 maart 2015 vindt een gedeeltelijke zonsverduistering plaats, waarbij de maan maar liefst 84 procent van de zon bedekt. Dit zal de laatste mooie zonsverduistering tot 2026 in Nederland zijn. Studenten van de Leidse Instrumentenmakers School staan al in de startblokken om de zonnekijker vóór de zonsverduistering af te hebben. Prof. dr. Huub Röttgering, wetenschappelijk directeur van de Leidse Sterrewacht, zegt over de zonnekijker: “Hiermee ziet straks iedereen met eigen ogen de pracht en praal van alle activiteiten op het oppervlak van de zon. De zonnekijker zal het pronkstuk zijn van een nieuwe tentoonstelling die je later dit jaar meeneemt op reis door ons heelal, helemaal terug tot aan de oerknal.” Prof. mr. Carel Stolker, rector magnificus en voorzitter van de Universiteit Leiden, beaamt het belang van de crowdfundingsactie: “Een zonnekijker in de prachtig gerestaureerde Oude Sterrewacht, een pronkstuk van universiteit en stad. Deze kijker wordt een geweldige introductie in de sterrenkunde en in de wondere wereld van wetenschap en technologie.” De crowdfundingsactie start op 26 januari 2015 en loopt maximaal door tot aan de zonsverduistering op 20 maart 2015.
Nieuwe telescopen op Paranal voor jacht op exoplaneten

9 januari 2015
Het Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) heeft groen licht en subsidie van het Amerikaanse Department of Energy gekregen voor het verder ontwikkelen van de grootste digitale camera ter wereld: de 3,2-gigapixel-camera voor de Large Synoptic Survey Telescope (LSST). Afgelopen zomer is ook de eerste fase van de bouw van de telescoop, op Cerro Páchon in Noord-Chili, goedgekeurd. Met behulp van de kolossale camera (zo groot als een personenauto en met een gewicht van 3 ton) zal de LSST vanaf 2022 ongeveer drie maal per week de gehele zichtbare sterrenhemel zeer gedetailleerd vastleggen. De waarnemingen gaan informatie opleveren over donkere materie en donkere energie, de evolutie van sterrenstelsels, supernova’s en veranderlijke sterren, planetoïden en ijsdwergen, etc. Naar verwachting levert de LSST-camera uiteindelijk 6 miljoen gigabyte per jaar aan data op. (GS)
World’s Most Powerful Camera Receives Funding Approval

15 december 2014
In het Russische Kaukasus-gebergte is een nieuw sterrenkundig observatorium in gebruik genomen. De grootste telescoop op het Caucasian Mountain Observatory is een 2,5-meter spiegeltelescoop, waarvan de hoofdspiegel geproduceerd is door het Franse optische bedrijf REOSC. De volledig geautomatiseerde telescoop zal vooral door studenten en jonge onderzoekers worden gebruikt. De sterrenwacht valt onder het beheer van de Lomonosov Moscow State University. Na de 6-meter Bolshoi Teleskop Alt-azimutalnyi (BTA), eveneens in het Kaukasusgebergte, en de 2,6-meter telescoop van het Astrofysisch Observatorium op de Krim is de nieuwe telescoop de grootste die ooit voor een Russische sterrenwacht is gebouwd. De BTA heeft nooit aan de hooggespannen verwachtingen voldaan; de nieuwe telescoop, met een prijskaartje van 14,2 miljoen euro, levert de beste resultaten van alledrie. Het nieuwe observatorium, op de 2112 meter hoge Mount Shatdzhatmaz in de autonome republiek Karatsjaj-Tsjerkessië, heeft ongeveer 180 extreem heldere nachten per jaar. (GS)
Nieuwsbericht op physorg.com

8 december 2014
Dankzij een particuliere gift en een forse donatie van een stichting heeft de Lick-sterrenwacht op Mount Hamilton, ten oosten van San José inCalifornië, 350.000 dollar beschikbaar voor een ingrijpende upgrade van de Kast-spectrograaf, een van de belangrijkste instrumenten op de 3-meter Shane-telescoop van de sterrenwacht. De spectrograaf zal de komende jaren volledig aangepast worden aan de moderne eisen en uitgerust worden met de nieuwste technieken. De spectrograaf wordt voor tal van astronomische waarnemingen gebruikt, van verre sterrenstelsels tot planeten bij andere sterren. (GS)
Lick Observatory plans major upgrade for Shane Telescope

5 december 2014
Een Nederlands consortium, bestaande uit TNO, VDL-ETG en NOVA, heeft een contract binnengehaald voor de ontwikkeling van de ondersteuningsstructuur van de hoofdspiegel van de European Extremely Large Telescope (E-ELT) in het noorden van Chili. De bouw van de E-ELT kreeg deze week definitief groen licht.De ondersteuningsstructuur houdt de hoofdspiegel van de E-ELT, die uit 798 segmenten bestaat, in de gewenste vorm. Dat moet heel precies: binnen enkele nanometers nauwkeurig over de volle lengte van 39 meter diameter. Elk van de spiegelsegmenten is anderhalve meter groot en wordt op 27 punten vastgehouden. De constructie bepaalt in belangrijke mate de kwaliteit van de E-ELT. Het Nederlandse consortium heeft van ESO de opdracht gekregen de definitieve prototypes te ontwerpen, een klein aantal te bouwen, en daarmee aan te tonen dat het aan de eisen voldoet.
Volledig persbericht

4 december 2014
De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) gaat definitief beginnen met de bouw van de European Extremely Large Telescope (E-ELT). De E-ELT wordt een optische/infraroodtelescoop met een opening van 39 meter die op de Cerro Armazones in de Chileense Atacama-woestijn komt te staan, op twintig kilometer van de Cerro Paranal, waar de eveneens Europese Very Large Telescope staat. Na zijn voltooiing (omstreeks 2024) zal de E-ELT de grootste telescoop ter wereld zijn. Dat het belangrijkste bestuursorgaan van ESO nu groen licht heeft gegeven aan de E-ELT wil overigens niet zeggen dat de financiering van de reuzentelescoop helemaal rond is. Op dit moment is pas 90 procent van de totale kostprijs van de telescoop (ruim 1 miljard euro) gedekt. Het resterende deel zal de komende jaren moeten worden binnengehaald, waarbij onder meer wordt gerekend op de toetreding van Brazilië tot ESO. Nog niet volledig gefinancierd zijn onder meer delen van het adaptieve optische systeem en de binnenste vijf ringen van de segmenten van de hoofdspiegel (210 van de in totaal 798 spiegelsegmenten). De E-ELT kan ook zonder deze onderdelen functioneren, maar een reuzentelescoop met een ‘gat’ in zijn spiegel zou wel slechte reclame zijn. Dat desondanks een begin wordt gemaakt met de bouw van de telescoop heeft er vooral mee te maken dat ESO niet wil dat het project vertraging oploopt. Anders zouden de twee andere reuzentelescopen-in-aanbouw – de Thirty Meter Telescope en de Giant Magellan Telescope – wel eens een te grote voorsprong kunnen krijgen. De TMT en GMT zijn overigens wel een slag kleiner dan de E-ELT. (EE)
Groen licht voor bouw E-ELT

2 december 2014
India is volledig partner geworden in het internationale Thirty Meter Telescope-project. Daarmee zijn Indiase astronomen verzekerd van waarnemingstijd op de toekomstige monstertelescoop, waarvan de bouw inmiddels begonnen is op Mauna Kea, Hawaii. Tot nu toe was India 'associate member'. Naast Amerikaanse en Canadese insituten zijn ook Chinese en Japanse organisaties bij de ontwikkeling en bouw van de telescoop betrokken. De TMT moet begin jaren twintig in bedrijf genomen worden. (GS)
India Joins the Thirty Meter Telescope Project as a Full Member

2 december 2014
Twee voorlopers van de toekomstige SKA-radiotelescoop, in Zuid-Afrika en Australië, hebben nieuwe internationale partners verwelkomd. SKA (Square Kilometre Array) wordt een gigantisch netwerk van schotels en antennes, verspreid over miljoenen vierkante kilometers in zuidelijk Afrika, Australië en Nieuw-Zeeland. Op beide continenten zijn technologische voorlopers in bedrijf of in aanbouw. De Duitse Max Planck Gesellschaft en het Max-Planck-Institut für Radioastronomie stellen 11 miljoen euro beschikbaar voor de ontwikkeling en bouw van ontvangers voor de Zuid-Afrikaanse MeerKAT-telescoop; de Arizona State University is een nieuwe partner in de Murchison Wide Field Array in Australië. (GS)
The Max-Planck-Society (MPG) invests 11M€ into the South African MeerKAT radio telescope

10 september 2014
De Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili heeft een nieuwe mijlpaal bereikt. Met de ingebruikname van de zogeheten Band 10-ontvangers kan de opstelling van schotelantennes voor het eerst ook straling met golflengten van minder dan 0,4 millimeter ontvangen. De detectie van deze kortgolvige straling levert informatie op over koude, donkere en verre objecten in het heelal. Als proeve van bekwaamheid heeft ALMA een submillimeter-opname gemaakt van de planeet Uranus. Op de ‘foto’ is de ijzige gloed van de atmosfeer van deze planeet te zien, die temperaturen van 224 graden onder nul kan bereiken. ALMA bestaat uit 66 schotelontvangers die zijn uitgerust met een scala aan ontvangers die gevoelig zijn voor straling van een specifiek deel van het elektromagnetische spectrum. Alles bij elkaar bestrijkt ALMA het golflengtegebied van 0,3 tot 9,6 millimeter. (EE)
ALMA Achieves New Observing Capabilities

9 september 2014
De eerste Nederlandse bijdrage aan de toekomstige European Extremely Large Telescope (E-ELT) is succesvol getest. Het gaat om de 'chopper', een zeer wendbaar spiegeltje dat is ontwikkeld door een samenwerkingsverband van universiteiten, technologische instituten en het bedrijfsleven. Het high tech spiegeltje is een essentieel onderdeel van METIS (Mid-infrared E-ELT Imager and Spectrograph), de mid-infraroodcamera annex spectrograaf van de reuzentelescoop. De E-ELT, die in Noord-Chili wordt gebouwd door de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), zal straks haarscherpe beelden (ruim tien keer zo scherp als die van de Hubble Space Telescope) opleveren van het heelal. Hiermee kunnen astronomen voor het eerst aardachtige planeten bij andere sterren direct waarnemen en bestuderen. Ook de geboorte en evolutie van de allereerste sterren en sterrenstelsels staan op het wetenschappelijke verlanglijstje van de E-ELT. Met METIS -één van de zes instrumenten op de E-ELT- kunnen astronomen bovendien de vroegste stadia van het ontstaan van planetenstelsels onderzoeken, en water en organische moleculen vinden in de protoplanetaire schijven rond jonge sterren. Op die manier kan de E-ELT de antwoorden vinden op fundamentele vragen over de vorming en ontwikkeling van planeten. De chopper is een essentieel onderdeel van METIS. “De stabiliteit en precisie van de chopper in METIS zijn van groot belang voor de uiteindelijke scherpte van de toekomstige waarnemingen”, zo licht de projectleider van METIS, Bernhard Brandl (NOVA, Sterrewacht Leiden) toe.
Volledig persbericht

28 juli 2014
De bouw van de toekomstige Thirty Meter Telescope (TMT) kan officieel van start. De Hawaii Board of Land and Natural Resources is akkoord gegaan met een zogeheten sublease door het TMT International Observatory (TIO) van een deel van het Mauna Kea-observatorium op Hawaii, waar de 30 meter-telescoop gebouwd moet gaan worden. Het TMT-project wordt geleid door een samenwerkingsverband van Canadese universiteiten, het California Institute of Technology, en de Universiteit van Californië. Bij het project zijn ook Japanse en Indiase instituten betrokken. Het ontwerp en een deel van de ontwikkelkosten van de reuzentelescoop zijn gesponsord door een gift van 141 miljoen dollar van de Amerikaanse Gordon and Betty Moore Foundation. De financiering van het project is overigens nog niet geheel rond. De TMT krijgt een gesegmenteerde spiegel en wordt uitgerust met adaptieve optiek, waarbij een laser gebruikt wordt om atmosferische trillingen op te meten en vervolgens te compenseren. Aan verschillende technieken voor de telescoop wordt inmiddels gewerkt. In oktober zullen op Mauna Kea de eerste bouwwerkzaamheden van start gaan. Behalve de TMT worden de komende jaren nog twee andere grote reuzentelescopen gebouwd: de Giant Magellan Telescope (GMT, effectieve spiegelmiddellijn 21,4 meter) en de European Extremely Large Telescope (39,2 meter). (GS)
Next-Generation Thirty Meter Telescope Begins Construction in Hawaii (origineel persbericht)

26 juli 2014
Via de Sao Paulo Research Foundation, een door belastinggeld gefinancierde onderzoeksinstelling in de rijke Braziliaanse staat Sao Paulo, gaat Brazilië deelnemen aan de voornamelijk Amerikaanse Giant Magellan Telescope (GMT). Het gaat om een bijdrage van 40 miljoen euro, zo meldt de website http://tucson.com van de Arizona Daily Star. De zeven 8,4-meter spiegels van de GMT worden in Tucson (Arizona) gegoten en gepolijst; er zijn er al drie in de maak. Samen geven de zeven spiegels de toekomstige telescoop hetzelfde lichtverzamelend vermogen als één 21,4 meter groot instrument. De GMT moet gebouwd gaan worden op de bergtop Las Campanas in Chili. Projectleider is het Carnegie Institute of Washington; naast een Koreaans instituut zijn het tot nu toe vooral Amerikaanse universiteiten die aan het project deelnemen. De financiering is nog steeds niet helemaal rond. De keuze van Brazilië is enigszins verrassend. De Europese Zuidelijke Sterrenwacht ESO, die de bouw van de 39,2-meter European Extremely Large Telescope (E-ELT) voorbereidt, wacht al enkele jaren op de Braziliaanse ratificatie van het ESO-lidmaatschap. Het entreegeld van Brazilië is nodig om de E-ELT in het geplande tempo te realiseren. Directeur-generaal Tim de Zeeuw van ESO gaat er echter nog steeds vanuit dat Brazilië binnen afzienbare tijd officieel tot ESO zal toetreden, en dat de bouw van de E-ELT geen vertraging hoeft op te lopen. Vorige maand is ter voorbereiding van de bouw de top van Cerro Armazones in Noord-Chili geblazen. (GS)
Nieuwsbericht op http://tucson.com

19 juni 2014
Er is een begin gemaakt met het grondwerk voor de European Extremely Large Telescope (E-ELT). Een deel van de 3000 meter hoge berg Cerro Armazones is opgeblazen om de top, waarop de grootste optische/infraroodtelescoop ter wereld komt te staan, te kunnen egaliseren. Met een druk op de knop is 5000 kubieke meter gesteente losgemaakt. En dat is nog maar het begin van de werkzaamheden die ruimte moeten maken voor de 39-meter telescoop en zijn enorme koepel. Voor het 150 bij 300 meter grote platform van de E-ELT zal in totaal 220.000 kubieke meter moeten worden verwijderd. Naar verwachting zal de E-ELT in 2024 zijn eerste licht opvangen. De reuzentelescoop zal dan ‘het grootste oog op de hemel’ te wereld zijn. (EE)
Grondwerk voor de E-ELT begonnen

18 juni 2014
Morgen – donderdag 19 juni – wordt een 3000 meter hoge berg in de Chileense Andes een kopje kleiner gemaakt. Dat is nodig om plaats te maken voor de European Extremely Large Telescope (E-ELT), een kolossale telescoop die straks de grootste ter wereld zal zijn. Het explosieve element kan van 18.30 tot 20.30 uur live worden gevolgd. Met een opening van ruim 39 meter kan de E-ELT vijftien keer zoveel licht opvangen als de grootste telescopen van dit moment. En de beelden die ermee worden gemaakt zullen zestien keer scherper zijn dan die van de Hubble-ruimtetelescoop. Naar verwachting zullen in 2024 de eerste waarnemingen met de E-ELT worden gedaan. De reuzentelescoop komt te staan op de afgevlakte top van de Cerro Armazones, in het gortdroge noorden van Chili. Deze berg ligt op steenworp afstand van de Cerro Paranal, waar de eveneens Europese Very Large Telescope staat. (EE)
E-ELT Groundbreaking

11 juni 2014
De voorpagina van de krant zullen ze niet halen, maar de ASKAP-radiotelescoop in West-Australië heeft zijn eerste opnamen gemaakt. ASKAP staat voor Australia SKA Pathfinder: het is de voorloper van de internationale Square Kilometre Array (SKA), een netwerk van radiotelescopen dat vanaf 2018 in Australië en Zuid-Afrika wordt gebouwd. ASKAP maakt gebruik van dezelfde techniek die straks bij SKA, maar nu al bijvoorbeeld bij de grotendeels Nederlandse LOFAR-radiotelescoop wordt gebruikt: fasegestuurde antennes. Daarbij gebeurt het richten van de radiotelescoop vrijwel geheel softwarematig – de afzonderlijke antennes hoeven niet of nauwelijks te draaien. Het geheel werkt als een soort ‘radiocamera’ die in één ‘oogopslag’ een groot deel van de hemel kan overzien. De fasegestuurde antenne-array van ASKAP bestaat uit 36 schotelantennes, waarvan er bij de eerste opnamen zes zijn gebruikt. Zelfs in dit stadium is ASKAP al de meest gevoelige radiotelescoop van het zuidelijk halfrond. (EE)
A telescope is born

11 juni 2014
Het Nederlands Instituut voor Radioastronomie ASTRON en vertegenwoordigers uit Polen hebben een contract getekend voor de bouw van drie nieuwe antennestations voor de internationale radiotelescoop LOFAR. De Poolse uitbreiding, POLFAR, wordt gesubsidieerd door de Poolse overheid en is bedoeld als investering in de nationale onderzoeksinfrastructuur. De nieuwe antennestations komen te staan in Łazy (Zuid-Polen), Bałdy (Noord-Polen) en Borówiec (West-Polen). LOFAR is ontworpen en gebouwd door ASTRON. Het is een revolutionaire radiotelescoop, die werkt met de laagste frequenties die vanaf de aarde waargenomen kunnen worden. Met LOFAR kunnen astronomen miljarden jaren terugkijken in de tijd, naar de periode waarin zich de eerste sterren en sterrenstelsels vormden. Op dit moment heeft LOFAR 38 antennestations in Nederland, zes in Duitsland en één in Frankrijk, Zweden en Engeland. Door de Poolse uitbreiding wordt de radiotelescoop nog gevoeliger. Bovendien wordt de maximale afstand tussen de uiterste stations vergroot tot 1550 kilometer, waardoor de telescoop nog scherpere beelden kan maken.De bouw van de drie nieuwe antennestations start direct en is waarschijnlijk voor het einde van 2015 voltooid. (EE)
ASTRON breidt LOFAR uit met drie nieuwe Poolse stations

10 juni 2014
Canadese astronomen overwegen om de 3,6-meter Canada-France-Hawaii Telescope (CFHT) op Mauna Kea, Hawaii, op termijn te vervangen door een 10-meter telescoop, uitgerust met een gigantische spectroscoop die van duizenden objecten tegelijkertijd het spectrum kan vastleggen - de Maunakea Spectroscopic Explorer (MSE) genoemd. In de komende jaren zal een projectvoorstel worden opgesteld; wanneer de financiering rondkomt kan de nieuwe telescoop in ca. tien jaar gebouwd worden. De nieuwe plannen kwamen deze week ter sprake op de jaarbijeenkomst van de Canadian Astronomical Society (CASCA). (GS)
CASCA 2014

4 juni 2014
Wetenschappers hebben de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in het noorden van Chili van een ultranauwkeurige atoomklok voorzien. De upgrade maakt ALMA geschikt voor deelname aan een wereldwijd netwerk van radio- en submillimetertelescopen dat de Event Horizon Telescope (EHT) wordt genoemd. Met zijn 66 schotelantennes vormt ALMA het grootste en meest gevoelige onderdeel van dat netwerk. Submillimetertelescopen kunnen op dezelfde wijze onderling worden verbonden als radiotelescopen, zoals de afzonderlijke radioschotels die deel uitmaken van de Very Large Baseline Array in de VS of van het European VLBI Network. Op die manier kan een interferometer zo groot als de aarde worden geformeerd, waarmee een extreem grote beeldscherpte wordt bereikt. Cruciaal daarbij is wel dat de signalen die de verschillende instrumenten verzamelen uiterst exact worden getimed. De EHT moet straks de gloed in beeld brengen van gas dat een zwart gat in wordt gezogen. Op die manier kan het zwarte gat zelf zichtbaar worden gemaakt: uit het gebied binnen de zogeheten ‘gebeurtenishorizon’ (event horizon) kan geen licht ontsnappen, waardoor het zwarte gat zich vertoont als een zwarte, ronde ‘schaduw’ in het centrum van de gloeiende gaswolk. Berekeningen laten zien dat om het schaduweffect te kunnen waarnemen een beeldscherpte nodig is die 2000 keer zo groot is als die van de Hubble-ruimtetelescoop. Deze hoge resolutie ligt inderdaad binnen het bereik van het met ALMA uitgebreide EHT-netwerk. De toevoeging van ALMA komt als geroepen. Astronomen zijn van plan om de EHT in te zetten voor waarnemingen van de ‘botsing’ van een grote wolk van gas en stof (G2) met het superzware zwarte gat in het centrum van onze Melkweg. Gehoopt wordt dat deze botsing, die nu elk moment kan plaatsvinden, tot een langdurige uitbarsting van energierijke straling en deeltjes in de omgeving van het zwarte gat zal leiden. (EE)
ALMA Upgrade To Supercharge Event Horizon Telescope, Astronomy’s ‘Killer App’

3 juni 2014
De Amerikaanse NASA heeft op 7 en 9 april met succes testwaarnemingen verricht met een nieuwe, zeer gevoelige infraroodspectrograaf aan boord van de 'vliegende sterrenwacht' SOFIA. SOFIA (Stratospheric Observatory For Infrared Astronomy) is een omgebouwde Boeing-747, uitgerust met een 2,5-meter telescoop die vanaf ca. 13 kilometer hoogte, boven de absorberende dampkring van de aarde, infraroodwaarnemingen van het heelal verricht. De nieuwe spectrograaf, EXES geheten (Echelon-Cross-Echelle Spectrograph) heeft een spectraal oplossend vermogen van 1 op 100.000. Dat betekent dat afzonderlijke infraroodgolflengten onderscheiden kunnen worden met een nauwkeurigheid van een duizendste procent. Tijdens de testvluchten zijn waarnemingen verricht aan de planeet Jupiter en aan de protoster AFGL 2591 in het sterrenbeeld Zwaan. In de toekomst zullen nog meer testvluchten worden uitgevoerd, voordat het nieuwe instrument beschikbaar komt voor reguliere astronomische waarnemingen. (GS)
NASA Begins Testing of New Spectrograph on Agency's Airborne Observatory (origineel persbericht)

14 mei 2014
Bij graafwerkzaamheden in Delft is een oud kijkertje opgedoken dat door experts van Museum Boerhaave is gedateerd op de eerste helft van de zeventiende eeuw. Daarmee is het de oudst bekende telescoop die in Nederland bewaard is gebleven. De telescoop is in 1608 uitgevonden in een Middelburgse brillenwerkplaats. Hij bestond uit een buis met twee lenzen en was eenvoudig na te maken. Al in de eerste helft van de zeventiende eeuw circuleerden er in Europe talloze exemplaren, waarvan slechts een stuk of tien bewaard zijn gebleven. Tot nu toe waren twee kijkers in de collectie van Museum Boerhaave, gebouwd in 1669 en 1683, de oudste van ons land. De nu in Delft gevonden telescoop is aanzienlijk ouder. De oorspronkelijke vinder meende met een kogelhuls van doen te hebben, maar na reiniging herkende de stadsarcheoloog glaasjes aan de uiteinden en schakelde hij Museum Boerhaave in voor nader onderzoek. Na het minutieus verwijderen van dikke lagen corrosie bleek het om een blikken buisje te gaan, met een lengte van tien centimeter. Aan één uiteinde zit een glazen lensje (het objectief), meer een glasscherf eigenlijk, met een diameter van 12 millimeter, aan de ene kant bol en aan de andere kant vlak. Aan het andere uiteinde zit een plat/holle lens (het oculair) – in overeenstemming met de constructie van de eerste generaties telescopen. De lensjes zijn omzichtig verwijderd en schoongemaakt, en het kijkertje doet het weer! De vergroting bedraagt 5x.De oudste telescoop van Nederland krijgt in Delft een plekje in de nieuwe presentatie van Museum Het Prinsenhof, dat op 23 mei door koning Willem Alexander wordt geopend
Museum Boerhaave dateert Delfts kijkertje als oudste van Nederland

9 april 2014
De ontwikkeling en bouw van de Cold Optics Bench van het MATISSE-instrument, dat onder leiding stond van de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA), is afgerond. Deze Nederlandse bijdrage wordt op donderdag 10 april 2014 op de Hannover Messe, Duitsland, door ir. Felix Bettonvil officieel overgedragen aan dr. Klaus Jaeger van het Max-Planck-Institut für Astronomie. Met het MATISSE-instrument zal naar verwachting vanaf 2016 onderzoek worden gedaan. MATISSE (The Multi AperTure mid-Infrared SpectroScopic Experiment) is een spectro-interferometer. Het instrument combineert waarnemingen die worden gedaan met de vier 8-meter telescopen van ESO’s Very Large Telescope Interferometer (VLTI), waardoor de beeldscherpte verbetert. Met MATISSE zal onderzoek worden gedaan aan actieve sterrenstelsels, proto-planetaire schijven rond sterren, jonge reuzenplaneten en zogeheten ‘hete jupiters’. Het instrument biedt de mogelijkheid om het ontstaan en de evolutie van planetenstelsels, het ontstaan van zware sterren en de omgeving van hete oude sterren te onderzoeken. Ook staan waarnemingen aan planetoïden en kometen in het zonnestelsel op het programma.
Volledig persbericht

5 april 2014
Na een grondige opknapbeurt is de historische 25-meter radiotelescoop in Dwingeloo zaterdagmiddag 5 april officieel heropend door de Amerikaanser radioastronoom, zendamateur en Nobelprijswinnaar Joe Taylor. Na de ingebruikname in 1956 was de Dwingeloo-telescoop enkele maanden de grootste radiotelescoop ter wereld. Hij is onder andere gebruikt voor het in kaart brengen van de spiraalstructuur van het Melkwegstelsel.De telescoop wordt nu beheerd door de stichting CAMRAS (C. A. Muller Radio Astronomie Station), die ook de restauratie leidde. In de toekomst zal de telescoop onder andere gebruikt worden voor educatieve en culturele projecten, maar daarnaast is er ook aandacht voor wetenschappelijke waarnemingen, zoals SETI (Search for Extra-Terrestrial Intelligence). (GS)
Dwingeloo radiotelescoop onthult 100 exoplaneten (origineel persbericht)

4 april 2014
Op woensdag 9 april ondertekenen ASTRON en de universiteiten van Hamburg en Bielefeld (Duitsland) een contract voor de bouw van een nieuw LOFAR-station bij Hamburg. De ondertekening gebeurt op de Hannover Messe, de grootste industriële beurs ter wereld. De productie van de antennes en geavanceerde elektronica voor het LOFAR-station wordt uitbesteed aan de industrie in Noord-Nederland met een totale waarde van meer dan een miljoen euro. LOFAR is ontworpen en gebouwd door ASTRON, het Nederlandse instituut voor radioastronomie. Het is een revolutionaire radiotelescoop, die werkt met de laagste frequenties die vanaf de aarde waargenomen kunnen worden. Met het nieuwe station heeft het Duitse consortium GLOW (German Long Wavelength consortium) zes operationele LOFAR antennestations. Daarmee is het de grootste internationale partner van ASTRON in LOFAR. Het belang van het nieuwe Duitse LOFAR-station is dat LOFAR nog beter in staat zal zijn om details in hemelobjecten in beeld te brengen. Daarvoor zijn stations nodig op grotere afstanden van het centrale LOFAR-gebied (in het noordoosten van Nederland).
ASTRON breidt LOFAR uit met nieuw Europees antennestation (volledig persbericht)

27 maart 2014
In de provincie Noord-Kaap (Zuid-Afrika) is vandaag de eerste van 64 schotelantennes van de nieuwe radiotelescoop MeerKAT officieel in gebruik gesteld. Tegelijkertijd is ook de MeerKAT Karoo Array Processor Building, het ondergrondse datacentrum waar de gegevens van MeerKAT worden verwerkt, geopend. De nieuwe antenne torent 19,5 meter boven zijn omgeving uit en weegt 42 ton. Net als alle toekomstige MeerKAT-antennes is hij voorzien van twee ontvangstschotels: eentje met een middellijn van 13,5 meter en een kleinere schotel met een middellijn van 3,8 meter. De hulpschotel, die de door de hoofdschotel opgevangen radiostraling naar de ontvanger kaatst, is zodanig gemonteerd dat hij het ‘zicht’ van de hoofdschotel niet belemmerd. Dat maakt de MeerKAT-antennes gevoeliger dan conventionele symmetrische radiotelescopen. MeerKAT is de opvolger van de kleine KAT-7-array, die even verderop staat. De afkorting ‘KAT’ staat voor ‘Karoo Array Telescope’, naar de droge landstreek waar de antennes opgesteld staan. Uiteindelijk zal MeerKAT op zijn beurt weer worden opgenomen in de toekomstige Square Kilometre Array (SKA) – de grootste radiotelescoop ter wereld, die verspreid over Australië en Zuid-Afrika komt te staan.Het is de bedoeling dat MeerKAT eind 2017 gereed is. SKA zal waarschijnlijk pas rond 2025 volledig in bedrijf zijn. Beide instrumenten zullen voor een breed scala van astronomische waarnemingen worden gebruikt. (EE)
First MeerKAT antenna and high-tech data centre launched in the Karoo

11 maart 2014
Het Verenigd Koninkrijk investeert 120 miljoen euro in de ontwikkeling van de eerste fase van de Square Kilometre Array - een reusachtig toekomstig radio-observatorium dat uit tienduizenden afzonderlijke antennes en schotels moet gaan bestaan, in Australië en Zuid-Afrika. De Britse minister van wetenschap, David Willetts, maakte dat bekend, voorafgaand aan een grote SKA-bijeenkomst in Manchester.Voor de eerste fase van SKA is in totaal een bedrag van 650 miljoen euro nodig. In 2016 moeten de financiële toezeggingen van de deelnemende landen (waaronder Nederland) binnen zijn; in 2018 kan dan met de bouw worden begonnen. De eerste wetenschappelijke waarnemingen zouden in 2020 kunnen plaatsvinden. (GS)
The SKA takes off with £119M contribution from the UK (origineel persbericht)

5 maart 2014
De 3D-spectrograaf Multi Unit Spectroscopic Explorer (MUSE) is met succes geïnstalleerd en in gebruik genomen op de Very Large Telescope op Cerro Paranal, Chili. MUSE heeft tijdens zijn eerste waarnemingsperiode gekeken naar verre sterrenstelsels, heldere sterren en andere testobjecten. De Sterrewacht Leiden was namens de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie onder andere verantwoordelijk voor de ontwikkeling van ASSIST, waarmee de adaptieve optiek van MUSE is getest. Met MUSE zullen astronomen zich onder meer gaan verdiepen in de prille begintijd van het heelal om de ontstaanswijze van sterrenstelsels te onderzoeken, en in de bewegingen van materie in nabije sterrenstelsels en hun chemische eigenschappen. Daarnaast zal de spectrograaf planeten en manen in ons zonnestelsel gaan onderzoeken, stervormingsgebieden in de Melkweg en het verre heelal. MUSE bestaat uit 24 spectrografen die het licht in zijn samenstellende kleuren ontleden, om zowel beelden als spectra van objecten zoals sterrenstelsels vast te leggen. Het instrument produceert driedimensionale afbeeldingen met een spectrum voor elke pixel als de derde dimensie. Elke pixel bevat informatie over de dichtheid, temperatuur en chemische samenstelling van een object op een locatie. 
First Light voor 3D-spectrograaf MUSE (volledig persbericht)

3 maart 2014
Sterrenkundigen van de Radboud Universiteit Nijmegen starten dit jaar met de bouw van het prototype van het BlackGEM-project, dat jacht moet gaan maken op samensmeltende zwarte gaten en neutronensterren. Wetenschapsfinancier NWO heeft 300.000 euro subsidie toegekend aan de Radboud Universiteit en de Nederlandse Onderzoekschool Voor Astronomie (NOVA) om het project te realiseren. De koolstofvezelconstructie voor de telescoop wordt ontworpen en gebouwd door het Nederlandse bedrijf Airborne Composites. Het prototype wordt in Zuid-Afrika geplaatst en getest. BlackGEM moet uiteindelijk bestaan uit vijf optische robot-telescopen met een groot beeldveld, die op zoek moeten naar de bronnen van zwaartekrachtsgolven. Zulke rimpelingen in de ruimtetijd worden onder andere geproduceerd door sterexplosies en door samensmeltende neutronensterren en zwarte gaten. Ze zijn nog nooit direct waargenomen, maar daar kan dankzij upgrades van grote zwaartekrachtsgolfdetectoren als LIGO (Verenigde Staten) en VIRGO (Italië) binnenkort verandering in komen.Met BlackGEM moet het mogelijk zijn om nieuwe bronnen van zwaartekrachtsgolven nauwkeurig te lokaliseren, door direct te reageren op een eventuele detectie van LIGO of VIRGO. De vijf BlackGEM-telescopen zullen uiteindelijk op de Europese La Silla-sterrenwacht in Chili worden geplaatst; het prototype dat dit jaar wordt gebouwd, zal gekoppeld worden aan de Zuid-Afrikaanse MeerKAT-radiotelescoop. (GS)
Airborne Composites en RU/NOVA bouwen BlackGEM: een groothoektelescoop van koolstofvezels (origineel persbericht)

26 december 2013
De befaamde Clark-telescoop van de Lowell-sterrenwacht in Flagstaff, Arizona (VS), krijgt een grote opknapbeurt. Na 117 jaar onafgebroken in gebruik te zijn geweest, zal het instrument vanaf 1 januari 2014 meer dan een jaar lang buiten bedrijf zijn. Technici zullen de telescoop – een lenzenkijker – voorzichtig uit elkaar halen en zwakke onderdelen repareren of vervangen. De 61-cm Clark-telescoop is gebouwd door een van de meest vooraanstaande optische bedrijven van zijn tijd, de firma Alvan Clark & Sons in Massachusetts (VS). Het instrument, dat op 23 juli 1896 officieel in gebruik werd genomen, werd aanvankelijk vooral gebruikt voor het waarnemen van de planeet Mars. De stichter van de sterrenwacht, Percival Lowell, was er stellig van overtuigd dat Mars bewoond was, en zocht naar bewijzen daarvoor. Later is de Clark-telescoop ook voor tal van andere onderzoeksdoeleinden ingezet. Zo ontdekte astronoom Vesto Slipher met deze kijker dat sterrenstelsels zich met grote snelheid van ons verwijderen – het eerste bewijs dat het heelal uitdijt. En in de jaren ’60 van de afgelopen eeuw werden met de telescoop nauwkeurige maankaarten gemaakt ten behoeve van het Apollo-ruimteprogramma. Sindsdien is het historische instrument vooral gebruikt voor educatieve doeleinden, zoals kijkavonden voor het grote publiek. (EE)
Clark Telescope to close for renovations on January 1, 2014

16 december 2013
De grote Amerikaanse 4-meter zonnetelescoop die gebouwd wordt op de Haleakala-vulkaan op Maui, Hawaii, wordt genoemd naar de Democratische senator Daniel Ken Inouye (1924-2012). Dat is bekendgemaakt door de National Science Foundation. Senator Inouye heeft zich altijd sterk ingezet voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, en vooral voor astronomie, aldus een persverklaring.De De Daniel K. Inouye Solar Telescope moet in 2019 voltooid zijn en is dan verreweg de krachtigste zonnetelescoop in de geschiedenis. Tot nu toe stond hij bekend als de Advanced Technology Solar Telescope (ATST). (GS)
Senator Daniel Inouye remembered in telescope naming ceremony (origineel persbericht)

10 december 2013
De Karl G. Jansky Very Large Array (VLA), de grote radiosterrenwacht in de Amerikaanse staat New Mexico, krijgt een nieuw systeem om de ionosfeer van de aarde te onderzoeken en korte uitbarstingen van radiostraling uit het heelal te detecteren. De waarnemingen zullen gelijktijdig met het gebruikelijke astronomische onderzoek worden gedaan. Het nieuwe systeem, dat VLA Ionospheric and Transient Experiment (VLITE) heet, tapt gegevens af van 10 van de 27 radioschotels van de VLA. Later zal een groter systeem worden ontwikkeld dat alle VLA-schotels gebruikt. Met VLITE kunnen wetenschappers de ionosfeer van onze planeet voortdurend in de gaten houden. Daarbij zal onder meer worden gelet op verstoringen die de signalen van GPS-satellieten kunnen verstoren. Astronomen zullen VLITE onder meer gaan gebruiken voor het waarnemen van de deels nog onbegrepen kosmische radioflitsen – korte, felle uitbarstingen van radiostraling uit het heelal. Sommige daarvan zijn afkomstig van bekende bronnen (pulsars), maar andere lijken te worden veroorzaakt door enorme explosies buiten onze Melkweg. Om de oorzaak van deze radioflitsen te kunnen vinden, zal het aantal waarnemingen ervan flink moeten worden opgeschroefd. Niet alleen VLITE zal daarvoor worden ingezet: onlangs kregen Nederlandse radioastronomen een grote Europese onderzoeksbeurs om ook de radiotelescoop van Westerbork en de LOFAR-array geschikt te maken voor dit doel. (EE)
Seeing Double: New System Makes The Vla “Two Telescopes In One”

4 november 2013
Met de aankondiging van de teams die aan de definitieve ontwerpfase gaan werken, heeft de toekomstige SKA-radiotelescoop (Square Kilometer Array) een belangrijke nieuwe mijlpaal bereikt. SKA moet uiteindelijk uit duizenden radio-antennes gaan bestaan, verspreid over een kolossaal gebied in zuidelijk Afrika en in Australië en Nieuw-Zeeland. Het observatorium krijgt een totaal antenne-oppervlak van één vierkante kilometer. Vandaag is bekendgemaakt welke teams van astronomen en technici de gedetailleerde ontwerpfase vorm gaan geven. Daarvoor is 120 miljoen dollar beschikbaar. In totaal gaan ruim driehonderd deskundigen uit achttien landen zich over tien verschillende deelaspecten van het revolutionaire project buigen. De Low- en Mid-Frequency Aperture Array-programma's worden geleid door Jan Greralt bij de Vaate van ASTRON in Nederland. De bouw van de eerste fase van SKA moet in 2018 van start gaan. (GS)
Hundreds of the world’s experts engaged in the final race for designing the largest radio telescope on earth (origineel persbericht)

28 oktober 2013
Tijdens een ceremonie die gisteren bij de ESO-sterrenwacht op Paranal in de Chileense Atacamawoestijn werd gehouden heeft de president van Chili, Sebastián Piñera, de onlangs getekende wettelijke documenten overhandigd volgens welke de Chileense regering de grond rond Cerro Armazones aan ESO zal overdragen. Cerro Armazones, een 3060 meter hoge bergtop op twintig kilometer afstand van ESO’s Very Large Telescope op Cerro Paranal, is de toekomstige thuisbasis van de European Extremely Large Telescope (E-ELT).President Piñera werd op de Paranal Sterrenwacht ontvangen door ESO’s directeur-generaal, Tim de Zeeuw, de ESO-vertegenwoordiger in Chili, Fernando Comerón, en de plaatsvervangend directeur van de La Silla Paranal Sterrenwacht, Ueli Weilenmann. De president werd begeleid door de minister van buitenlandse zaken, Alfredo Moreno en vertegenwoordigers van de lokale Chileense autoriteiten.Volgens de publiekrechtelijke documenten zal de Chileense regering 189 vierkante kilometer grond rond Cerro Armazones overdragen voor de bouw van de E-ELT en het omringende gebied voor een periode van vijftig jaar in concessie geven. Dit grotere gebied van 362 vierkante kilometer zal de E-ELT beschermen tegen lichtvervuiling en de gevolgen van mijnbouwactiviteiten. Wanneer de E-ELT begin volgend decennium volledig operationeel is, zal de bediening ervan worden geïntegreerd met de ESO-sterrenwacht op Paranal.
Volledig persbericht

1 oktober 2013
De Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), de grote internationale sterrenwacht voor (sub)millimeterastronomie in het noorden van Chili, is compleet. De 66ste en laatste schotelantenne – van Europese makelij – is aan de sterrenwacht overgedragen. Naar verwachting zullen alle ultra-nauwkeurige antennes eind dit jaar als één telescoop samenwerken. De ALMA-sterrenwacht werd al in maart van dit jaar officieel in gebruik gesteld. Maar helemaal compleet was hij toen nog niet. Wel worden al geruime tijd waarnemingen met het instrument gedaan. ALMA moet enkele belangrijke astronomische vraagstukken helpen oplossen. De straling die de telescoop opvangt is afkomstig van kosmische objecten die tot de koudste of de verste in hun soort behoren. Het gaat dan bijvoorbeeld om koude wolken van gas en stof waarin nieuwe sterren worden geboren en verre sterrenstelsels aan de grens van het waarneembare heelal. (EE)
Laatste antenne geleverd aan ALMA

2 september 2013
Voor het eerst zijn gedetailleerde waarnemingen op een golflengte van 6 mm verricht met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Noord-Chili. Daarvoor is gebruik gemaakt van de zogeheten Band 8-ontvagers, gebouwd door het National Astronomical Observatory of Japan. Op deze golflengte (overeenkomend met een frequentie van 500 gigahertz) kan onder andere straling worden waargenomen van atomair koolstof in het heelal. ALMA bracht de verdeling in kaart van atomair koolstof in de planetaire nevel NGC 6302. Het blijkt dat de koolstofatomen vooral geconcentreerd zijn in een relatief kleine schijf of ring rond de stervende ster die het nevelgas uitstoot. In de toekomst, wanneer alle 66 ALMA-antennes zijn uitgerust met Band 8-ontvangers, zullen de waarnemingen in dit golflengtegebied nog veel gedetailleerder worden. (GS)
The world’s first interferometric image at 500 GHz with ALMA Band 8 receivers

21 augustus 2013
Amerikaanse en Italiaanse astronomen hebben een nieuw type camera ontwikkeld waarmee scherpere hemelopnamen kunnen worden gemaakt dan ooit tevoren. De nieuwste versie van deze camera is nu gekoppeld aan de 6,5-meter Magellan-telescoop in het noorden van Chili. Met de nieuwe camera, de MagAO, kan op visuele golflengten een scheidend vermogen (‘resolutie’) van 0,02 boogseconde worden bereikt. Tot nu toe haalden telescopen op aarde deze beeldscherpte alleen in het nabij-infrarood. Ter vergelijking: de resolutie van de (veel kleinere) Hubble-ruimtetelescoop is ongeveer 0,05 boogseconde. Maar daarbij moet worden opgemerkt dat Hubble-opnamen een groter stuk hemel tonen. Bij de eerste waarneming die met het nieuwe camerasysteem is gedaan, is de telescoop op het hart van de bekende Orionnevel gericht. Daar bevindt zich onder meer de ster Thèta 1 Ori C. Daarvan was al bekend dat het een dubbelster is, maar de beide sterren waren nog nooit los van elkaar gezien, omdat hun onderlinge afstand – vergelijkbaar met de gemiddelde afstand tussen de aarde en de planeet Uranus – te klein was. Met MagAO is dat nu voor het eerst wél gelukt. (EE)
Scientists Make Highest Resolution Photos Ever of the Night Sky

21 augustus 2013
Op de flank van een hoge berg in het zuiden van Mexico is de High-Altitude Water Cherenkov-‘telescoop’ (HAWC) in bedrijf genomen. Met dit instrument, dat uiteindelijk zal bestaan uit driehonderd tanks gevuld met sterk gezuiverd water, worden de meest energierijke gammastraling en deeltjesstraling uit het heelal waargenomen. Deze kosmische straling is afkomstig van exotische objecten, zoals de superzware zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels en van exploderende zware sterren (supernova's). Ook de geheimzinnige donkere materie, die het overgrote deel van alle massa in het heelal voor zijn rekening neemt, zou een bron van energierijke kosmische straling kunnen zijn. HAWC kan deze kosmische straling niet rechtstreeks waarnemen. Wanneer de energierijke deeltjes en gammastraling de aarde bereiken, komen ze in botsing met luchtmoleculen. Daarbij ontstaan complete lawines van secundaire deeltjes, die korte tijd later het aardoppervlak bereiken. Dát zijn de deeltjes die HAWC detecteert. Bij aankomst in de watertanks veroorzaken de deeltjeslawines kleine flitsen van zogeheten Tsjerenkovstraling. Deze flitsjes worden geregistreerd door de lichtsensors die onderin elke tank zijn aangebracht. Door de lichtsignalen van de verschillende tanks met elkaar te combineren kunnen aankomsttijd, energie en richting van het oorspronkelijke kosmische deeltje of gammafoton worden bepaald. HAWC is opvolger van de veel kleinere ‘gammatelescoop’ Milagro. De eerste dertig detectors van het instrument zijn al sinds 2012 voor testdoeleinden in gebruik. Maar vanaf nu doet HAWC echte waarnemingen. (EE)
New gamma-ray observatory begins operations

2 augustus 2013
Op 24 augustus wordt de derde spiegel voor de toekomstige Giant Magellan Telescope (GMT) gegoten. De GMT is een project van tien internationale partners. De telescoop, die gebouwd gaat worden op Cerro Las Campanas in Noord-Chili, gaat bestaan uit zeven spiegels, elk met een middellijn van 8,4 meter. Gezamenlijk leveren ze de gevoeligheid en de beeldscherpte van een 24,5 meter-telescoop.Twee spiegels zijn al eerder gegoten; de eerste is zelfs al gepolijst. De derde spiegel (20 ton zwaar) wordt op 24 augustus gegoten bij het Steward Observatory Mirror Lab van de Universiteit van Arizona in Tucson. (GS)
Third Mirror Casting Event for the Giant Magellan Telescope (origineel persbericht)

9 juli 2013
Bij Murchison in West-Australië, een van de dunbevolkste gebieden ter wereld, is de Murchison Widefield Array met zijn wetenschappelijke waarnemingsprogramma begonnen. Net als de LOFAR-telescoop in Noord-Nederland bestaat de MWA uit een netwerk van eenvoudige, statische radio-antennes waarmee laagfrequente radiostraling uit het heelal wordt opgevangen. De MWA wordt gezien als een van de voorlopers van de toekomstige Square Kilometre Array (SKA), die deels in Australië en deels in Zuidelijk Afrika gebouwd gaat worden. Met de MWA wordt vrijwel de gehele hemel in het oog gehouden, waarbij onderzoek verricht wordt aan onder andere zonnestormen, ruimteschroot, en de vroege evolutie van het heelal. De antennes van de 51 miljoen dollar kostende MWA zijn verspreid over een gebied met een middellijn van drie kilometer. (GS)
Early Universe to be revealed (origineel persbericht)

2 juli 2013
Astronomen zijn enthousiast over de eerste wetenschappelijke opnamen die gemaakt zijn met het GeMS-instrument op de 8-meter Gemini South Telescope op Cerro Pachón in Chili. GeMS (Gemini Multi-conjugate adaptive optics System) is een camera die gebruik maakt van adaptieve optiek, waarbij trillingen in de aardse dampkring - opgemeten met behulp van een laserstraal - worden gecompenseerd zodat extreem scherpe opnamen gemaakt kunnen worden. Alle grote telescopen maken tegenwoordig gebruik van adaptieve optiek, maar normaalgesproken lukt dat alleen in een heel klein gebiedje aan de hemel. GeMS heeft echter een veel groter beeldveld, waardoor ook uitgebreide objecten zoals nevels en sterrenhopen gedetailleerd in beeld gebracht kunnen worden. Daartoe worden luchttrillingen opgemeten met vijf laserstralen in plaats van met één. Het internationale Gemini Observatory (een tweede, identieke telescoop staat op Mauna Kea, Hawaii), publiceerde vandaag zeven foto's die met GeMS zijn gemaakt. (GS)
Revolutionary Instrument Delivers a Sharper Universe to Astronomers (origineel persbericht)

2 juli 2013
Britse astronomen hebben plannen voor de bouw van een volautomatische robottelescoop met een spiegelmiddellijn van ca. 4 meter. De LT2 (Liverpool Telescope 2) moet verrijzen op de internationale sterrenwacht op La Palma (Canarische Eilanden), waar ook de huidige 2-meter Liverpool Telescope staat. De plannen voor de nieuwe telescoop worden vandaag gepresenteerd op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society in St Andrews, Schotland.De Liverpool Telescope wordt geheel op afstand en vrijwel volledig automatisch bestuurd. Sterrenkundigen gebruiken hem vooral voor onderzoek aan onverwachte en/of kortdurende verschijnselen aan de sterrenhemel, zoals supernova-explosies en gammaflitsen. Daarnaast vervult de telescoop, die beheerd wordt door de Liverpool John Moores University, een belangrijke educatieve functie: middelbare scholieren en studenten kunnen er ook mee werken.De nieuwe, grotere telescoop zal voornamelijk ingezet worden voor vervolgwaarnemingen aan objecten en verschijnselen die met grote gevoelige 'surveys' worden ontdekt, zoals veranderlijke sterren, sterexplosies, versmeltende zwarte gaten, etc. (GS)
Liverpool Telescope plans double-sized successor (origineel persbericht)

24 april 2013
De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) gaat investeren in de BlackGEM-array van telescopen. BlackGEM is een initiatief van Paul Groot en Gijs Nelemans van de Radboud Universiteit en heeft als doel om licht op te vangen van samensmeltende zwarte gaten en neutronensterren.Bij deze samensmeltingen wordt de ruimtetijd zó zeer vervormd dat de hierdoor ontstane rimpelingen tot op aarde meetbaar zullen zijn met de lasersystemen Virgo en LIGO in Italië en de VS. Sinds vorig jaar is Nederland lid van Virgo. Deze lasersystemen houden weliswaar continu de hele hemel in de gaten, maar zijn nogal 'kippig' en kunnen de positie van een samensmelting niet nauwkeurig meten. De BlackGEM-array gaat hier verandering in brengen. Na een seintje van Virgo en LIGO zal BlackGEM het betreffende gebied aan de hemel afspeuren op zoek naar het verwachte zwakke licht dat óók bij de samensmelting vrijkomt. Dat maakt de positiemeting aan de hemel vele malen nauwkeuriger. De eerste fase van de BlackGEM-array zal bestaan uit vier telescopen met een spiegel van 65 centimeter en een blikveld van achtmaal de volle maan (twee vierkante graad). Elke telescoop wordt uitgerust met een 81 megapixel camera. De array komt te staan op de berg La Silla van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili – één van de beste plekken ter wereld voor optische waarnemingen.Naar verwachting zal de BlackGEM-array in 2015 operationeel zijn. Vanaf 2016 worden de eerste gezamenlijke waarnemingen met Virgo en LIGO verwacht. (EE)
Origineel persbericht

15 april 2013
Een team Nederlandse sterrenkundigen en technici onder leiding van sterrenkundige Joeri van Leeuwen (ASTRON) heeft deze week een subsidie toegekend gekregen om de nieuwe ‘Apertif'-ontvangers voor de Westerbork-telescoop uit te breiden tot hogesnelheidscamera's. De Apertif-ontvangers zullen het blikveld van de Westerbork-telescoop dertig maal vergroten. Door de uitbreiding tot hogesnelheidscamera's gaat de hoeveelheid beelden die de ontvangers kunnen maken omhoog van één beeld per seconde naar tienduizend beelden per seconde. Zo kunnen astronomen de hemel nog sneller en gedetailleerder onderzoeken. Het bedrag van 540.000 euro is toegekend door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). De subsidie is deels een wetenschappelijke NWO-M investering en deels gerelateerd aan de topsector High Tech Systemen en Materialen door de potentie voor toekomstige mobiel breedbandige communicatie. Met de nieuwe hogesnelheidscamera's willen de onderzoekers zeer felle radioflitsen uit onze Melkweg en daarbuiten onderzoeken. (ASTRON)
Uitgebreider persbericht

19 maart 2013
Het Pan-STARRS project, geleid door de University of Hawaii, lijkt voorlopig gered te zijn door een anonieme particuliere donatie van drie miljoen dollar. Pan-STARRS (Panoramic Survey Telescope and Rapid Response System) is een project waarmee groothoekopnamen van de sterrenhemel worden gemaakt, o.a. om onbekende planetoïden en aardscheerders op te sporen. Oorspronkelijk zou Pan-STARRS uit vier identieke 1,8-meter telescopen gaan bestaan, uitgerust met digitale camera's met anderhalf miljard pixels, maar het project is inmiddels al teruggeschaald tot twee telescopen. De eerste, PS1, is in bedrijf sinds 2010 op de vulkaantop Haleakala op Maui, Hawaii. De bouw van PS2 leek op de helling te staan als gevolg van bezuinigingen van het Amerikaanse Congres. De particuliere donatie maakt het nu mogelijk om de bouw van PS2 toch te continueren. Pan-STARRS 1 heeft tot nu toe 245 nabije planetoïden ontdekt, waarvan er 29 een mogelijke bedreiging vormen voor de aarde. Daarnaast ontdekte Pan-STARRS 19 kometen, waaronder de komeet die de afgelopen weken vooral vanaf het zuidelijk halfrond zichtbaar was. (GS)
$3M Donation Puts Pan-STARRS Back on Track (origineel persbericht)

18 maart 2013
De Las Cumbres Observatory Global Telescope (LCOGT) is een belangrijke stap dichterbij gekomen met de completering van drie 1-meter telescopen op het South Africa Astronomical Observatory. Vandaag zijn de 'first light'-beelden van de drie telescopen gepubliceerd. De LCOGT moet uiteindelijk een wereldwijde telescoop worden, bestaande uit tien geautomatiseerde telescopen met een spiegelmiddellijn van één meter, verspreid over het gehele aardoppervlak. Zo'n netwerk van identieke telescopen maakt het mogelijk om continu alert te zijn op bijzonder verschijnselen aan de sterrenhemel, zoals supernova-uitbarstingen, ongeacht de positie aan de hemel en het tijdstip waarop ze plaatsvinden. Met de completering van de drie instrumenten in Zuid-Afrika zijn nu in totaal zeven van de tien telescopen gereed. De laatste drie volgen later dit jaar. (GS)
First Light At SAAO For Third 1-Meter Node Of Global Telescope (origineel persbericht)

11 maart 2013
De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA steekt 4,4 miljoen dollar in de ontwikkeling van een 2,5-meter telescoop die in 2017 aan boord van het internationale ruimtestation ISS geplaatst moet worden. De EUSO-telescoop (Extreme Universe Space Observatory) gaat niet naar boven kijken, maar naar beneden. Het idee is om de ultraviolette straling te detecteren die in de aardse dampkring wordt geproduceerd wanneer er extreem energierijke kosmische-stralingsdeeltjes in binnendringen. Kosmische straling is een stroom van elektrisch geladen deeltjes uit het heelal. Een deel van de kosmische straling is afkomstig van supernovaresten in ons eigen Melkwegstelsel, maar soms wordt de aarde ook getroffen door deeltjes met evenveel energie als een hard geserveerde tennisbal. De herkomst van die Ultra-High-Energy Cosmic Rays (UHECR's) is nog steeds niet achterhaald; mogelijk zijn ze afkomstig van de actieve kernen van andere sterrenstelsels. Het Pierre Auger Observatory in Argentinië maakt ook jacht op UHECR's, onder andere door detectie van de ultraviolette straling die ze genereren. Pierre Auger kan echter maar een relatief klein deel van de aardse dampkring in het oog houden. Vanuit een baan om de aarde is een veel groter deel van de atmosfeer te zien, zodat er naar verwachting ook veel meer UHECR's gevonden kunnen worden. De nieuwe telescoop wordt ontwikkeld onder leiding van Angela Olinto van de Universiteit van Chicago. (GS)
Space station to host new cosmic ray telescope (origineel persbericht)

4 maart 2013
Het Verenigd Koninkrijk heeft op 3 maart zijn deelname bevestigd aan de bouw van de European Extremely Large Telescope (E-ELT), die met een spiegelmiddellijn van 39,2 meter de grootste optische/infrarood-telescoop in de geschiedenis gaat worden. Elf van de veertien lidstaten nemen nu deel aan het programma. Vorig jaar zegde het Verenigd Koninkrijk deelname toe op voorwaarde van een gunstige uitslag van een intern referendum. Datzelfde gold toen voor België, Finland en Italië; ook die drie landen bevestigden eerder al hun deelname aan de E-ELT. De Britse bijdrage bedraagt ca. 100 miljoen euro, verspreid over tien jaar. De bouw van de monstertelescoop, op de bergtop Cerro Armazones in Noord-Chili, moet later dit jaar beginnen. (GS)
United Kingdom Confirms Participation in E-ELT (origineel persbericht)

21 februari 2013
Over de hele hemel gaan continu radioflitsen af, van neutronensterren, zwarte gaten en nog onbekende felle bronnen ver weg. Dankzij een subsidie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) kunnen ASTRON-astronoom Joeri Van Leeuwen en zijn team nu een hogesnelheidscamera bouwen voor het vernieuwde, dertig keer groter geworden blikveld van Westerbork. Daarmee kunnen veel nieuwe flitsen worden opgespoord, en kan hun oorzaak heel precies en scherp worden uitgeplozen.De subsidie maakt deel uit van het investeringsprogramma NWO-middelgroot. Daarmee wil NWO investeringen in onderzoeksinfrastructuur aanmoedigen en steunen. De onderzoeksorganisatie betaalt maximaal 75 procent van de kosten van de investeringen – een bedrag van 110.000 tot 1.500.000 euro. De instelling waaraan het onderzoek wordt uitgevoerd, draagt minimaal 25 procent bij. (EE)
Westerbork telescoop opent jacht op kosmische flitsers

16 januari 2013
De Siding Spring-sterrenwacht, de grootste sterrenwacht van Australië, is afgelopen zondag deels beschadigd door de recente natuurbranden die het Australische continent momenteel teisteren. De telescopen van de sterrenwacht, waaronder de 4-meter Anglo-Australian Telescope, zijn aan het vuur ontsnapt, maar enkele andere gebouwen – waaronder het onderkomen voor bezoekende astronomen en het informatiecentrum – zijn in rook opgegaan.Onduidelijk is nog in hoeverre de telescopen schade hebben opgelopen. Uit een eerste inspectie is gebleken dat er in de gebouwen waarin de telescopen staan opgesteld veel as en puin ligt. De spiegels en instrumenten lijken echter intact. Het is voor de tweede keer deze eeuw dat een Australische sterrenwacht door brand is getroffen. In 2003 werd de sterrenwacht op Mount Stromlo, niet ver van de hoofdstad Canberra, grotendeels verwoest. De lessen die bij die brand zijn geleerd, hebben er waarschijnlijk aan bijgedragen dat Siding Spring er redelijk goed vanaf is gekomen. (EE)
Bush Fire Damage to Siding Spring Observatory Updates

9 januari 2013
Astronomen van de Gemini South-sterrenwacht in het noorden van Chili hebben het eerste beeldresultaat laten zien van een nieuw adaptief optisch systeem. De foto toont een gebied aan de rand van de Orionnevel, het overbekende stervormingsgebied op 1500 lichtjaar van de aarde.Adaptieve optiek is een techniek die de kwaliteit van het telescoopbeeld verbetert door de gevolgen van snel veranderende verstoringen – voornamelijk atmosferische turbulenties – zo goed mogelijk te corrigeren. Daarbij wordt onder meer gebruik gemaakt van flexibele spiegels en een laserbundel, waarmee een kunstmatige 'vergelijkingsster' aan de hemel wordt geprojecteerd.Gewone adaptieve optiek kent verschillende beperkingen. Zo kan alleen een klein hemelgebiedje rond de vergelijkingsster scherp worden afgebeeld. Daar is iets op gevonden: de 'multigeconjugeerde adaptieve optiek' (MCAO). Hierbij worden meerdere laserbundels gebruikt – in dit geval vijf. Dat maakt het mogelijk om een ongeveer zestien keer zo groot hemelgebied scherp af te beelden.De Gemini South-telescoop is de eerste die met dit nieuwe systeem is uitgerust. Later zullen bijvoorbeeld ook de Europese Very Large Telescope en zijn opvolger, de Extremely Large Telescope, een MCAO-systeem krijgen. De beeldkwaliteit ervan benadert die van (de veel duurdere) ruimtetelescopen.Op de opname van de Orionnevel zijn de zogeheten Orionkogels te zien: dichte gaswolken die door de hevige sterrenwinden van pas gevormde sterrenhopen worden weggedreven en een lang 'kielzog' veroorzaken in het omringende moleculaire waterstofgas van de Orionnevel. (EE)
Next-Generation Adaptive Optics Brings Remarkable Details to Light in Stellar Nursery

21 december 2012
Een van de krachtigste supercomputers ter wereld staat nu helemaal compleet en bedrijfsklaar op zijn afgelegen, hoge locatie in de Noord-Chileense Andes. Daarmee is de voltooiing van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), een opstelling van 66 schotelvormige antennes verspreid over afstanden van maximaal zestien kilometer, bijna een feit. De speciaal ALMA gebouwde ‘correlator’ heeft een snelheid die vergelijkbaar is met die van de snelste universele supercomputers van dit moment. Op zijn maximale capaciteit moet hij 17 biljard (17.000.000.000.000.000) berekeningen per seconde uitvoeren.De correlator is een cruciaal onderdeel van ALMA. Zijn 134 miljoen processors zijn voortdurend bezig om de zwakke kosmische signalen die de afzonderlijke antennes opvangen met elkaar te combineren en vergelijken. Dat maakt het mogelijk om de schotelantennes als één enorme telescoop te laten fungeren. ALMA is zal in maart 2013 feestelijk in gebruik worden genomen. (EE)
Alle lichten op groen voor hoogste supercomputer

12 december 2012
De Very Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) heeft een nieuw meetinstrument gekregen: KMOS. Deze 'K-band Multi-Object Spectrograph' registreert infrarood licht en heeft de unieke eigenschap dat hij 24 objecten tegelijk kan onderzoeken. De spectrograaf is vooral bedoeld voor het onderzoek van de evolutie van sterrenstelsels in het vroege heelal.Om de jeugd van sterrenstelsels te kunnen onderzoeken hebben astronomen drie dingen nodig: waarnemingen in het infrarood, de mogelijkheid om vele objecten tegelijk waar te nemen en de mogelijkheid om voor elk van deze objecten te onderzoeken hoe hun eigenschappen van plaats tot plaats verschillen. KMOS kan dat allemaal – en tegelijkertijd. Hierdoor kunnen surveys die jaren in beslag namen voortaan binnen enkele maanden worden voltooid.KMOS is gekoppeld aan de Unit Telescope 1 van de Very Large Telescope, die uit vier identieke telescopen bestaat. Het 2,5 ton wegende gevaarte is voorzien van robotarmen die onafhankelijk van elkaar in de juiste stand kunnen worden gezet om het licht van 24 verre sterrenstelsels tegelijk op te vangen. Met elke arm wordt een raster van 14 bij 14 pixels voor het stelsel gehouden, waarna met elk van de 196 rasterpunten licht van verschillende delen van het stelsel wordt opgevangen en tot zijn samenstellende kleuren wordt ontleed.Deze techniek, die integraalveldspectroscopie heet, maakt het mogelijk om de eigenschappen van verschillende delen van een object te onderzoeken. Hieruit kan bijvoorbeeld worden afgeleid hoe snel een sterrenstelsel roteert en welke massa het heeft. Ook kunnen de chemische samenstelling en diverse fysische eigenschappen van de verschillende delen van het stelsel worden bepaald. (EE)
24-armige reus onderzoekt jeugd van sterrenstelsels

15 november 2012
Op maandag 19 november wordt in opdracht van ASTRON, het Nederlands Instituut voor Radio-astronomie, de schotel van de historische Dwingeloo-radiotelescoop teruggeplaatst op zijn toren. Sinds 5 juni van dit jaar staat de 38 ton wegende schotel met een diameter van 25 meter op een speciale constructie naast de toren om te worden gerestaureerd.In de afgelopen maanden zijn alle stalen onderdelen van de Dwingeloo radiotelescoop gezandstraald en opnieuw geverfd. Waar nodig zijn ook onderdelen vervangen. Alle 372 driehoekige gaasramen van de schotel zijn geïnspecteerd, schoongemaakt en op 211 vernieuwde stelbouten in de vorm van paddenstoelen vastgemaakt. De parabolische schotel heeft, tot op twee millimeter nauwkeurig, weer zijn oorspronkelijke vorm. Zodra de radiotelescoop is vrijgegeven en overgedragen aan ASTRON, kunnen de vrijwilligers van stichting CAMRAS beginnen met het opnieuw inrichten van de telescoop met apparatuur en kabels, en het doen van controlemetingen. De verwachting is dat de radiotelescoop omstreeks de zomer van 2013 weer bruikbaar is voor publieksactiviteiten en educatieve doeleinden. Volg de ontwikkelingen op http://www.camras.nl (EE)

5 oktober 2012
Vandaag is de Australische SKA Pathfinder-telescoop (ASKAP) officieel geopend. De radiotelescoop heeft 36 schotelantennes met een diameter van 12 meter en moet onder andere licht gaan schijnen op het ontstaan van sterrenstelsels.De bouw van de telescoop begon in 2009 in het westen van Australië. De totale kosten van het project zijn ruim 125 miljoen euro. Momenteel wordt de telescoop klaargestoomd voor zijn wetenschappelijke taak: het waarnemen van onder andere jonge sterrenstelsels, zwarte gaten en het interstellaire medium.ASKAP is de voorloper van de Square Kilometre Array (SKA), de gevoeligste radiotelescoop ooit. De antennes van die laatste genoemde telescoop zullen verrijzen in Australië, Nieuw Zeeland en Zuid-Afrika. Samen hebben de schotels een oppervlakte van een vierkante kilometer. Dat project gaat bijna 2 miljard euro kosten en moet in 2020 klaar zijn. (Roel van der Heijden)

12 september 2012
De Japanse Subaru-telescoop op Hawaï heeft sinds vorige maand een nieuwe ccd-camera: de Hyper Suprime-Cam (HSC). Dit drie meter lange, drie ton wegende gevaarte is voorzien van 116 hooggevoelige beeldchips die alles bij elkaar 870 miljoen pixels hebben. Het beeldveld van de telescoop/camera-combinatie is naar astronomische maatstaven reusachtig: anderhalve graad oftewel drie keer de middellijn van de volle maan. De HSC-camera zal worden vooral worden gebruikt voor het opsporen en onderzoeken van extreem verre sterrenstelsels. Het uiteindelijke doel is om meer te weten te komen over de eigenschappen van de donkere materie en de donkere energie in het heelal.
Meer informatie:
Hyper Suprime-Cam Ushers in a New Era of Observational Astronomy

10 september 2012
De 3,5-meter WIYN-telescoop op de Kitt Peak-sterrenwacht in Arizona is uitgerust met een nieuwe 'groothoek'-camera. De One Degree Imager (ODI) heeft een beeldveld met een middellijn van één graad aan de hemel, maar kan toch details van slechts 0,3 boogseconden groot vastleggen. De nieuwe ODI-camera wordt momenteel uitgebreid getest. Uiteindelijk zal de camera bestaan uit 64 ccd-detectoren met in totaal ruim één miljard pixels. ODI zal voornamelijk gebruikt worden voor zogeheten surveys: waarnemingsprogramma's van grote gebieden aan de sterrenhemel, om meer inzicht te krijgen in onder andere verre sterrenstelsels.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

16 augustus 2012
Een commissie van de National Science Foundation, de Amerikaanse tegenhanger van Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), heeft een rapport ingediend dat nogal ingrijpende gevolgen kan hebben voor een aantal grote astronomische faciliteiten in de VS. Enkele getroffen instanties hebben al hun zorg uitgesproken. In het rapport wordt onder meer de aanbeveling gedaan om enkele telescopen van de Kitt Peak-sterenwacht, de Green Bank-radiotelescoop (GBT), de McMath Pierce-zonnetelescoop en de Very Long Baseline Array (VLBA) in 2017 af te stoten. Andere grote projecten waar de NSF aan bijdraagt, zoals de beide Gemini-telescopen, de Large Synoptic Survey Telescopes, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array en de Very Large Array, lopen voorlopig geen gevaar. Met 'afstoten' wordt bedoeld dat de NSF de geldkraan naar de getroffen faciliteiten zou dichtdraaien. Daarbij wordt de toezegging gedaan om naar andere geldbronnen te helpen zoeken, maar daarmee is het voortbestaan van deze grote waarnemingsinstrumenten niet gegarandeerd. Amerikaanse universiteiten en de National Radio Astronomy Observatory maken vooral bezwaar tegen het afstoten van de GBT en de VLBA, die als 'state-of-the art'-instrumenten worden beschouwd. De radioschotel van Green Bank is de grootste beweegbare radioschotel ter wereld en nog geen tien jaar in bedrijf. De tien radioschotels van de VLBA, die verspreid over de VS staan opgesteld, vormen de grootste radio-interferometer ter wereld. Deze laatste is pas in 2010 volledig gemoderniseerd.
Meer informatie:
Initial Public Statement from AUI and NRAO on the Report of the NSF's Astronomy Portfolio Review Committee
Rapport van de National Science Foundation (pdf; 170 blz.)

26 juli 2012
Vandaag (26 juli) is in Namibië de H.E.S.S. II-telescoop in gebruik genomen. Met dit instrument wordt - indirect - gammastraling uit het heelal gedetecteerd. Deze energierijke soort straling wordt onder meer geproduceerd door exotische objecten als zwarte gaten, supernova's en pulsars. H.E.S.S. II neemt de gammastraling niet rechtstreeks waar, al was het maar omdat de aardatmosfeer deze straling tegenhoudt. Wel veroorzaken energierijke gammafotonen die op grote hoogte in botsing komen met atomen in de atmosfeer 'lawines' van secundaire deeltjes, die op hun beurt weer karakteristieke zwakke lichtflitsen uitzenden. Het is deze zogeheten Tsjerenkovstraling die door de H.E.S.S. II-telescoop wordt gedetecteerd. De nieuwe telescoop is de grootste van dit type die ooit is gebouwd. Het gevaarte is uitgerust met een 28 meter grote spiegel, bestaande uit 875 zeshoekige segmenten, die bijna 600 ton weegt. Bij zijn waarnemingen krijgt hij steun van vier kleinere Tsjerenkovtelescopen, met een middellijn van 12 meter, die al sinds 2004 in gebruik zijn. Aan het H.E.S.S.-project doen tal van landen mee, maar de bouw ervan is grotendeels gefinancierd door Duitse en Franse instituten.
Meer informatie:
Largest ever Cherenkov telescope sees first light

23 juli 2012
Op 21 juli zijn de eerste astronomische waarnemingen verricht met de vrijwel voltooide 4,3 meter Discovery Channel Telescope in Arizona. Deze telescoop, met een totale kostprijs van 53 miljoen dollar, is voor een groot deel gesponsord door het tv-station Discovery Channel. De nieuwe telescoop is de grootste telescoop van de Lowell-sterrenwacht in Flagstaff; hij zal in de toekomst onder andere gebruikt worden voor waarnemingen aan ijsdwergen in de buitendelen van het zonnestelsel en aan dwergsterrenstelsels in het heelal. De telescoop bevindt zich enkele tientallen kilometers ten zuiden van Flagstaff, nabij Happy Jack.
Discovery Channel Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

2 juli 2012
Een combinatie van Nederlandse onderzoeksinstituten en industrie, bestaande uit SRON, TNO, NOVA/ASTRON en Philips, gaat een demonstratiemodel bouwen van de 'verzonken tralie' voor METIS. METIS is een geavanceerde infraroodcamera en -spectrometer die maximaal kan profiteren van het grote corrigerende vermogen van de geplande Europese Extremely Large Telescoop (E-ELT), die in juni 2012 definitief groen licht heeft gekregen. Met behulp van de door SRON Netherlands Institute for Space Research ontwikkelde 'verzonken tralies' is het mogelijk om de door METIS opgevangen straling op golflengte te scheiden. Deze verzonken tralie, ook wel immersietralie of 'immersed grating' genoemd, is eigenlijk een combinatie van prisma en optische tralie. Het zorgt voor een drastische omvangvermindering van het meetinstrument, terwijl de prestaties gelijk blijven. Een internationale commissie heeft nu geoordeeld dat de technologie van de verzonken tralie ook daadwerkelijk toepasbaar lijkt voor METIS. In het demonstratiemodel, dat het team in 2013 denkt te voltooien, wordt stap voor stap alle nieuw ontwikkelde technologie gecombineerd. In datzelfde jaar volgt een uitgebreide testprocedure voor het prototype.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

25 juni 2012
De astrofysici van de Radboud Universiteit Nijmegen gaan deelnemen aan Virgo, een detector voor zwaartekrachtsgolven. Het is de eerste groep sterrenkundigen die zich aansluit bij dit Europese experiment. Ze gaan helpen de bronnen op te sporen van deze golven, die Albert Einstein voorspelde maar die nog nooit zijn gemeten. Zelf krijgen ze met het experiment een heel nieuw venster op het heelal. In 2015 wordt de eerste meting verwacht. Vorige week is door wetenschapsfinancier NWO 2 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de Nederlandse bijdrage aan Virgo. De zwaartekrachtsgolvendetector Virgo staat in Cascina, in de buurt van Pisa, Italië. Het instrument is sinds 2007 operationeel. Virgo krijgt de komende jaren een update waardoor hij duizend keer zoveel ruimte in beeld krijgt en de kans reëel wordt dat er zwaartekrachtsgolven worden gemeten.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
European Gravitational Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

11 juni 2012
De bouw van de European Extremely Large Telescope (E-ELT) op Cerro Armazones in Noord-Chili gaat door. De Council van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht heeft dat vandaag besloten op een bijeenkomst in Garching, Duitsland. Voorwaarde is nog wel dat de regeringen van vier ESO-lidstaten (België, Finland, Italië en het Verenigd Koninkrijk) de deelname aan het project bevestigen. Ook het toekomstige ESO-lidmaatschap van Brazilië moet nog geratificeerd worden. Met een spiegelmiddellijn van 39,3 meter wordt de E-ELT de grootste telescoop in de geschiedenis. De nieuwe monstertelescoop wordt onder andere ingezet voor het bestuderen van de allereerste generatie van sterrenstelsels en sterren in het heelal, en voor het bestuderen van mogelijk bewoonbare planeten bij andere sterren.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
European Extremely Large Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 juni 2012
De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) gaat een additionele set ontvangers bouwen voor alle 66 antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), die in Noord-Chili in aanbouw is. Dat heeft de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) besloten. Deze uitbreiding verbetert de mogelijkheden van de ALMA-telescoop om in het heelal te zoeken naar water en naar de voorwaarden voor leven.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Achtergrondinformatie ESO
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

25 mei 2012
De Square Kilometre Array, de grootste radiotelescoop ter wereld, wordt verspreid over locaties in Zuid-Afrika en Australië. Dat hebben de leden van de SKA Organisation (de organisatie voor de ontwikkeling van de Square Kilometre Array) bekendgemaakt. De SKA-radiotelescoop, die uit duizenden afzonderlijke ontvangers zal bestaan, wordt vijftig keer gevoeliger en tienduizend keer sneller dan de beste radiotelescopen van dit moment. Astronomen willen het instrument gebruiken om onderzoek te doen van het kosmische tijdperk waarin de allereerste sterren en sterrenstelsels in het heelal ontstonden. Ook zal naar donkere materie en buitenaards leven worden gespeurd. Het Nederlandse instituut voor radioastronomie ASTRON, onderdeel van NWO, speelt een belangrijke rol in de technische en wetenschappelijke ontwikkeling van SKA. De eerste bouwfase begint in 2016, waarna naar verwachting al in 2019 de eerste waarnemingen met het nog onvoltooide instrument kunnen worden gedaan. Helemaal klaar is SKA pas rond 2025.
Meer informatie:
Dual site agreed for Square Kilometre Array telescope
's Werelds grootste telescoop komt in Zuid-Afrika én Australië

23 mei 2012
Japanse onderzoekers hebben voor het eerst op visuele golflengten waarnemingen gedaan met een zogeheten adaptief optisch systeem. Met behulp van adaptieve optiek kunnen telescopen op aarde net zulke scherpe opnamen maken als die in de ruimte. De techniek bestaat al tientallen jaren, maar werd tot nu toe voornamelijk in het infrarode golflengtegebied toegepast. Door turbulenties in de aardatmosfeer raakt het doorgaans vlakke golffront van sterlicht vervormd. Als gevolg daarvan wordt een ster niet als een scherp puntje afgebeeld, maar als een min of meer wazig vlekje. Bij adaptieve optiek worden deze golffrontverstoringen honderden keren per seconde opgemeten, en met behulp van een kleine, flexibele spiegel gecorrigeerd. Hoe korter de golflengte van het licht waarnaar gekeken wordt, des te groter zijn de verstoringen die de aardatmosfeer veroorzaakt. Zichtbaar licht wordt dus sterker verstoord dan infrarood licht. Vandaar dat de adaptieve optische systemen van alle grote telescopen alleen voor infraroodwaarnemingen worden gebruikt. Tot nu toe dan. Want sinds kort kan de 8,2-meter Subaru-telescoop dus ook gecorrigeerde opnamen maken op visuele golflengten. De beelden die daarbij worden verkregen zijn 2,5 keer zo scherp als ongecorrigeerde opnamen.
Meer informatie:
Subaru Telescope Pioneers The Use Of Adaptive Optics For Optical Observations

15 mei 2012
Op maandag 21 mei wordt op het Observatorio del Teide op het Canarische eiland Tenerife een nieuwe grote zonnetelescoop in gebruik genomen. De telescoop, GREGOR genaamd, is gebouwd door een consortium van Duitse instituten en heeft een spiegelmiddellijn van 1,5 meter. Daarmee is het de grootste Europese zonnetelescoop en de op twee na grootste ter wereld. Net als de kleinere Dutch Open Telescope op La Palma heeft GREGOR een compleet open structuur. Hij is voorzien van een systeem voor adpatieve optiek om de effecten van atmosferische turbulentie te compenseren. Mede daardoor zal hij in staat zijn om details van slechts 70 kilometer groot te onderscheiden op het oppervlak van de zon. GREGOR gaat waarnemingen verrichten op optische en infrarode golflengten.
Meer informatie:
Persbericht Informationsdienst Wissenschaft (Engelstalig)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

1 mei 2012
ASTRON, het Nederlands instituut voor radioastronomie, begint met de restauratie van de Dwingeloo Telescoop. Deze radiotelescoop was ten tijde van de opening in 1956 de grootste ter wereld. Tot in de jaren '90 van de afgelopen eeuw heeft de radiotelescoop als wetenschappelijk instrument dienstgedaan. Sterrenkundigen hebben met de Dwingeloo-radiotelescoop onder meer de sterrenstelsels Dwingeloo I en II ontdekt. In 1998 is de 25 meter grote schotelantenne in de zogeheten stormstand gezet, en sindsdien wordt hij niet meer voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt. Sinds de oprichting van stichting CAMRAS in 2007 is de radiotelescoop beschikbaar voor amateurastronomen en educatieve doeleinden. Vanwege de bouwhistorische en wetenschappelijke betekenis is de Dwingeloo-radiotelescoop in 2009 uitgeroepen tot beschermd rijksmonument. De stalen constructie van de radiotelescoop heeft onder de lange periode van stilstand te lijden gehad. Zonder restauratie wordt het risico op instorting te groot en zou het gevaarte afgebroken moeten worden. De restauratie die nu gaat plaatsvinden, houdt in dat de grote schotel in zijn geheel van de toren wordt getild en op een speciale constructie naast de toren geplaatst wordt. Alle stalen onderdelen worden gestraald en van een nieuwe verflaag voorzien. Daar waar nodig zullen onderdelen vervangen worden. Daarna wordt de schotel weer op zijn plaats gezet.
Meer informatie:
Restauratie Dwingeloo Telescoop van start
Film over de bouw van de Dwingeloo Radiotelescoop
Stichting CAMRAS

27 april 2012
De James Clerk Maxwell Telescope (JCMT), op de 4200 meter hoge vulkaantop Mauna Kea op Hawaii, viert deze week zijn vijfentwintigste verjaardag. De 15 meter grote schotelantenne was een van de allereerste telescopen voor het waarnemen van kosmische submillimeterstraling. In dit golflengtegebied kunnen sterrenkundigen onderzoek doen aan de geboorte van sterren, aan moleculen in de interstellaire ruimte, en aan de vroege evolutie van sterrenstelsels. De JCMT is een gezamenlijk project van de Britse Science and Technology Facilities Council, de Canadese National Research Council en de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Onlangs is de telescoop nog uitgerust met de gloednieuwe SCUBA2-camera, waarmee onder andere stervormingsgebieden worden onderzocht.
Meer informatie:
The JCMT Celebrates 25 years on Top of the World
James Clerk Maxwell Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 april 2012
Op Dome Argus, het hoogste punt van het Antarctische continent, is met succes de eerste van de drie volautomatische 50 cm-telescopen in gebruik genomen die samen de Antarctic Survey Telescope gaan vormen. AST is een samenwerkingsproject van astronomen in Texas, China en Australië. De drie telescopen, uitgerust met ccd-detectoren van 110 megapixels, gaan jacht maken op supernova's, gammaflitsen en exoplaneten. Vanwege de kurkdroge, schone lucht en de grote hoogte is Dome Argus een van de beste locaties ter wereld voor het bedrijven van sterrenkunde.
Meer informatie:
Persbericht Texas A&M University
Dome Argus Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 april 2012
De vliegende sterrenwacht SOFIA krijgt een nieuwe infraroodcamera. Het instrument, dat HAWC heet, is gevoelig voor straling met golflengten van 40 tot 300 micrometer, het zogeheten ver-infrarood. De camera zal niet alleen normale opnamen kunnen maken, maar ook polarisatiemetingen kunnen doen. Dat laatste houdt in dat HAWC ook de structuur en sterkte van magnetische velden in stervormingsgebieden en sterrenstelsels zal kunnen meten. Dat moet meer inzicht geven in de manier waarop sterren, planeten en sterrenstelsels ontstaan en evolueren. SOFIA is een aangepaste jumbojet die een 2,5-meter telescoop aan boord heeft. Het toestel kan een hoogte van meer dan veertien kilometer bereiken, waar de aardatmosfeer nauwelijks meer (infrarood-absorberende) waterdamp bevat. Daarmee is SOFIA in het voordeel ten opzichte van de sterrenwachten op de vaste grond, waarvan de hoogste zich 'slechts' 5600 meter boven zeeniveau bevindt.
Meer informatie:
NASA Selects Science Instrument Upgrade For Flying Observatory

6 april 2012
Afgelopen week zijn op Mauna Kea, Hawaii, de eerste succesvolle sterrenkundige waarnemingen verricht met een gloednieuw infraroodinstrument, MOSFIRE geheten. MOSFIRE (Multi-Object Spectrometer For Infra-Red Exploration) is een afbeeldende spectrograaaf die gemonteerd is op de 10-meter Keck I-telescoop. Hij heeft een veel groter beeldveld dan eerdere infraroodcamera's, en door gebruik te maken van een speciale sluitertechniek kan hij van 46 astronomische objecten tegelijkertijd een infraroodspectrum opnemen. Met het nieuwe instrument zal onderzoek worden gedaan naar de geboorte van sterren in donkere stofwolken en naar de allereerste sterrenstelsels in het heelal.
Meer informatie:
First Light of Powerful New MOSFIRE Instrument
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 april 2012
Afgelopen week zijn op Mauna Kea, Hawaii, de eerste succesvolle sterrenkundige waarnemingen verricht met een gloednieuw infraroodinstrument, MOSFIRE geheten. MOSFIRE (Multi-Object Spectrometer For Infra-Red Exploration) is een afbeeldende spectrograaaf die gemonteerd is op de 10-meter Keck I-telescoop. Hij heeft een veel groter beeldveld dan eerdere infraroodcamera's, en door gebruik te maken van een speciale sluitertechniek kan hij van 46 astronomische objecten tegelijkertijd een infraroodspectrum opnemen. Met het nieuwe instrument zal onderzoek worden gedaan naar de geboorte van sterren in donkere stofwolken en naar de allereerste sterrenstelsels in het heelal.
Meer informatie:
First Light of Powerful New MOSFIRE Instrument
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

2 april 2012
ASTRON, het Nederlands instituut voor radioastronomie, en IBM hebben vandaag aangekondigd zeker vijf jaar te gaan samenwerken aan onderzoek naar extreem snelle, energiezuinige computersystemen op exaschaal. Deze computersystemen maken het mogelijk om de gigantische hoeveelheid aan informatie van radiotelescopen te lezen, opslaan en analyseren. De samenwerking, waarmee een bedrag van 32,9 miljoen euro is gemoeid, staat in het teken van de internationale Square Kilometre Array (SKA), de volgende generatie radiotelescoop, die in 2024 klaar moet zijn. De telescoop kan straling uit het heelal waarnemen die meer vertelt over zijn oorsprong. Volgens schattingen van onderzoekers is er voor het aansturen van de telescoop een verwerkingskracht nodig die gelijk staat aan die van een miljard computers. In een nieuw op te richting 'Center for Exascale Technology' in Drenthe gaan wetenschappers en ingenieurs hoogstaand onderzoek uitvoeren naar energiezuiniger computergebruik met behulp van geavanceerde versnellers en 3D-gestapelde chips. Daarnaast doen ze onderzoek naar nieuwe optische verbindingstechnieken, high-performance opslagsystemen en 'nanophotonics' (het bestuderen van het gedrag van licht, op nanoschaal) om de overdracht van grote hoeveelheden gegevens te optimaliseren. De samenwerking vindt plaats met financiële steun van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) en de Provincie Drenthe.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Square Kilometre Array
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 maart 2012
Drie radiotelescopen op aarde, waaronder de Westerbork Synthese Radio Telescoop in Drenthe, zijn met succes 'gekoppeld' aan de Russische ruimtetelescoop RadioAstron, een tien meter grote radioschotel aan boord van de Spektr-R-satelliet. Alle instrumenten zijn op de verre pulsar B0950+08 gericht (het compacte en snel roterende overblijfsel van een geëxplodeerde ster), en de signalen van de vier telescopen zijn succesvol met elkaar 'gecorreleerd'. Dat wil zeggen dat de vier telescopen (waaronder ook de Effelsberg-radiotelescoop in Duitsland en de Arecibo-telescoop op Puerto Rico) in feite deel uitmaakten van een 'virtuele' reuzentelescoop met een basislijn van 220.000 kilometer. Deze interferometrietechniek wordt op aarde al tientallen jaren lang toegepast (onder andere bij de Westerbork-telescoop zelf), maar dankzij de Russische ruimtetelescoop zijn nu veel grotere basislijnen mogelijk, wat tot een ongekend hoge beeldscherpte leidt.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
RadioAstron
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

15 maart 2012
Astronomen hebben de eerste wetenschappelijke resultaten gepresenteerd die zijn verkregen met het nieuwe optische systeem van de Large Binocular Telescope (LBT). Met dat systeem kan de LBT, die op de Mount Graham in Arizona (VS) staat, opnamen maken die ruim driemaal zo gedetailleerd zijn als die van de Hubble-ruimtetelescoop. Net als de meeste andere grote telescopen op aarde is de LBT uitgerust met zogeheten adaptieve optiek. Daarmee kan de verstorende invloed van de aardatmosfeer op de beeldscherpte van een telescoop voor een belangrijk deel worden opgeheven. Het adaptieve optische systeem van de LBT presteert bijna twee keer zo goed als dat van andere telescopen op aarde. Dat komt doordat het systeem van meet af aan in het ontwerp van de telescoop is opgenomen, en niet naderhand is toegevoegd zoals bij de meeste concurrenten. De eerste onderzoeken die met dit nieuwe systeem zijn gedaan, waren gericht op planeten buiten ons zonnestelsel en jonge sterren-in-wording. Dat heeft onder meer gedetailleerde opnamen opgeleverd van het planetenstelsel van de ster HR8799 en het zogeheten Trapezium in Orion - een jonge sterrenhoop.
Meer informatie:
Large Binocular Telescope brings the Universe into Sharper Focus;

2 maart 2012
Het ruimteonderzoeksinstituut SRON ontvangt 18 miljoen euro voor de bijdrage aan SAFARI, de Nederlands-Europese infraroodspectrometer en supercamera van de toekomstige Japanse ruimtetelescoop SPICA. Dit hebben het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) bekendgemaakt. De onderzoekssubsidie is afkomstig uit de gelden voor de 'Nationale Roadmap voor Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten'. SAFARI gaat op zoek naar de eerste sterrenstelsels van het heelal. De camera zal chemische 'vingerafdrukken' van verre stelsels nemen om daarmee hun ontstaansgeschiedenis te reconstrueren. Het instrument speurt ook naar ijs en waterdamp in protoplanetaire schijven. Om optimaal te profiteren van de extreem gekoelde spiegel van SPICA (circa -267 graden Celsius) wordt SAFARI uitgerust met ultragevoelige detectoren van SRON. Deze 'Transition Edge Sensors' zijn het resultaat van een ontwikkeltraject van meer dan tien jaar. SRON leidt ook het internationale consortium dat het gehele SAFARI-instrument ontwikkelt. SPICA/SAFARI zou medio 2020 gelanceerd moeten worden. Of dat ook echt gaat gebeuren, staat nog niet definitief vast: het Europese ruimteagentschap ESA en zijn Japanse tegenhanger JAXA moeten nog groen licht geven voor de internationale missie. Naar verwachting gebeurt dat in het voorjaar van 2013.
Meer informatie:
Superruimtecamera SAFARI krijgt 18 miljoen
SPICA mission (JAXA)

24 februari 2012
Door een ongelukje is de secundaire spiegel van de 4-meter Blanco-telescoop van het Cerro Tololo Inter-American Observatory ernstig beschadigd. De telescoop is momenteel buiten bedrijf in verband met de installatie van de Dark Energy Camera (DECam) - een instrument dat miljoenen sterrenstelsels in kaart moet brengen om meer inzicht te krijgen in de donkere energie die het heelal versneld doet uitdijen. Voor die installatie moest de spiegel worden verwijderd. Bij het transport viel hij op de grond en liepen twee medewerkers van de sterrenwacht botbreuken en kneuzingen op. De spiegel heeft soortgelijke schade opgelopen. Er zitten breuken in, en momenteel is nog onduidelijk of reparatie mogelijk is. Voor het functioneren van DECam heeft het incident geen directe gevolgen, al moet het installatieschema wel worden aangepast.
Meer informatie:
Blanco f/8 Secondary Incident

17 januari 2012
Hoe breng je een zwart gat in beeld? Sterrenkundigen van over de hele wereld spreken daar deze week over op een bijeenkomst in Tucson, Arizona, waar de plannen worden uitgewerkt voor de virtuele 'Event Horizon Telescope' (EHT). In feite gaat het om een reusachtig netwerk van onderling gekoppelde millimeter- en submillimeter-telescopen, waaronder de Submillimeter Telescope op Mount Graham, Arizona, de CARA-array in Californië, en - in de toekomst - de internationale Atacama Large Millimeter Array (ALMA) in Chili. Submillimetertelescopen kunnen op dezelfde wijze onderling gekoppeld worden als radiotelescopen, zoals de afzonderlijke radioschotels die deel uitmaken van de Very Large Baseline Array in de Verenigde Staten of van het European VLBI Network. Voor de kortere submillimetergolflengten is de techniek weliswaar moeilijker te realiseren, maar inmiddels niet langer onmogelijk. Door op deze manier een interferometer zo groot als de aarde te creëren, kan een extreem hoge gezichtsscherpte worden bereikt. De EHT kan op die manier de gloed in beeld brengen van gas dat in een zwart gat wordt gezogen. Op die manier moet het zwarte gat zelf zichtbaar worden: vanuit het gebied binnen de zogeheten 'gebeurtenishorizon' (event horizon) kan geen licht ontsnappen, waardoor het zwarte gat zichtbaar moet zijn als een zwarte, ronde vlek in het centrum van de gloeiende gaswolk. Door in de komende jaren steeds meer submillimetertelescopen in het netwerk op te nemen, zal de Event Horizon Telescope langzaam maar zeker steeds gevoeliger worden.
Meer informatie:
Scientists Prepare to Take First-Ever Picture of a Black Hole
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

10 januari 2012
De Very Large Array (VLA), de befaamde opstelling van radioschotels in de Amerikaanse woestijnstaat New Mexico, zal vanaf 31 maart door het leven gaan als de 'Karl G. Jansky Very Large Array'. Dat is bekendgemaakt tijdens de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin (Texas). De nieuwe naam is gekozen uit de meer dan 16.000 suggesties die de afgelopen maanden werden ingediend op een speciaal daarvoor in het leven geroepen website. Karl Guthe Jansky (1905-1950) was een Tsjechisch-Amerikaanse natuurkundige en radio-ingenieur, die eind jaren twintig werkzaam was bij de laboratoria van telefoonbedrijf Bell. Daar moest hij onderzoek doen naar de radiostraling die de transatlantische radiotelefonie stoorde. Met de radioantenne die hij voor dit doel bouwde, ontdekte hij tachtig jaar geleden dat het centrum van de Melkweg een sterke bron van radiostraling is. Dat wordt gezien als het begin van de radiosterrenkunde. De VLA bestaat uit 27 afzonderlijke radioschotels met een middellijn van 25 meter die als één instrument werken. De array is gebouwd in de jaren zeventig en heeft de laatste jaren een grondige opknapbeurt ondergaan. Vandaar dat een nieuwe naam op zijn plaats was.
Meer informatie:
Iconic Telescope Renamed to Honor Founder of Radio Astronomy

9 januari 2012
De bouw van de International LOFAR Telescope (ILT) nadert zijn voltooiing. De eerste wetenschappelijke resultaten worden deze week gepresenteerd op de 219e bijeenkomst van de American Astronomical Society in Austin, Texas. LOFAR begint binnenkort aan een grote all-sky survey (de Multi-frequency Snapshot Sky Survey), en komend voorjaar opent de revolutionaire radiotelescoop zijn deuren voor de astronomische gemeenschap: sterrenkundigen van over de hele wereld kunnen dan waarnemingsvoorstellen voor LOFAR indienen. LOFAR (LOw-Frequency ARray) bestaat uit tienduizenden eenvoudige antennes, verdeeld over 48 stations, waaarvan er inmiddels 41 in gebruik zijn genomen: 33 in Nederland, vijf in Duitsland, één in Frankrijk, één in Engeland en één in Zweden. Naar verwachting neemt Polen binnenkort ook deel aan het internationale project. LOFAR wordt onder andere gebruikt voor onderzoek aan pulsars, kosmische straling en actieve sterrenstelsels. Sterrenkundigen hopen met LOFAR ook voor het eerst signalen op te vangen uit de periode waarin de allereerste sterren en quasars in het heelal begonnen te stralen.
Meer informatie:
LOFAR Presents First Science, Kicks Off Survey
LOFAR
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 december 2011
De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) heeft de laatste van in totaal 73 ontvangers voor de ALMA-telescoop opgeleverd. Deze zeer gevoelige 'Band 9-ontvangers' behoren tot de belangrijkste onderdelen van de submillimeter-telescoop ALMA, die in Noord-Chili in aanbouw is. De Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) zal in 2013 helemaal gereed zijn. De 66 schotelantennes staan dan verspreid op de Chajnantor-hoogvlakte in het noorden van Chili, 5000 meter boven zeeniveau. ALMA ontvangt millimeter- en submillimetergolven uit het heelal. Deze golflengten stellen astronomen in staat om extreem koude objecten in de ruimte te onderzoeken, zoals dichte wolken van kosmisch stof en gas waaruit sterren en planeten ontstaan. Ook kan ALMA zeer verre objecten in het jonge heelal waarnemen. De Band 9-ontvangers zijn ontwikkeld en geproduceerd bij het Kapteyn Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen, in samenwerking met het Kavli Instituut van de TU Delft en het ruimteonderzoeksinstituut SRON. Deze partners bouwden eerder het HIFI-instrument van de ruimtetelescoop Herschel.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
ALMA
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

9 december 2011
Het bestuur van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) heeft de begroting voor het jaar 2012 goedgekeurd. In deze begroting is onder meer geld gereserveerd voor voorbereidende werkzaamheden voor de toekomstige Europese reuzentelescoop E-ELT, die naar verwachting medio 2012 definitief groen licht zal krijgen. E-ELT staat voor European Extremely Large Telescope. Dit kolossale instrument, dat een hoofdspiegel van bijna veertig meter zal krijgen, komt de staan op Cerro Armazones, een berg in het droge noorden van Chili. Naar verwachting zal de financiering van het E-ELT-project in de loop van 2012 rondkomen. Om de bouw van de telescoop niet te vertragen, is besloten om alvast te beginnen met de aanleg van de toegangswegen naar Cerro Armazones en met de ontwikkeling van de spiegel van het geavanceerde adaptieve optische systeem waarmee de E-ELT zal worden uitgerust. De bouw van de reuzentelescoop gaat iets meer dan een miljard euro kosten en tien à elf jaar duren.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)

8 december 2011
Op 15 november van dit jaar hebben de 100-meter radiotelescoop van Effelsberg en vier radiotelescopen in Rusland en Oekraïne deelgenomen aan de eerste interferometrische waarnemingen met de om de aarde draaiende radioschotel Spektr-R van het Russische RadioAstron-project. Met deze instrumenten is met succes een radiotelescoop nagebootst die acht keer zo groot is als de aarde - een nieuw record. Daarbij is gekeken naar de quasar 0212+735, de compacte, heldere kern van een ver sterrenstelsel. De gebruikte techniek, Very Long Baseline Interferometry (VLBI), wordt ook op aarde toepast. Door de radiosignalen van ver uit elkaar staande radiotelescopen met elkaar te combineren, kan een virtuele radiotelescoop worden verkregen waarvan de afmetingen overeenkomen met de afstand tussen de verst uit elkaar staande radioschotels. Door de toevoeging van een radioschotel die in een wijde baan om de aarde draait, kan de basislijn van zo'n interferometer, en daarmee ook de scherpte van de verkregen beelden, aanzienlijk worden vergroot. Op het moment van de quasarwaarnemingen was Spektr-R honderdduizend kilometer van de aarde verwijderd. In de nabije toekomst zullen ook waarnemingen worden gedaan als de satelliet 360.000 kilometer van de aarde verwijderd is. Dat resulteert dan in een virtuele radiotelescoop die dertig keer zo groot is als onze planeet. Daarmee kan een oplossend vermogen van één honderdduizendste boogseconde worden verkregen: ongeveer de grootte van een cent op de afstand van de maan.
Meer informatie:
The birth of a telescope 30 times larger than Earth

6 december 2011
Op de James Clerk Maxwell Telescope op Hawaii is een nieuwe camera in gebruik genomen die onder andere onderzoek gaat doen aan koude, donkere stofwolken in het heelal. SCUBA-2, zoals de 4500 kilogram zware camera heet, is honderden malen gevoeliger en efficiënter dan zijn voorganger. Met SCUBA-1 zijn stofrijke sterrenstelsels aan de rand van het waarneembare heelal ontdekt, alsmede zogeheten 'puinschijven' rond andere sterren, vergelijkbaar met de planetoïdengordel en de Kuipergordel in ons eigen zonnestelsel. De James Clerk Maxell Telescope (JCMT) is een submillimetertelescoop met een schotelmiddellijn van 15 meter die al tientallen jaren lang actief is op de Mauna Kea-sterrenwacht op Hawaii. JCMT is een gezamenlijk project van het Verenigd Koninkrijk, Canada en Nederland. De nieuwe SCUBA-camera registreert straling op golflengten van 0,4 tot 1 millimeter. Om die submillimeterstraling te kunnen opvangen, zijn de detectoren zelf gekoeld tot slechts een tiende graad boven het absolute nulpunt. Daarmee is het hart van SCUBA-2 een van de koudste plekken in het heelal; zelfs in de intergalactische ruimte bedraagt de temperatuur van de kosmische achtergrondstraling altijd nog ca. 2,7 graden boven het absolute nulpunt.
Meer informatie:
Revolutionary new camera reveals the dark side of the Universe
James Clerk Maxwell Telescope
Meer SCUBA-2 opnamen
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 november 2011
Zeven nationale regerings- en onderzoeksorganisaties, waaronder de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), hebben vandaag de oprichting van de SKA-Organisatie aangekondigd. Deze organisatie moet de ontwerpfase van de Square Kilometre Array - de grootste radiotelescoop ooit - in goede banen leiden. Naar verwachting zullen zich de komende maanden nog meer instellingen bij de SKA-Organisatie aansluiten. Waar de SKA komt te staan, wordt volgend jaar beslist: het wordt of Zuid-Afrika (plus buurlanden) of Australië/Nieuw-Zeeland. Zeker is wel dat het instrument, dat een slordige anderhalf miljard euro gaat kosten, uit duizenden antennes en schotels zal gaan bestaan die een gezamenlijk opvangend oppervlak van één vierkante kilometer heeft. Deze antennes zullen verspreid over een 3000 kilometer groot gebied worden opgesteld, wat in een zeer grote beeldscherpte resulteert. SKA moet astronomen meer inzicht geven in het ontstaan en de evolutie van de eerste sterren en sterrenstelsels in het heelal, de rol van kosmische magneetvelden en de aard van de zwaartekracht. Naar verwachting zal in 2016 een begin worden gemaakt met de bouw van de Square Kilometre Array. De eerste waarnemingen zouden dan in 2019 kunnen beginnen.
Meer informatie:
International partners join forces and agree funding for detailed design of Square Kilometre Array telescope

19 oktober 2011
Boston University neemt met een bedrag van tien miljoen dollar, verspreid over de komende tien jaar, deel aan het Discovery Channel Telescope-project van de Lowell-sterrenwacht in Arizona. De 4-meter telescoop, die in aanbouw is nabij Happy Jack, enkele tientallen kilometers ten zuiden van Flagstaff, moet in 2012 in gebruik worden genomen, en is voor een belangrijk deel gefinancierd door Discovery Channel. Hij zal onder andere worden ingezet voor de jacht op aardscheerders - planetoïden die in de toekomst met de aarde in botsing zouden kunnen komen. Na Discovery Channel is Boston University pas de tweede Lowell-partner in het project.
Meer informatie:
Lowell Observatory, Boston University Announce Discovery Channel Telescope Partnership
Dioscovery Channel Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 oktober 2011
Tijdens een open dag op het hoofdkwartier van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Garching, Duitsland, hebben bezoekers een 1:1-model van de grootste telescoopspiegel in de geschiedenis gebouwd. Het gaat om de gesegmenteerde hoofdspiegel van de European Extremely Large Telescope (E-ELT), die een middellijn van 39,2 meter krijgt. De spiegel van de toekomstige monstertelescoop, waarvan de bouw eind dit jaar definitief groen licht moet krijgen, gaat bestaan uit 798 zeshoekige segmenten, elk ongeveer 1,4 meter groot. De duizenden opendagbezoekers stelden een model van de spiegel samen met behulp van grote kartonnen zeshoeken. De E-ELT moet verrijzen op Cerro Armazones in het noorden van Chili, en zal over ongeveer tien jaar in gebruik genomen kunnen worden.
Meer informatie:
Full-size Mock-up of World's Largest Telescope Mirror Built at ESO's Open House Day
European Extremely Large Telescope
Time-lapse filmpje van de constructie van het schaalmodel van de E-ELT-spiegel
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

13 oktober 2011
De Very Large Array (VLA), volgens de Amerikanen 'de beroemdste radiotelescoop ter wereld', moet een nieuwe naam krijgen. De afgelopen tien jaar is het instrument, dat bestaat uit 27 radioschotels met een middellijn van 25 meter die verspreid over een afstand van maximaal 36 kilometer staan opgesteld, grondig gemoderniseerd. De nieuwe naam, waarvoor iedereen tot 1 december suggesties kan indienen, moet de VLA van zijn jaren-'70-imago afhelpen. Bij de recente opknapbeurt, die nu bijna is voltooid, is alle stokoude elektronica vervangen. Ook heeft de VLA een nieuwe, supersnelle computer gekregen voor de verwerking van de signalen die de radioschotels uit de kosmos opvangen. Het nieuwe systeem is meer dan tien keer zo gevoelig voor de zwakke radiostraling van verre hemelobjecten dan zijn voorganger, en bestrijkt meer dan drie keer zo veel radiofrequenties. In de nieuwe configuratie kan de VLA het signaal van een mobiele telefoon op de afstand van Jupiter (800 miljoen km) ontvangen.
Meer informatie:
Observatory Seeks a New Name for Transformed Scientific Icon
Suggest a new name for the Very Large Array!

13 oktober 2011
De toekomstige Europese Extremely Large Telescope (E-ELT) heeft grond onder zijn voeten. Tijdens een ceremonie die donderdag in Santiago (Chili) is gehouden, hebben de Chileense minister van Buitenlandse Zaken, Alfredo Moreno, en de algemeen directeur van ESO, Tim de Zeeuw, een overeenkomst ondertekend. Deze overeenkomst omvat de schenking van grond voor de telescoop, een lange-termijnconcessie voor de inrichting van een beschermd gebied eromheen en steun van de Chileense regering bij de vestiging van de E-ELT. De nieuwe reuzentelescoop, die een bijna veertig meter grote hoofdspiegel krijgt, zal komen te staan op de berg Cerro Armazones, niet ver van de stad Antofagasta in het noorden van Chili. Hij zal deel uitmaken van de Paranal-sterrenwacht, waartoe ook de eveneens Europese Very Large Telescope (VLT) behoort. Cerro Paranal is slechts twintig kilometer van Cerro Armazones verwijderd, en veel van de bestaande infrastructuur kan tussen de twee locaties worden gedeeld. In ruil voor de Chileense toezeggingen krijgen Chileense astronomen tien procent van de waarnemingstijd van de E-ELT. De eerste waarnemingen staan gepland voor het begin van het volgende decennium.
Meer informatie:
ESO en Chili tekenen overeenkomst over E-ELT

3 oktober 2011
Het in aanbouw zijnde ALMA-observatorium in Chili is begonnen met de eerste wetenschappelijke waarnemingen. ALMA (Atacama Large Millimeter Array) is een internationaal project dat eind 2013 uit 66 verplaatsbare schotelantennes moet bestaan, op 5000 meter hoogte. ALMA verricht waarnemingen op millimeter-golflengten en kan daardoor de allerkoudste objecten in het heelal waarnemen, zoals donkere moleculaire wolken waaruit nieuwe sterren ontstaan. Momenteel zijn pas ca. twintig schotels geplaatst, maar nu al is ALMA veel gevoeliger dan bestaande telescopen voor dit golflengtegebied. Voor de Early Science-fase van ALMA, die afgelopen weekend van start is gegaan en negen maanden duurt, zijn ruim 900 waarnemingsvoorstellen ontvangen van astronomen van over de hele wereld. Na een strenge selectieronde zijn er daarvan ruim honderd geselecteerd. Drie waarnemingsprogramma's worden geleid door Nederlandse astronomen. Zo zal astrodeeltjesfysicus en Spinoza-laureaat Heino Falcke van de Radboud Universiteit Nijmegen ALMA gebruiken om onderzoek te doen naar het 'eetgedrag' van het superzware zwarte gat in de kern van ons Melkwegstelsel. Andere waarnemingsprogramma's richten zich op de allereerste sterrenstelsels in het heelal, de vorming van sterren en planeten, en de atmosferen van de planeten in ons eigen zonnestelsel. De eerste ALMA-opname die is vrijgegeven door de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), een van de partners in het project, toont de Antennes - twee sterrenstelsels die met elkaar in botsing zijn gekomen. De achtergrondfoto is gemaakt door de Hubble Space Telescope; de rode, roze en gele vlekken geven de verdeling van koud interstellair materiaal aan, zoals waargenomen met ALMA. De komende jaren zal de gevoeligheid en de beeldscherpte van het unieke observatorium alleen nog maar toenemen.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Atacama Large Millimeter Array (ALMA)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

3 oktober 2011
De Britse Science and Technology Facilities Council investeert de komende twee jaar 3,5 miljoen pond (ca. 4 miljoen euro) in de ontwikkeling van instrumentatie voor de toekomstige European Extremely Large Telescope (E-ELT). De subsidie maakt het mogelijk dat het Verenigd Koninkrijk een leidende rol gaat spelen in de ontwikkeling van de HARMONI-spectrograaf voor de E-ELT. Ook zal een prototype van het EAGLE-instrument ontwikkeld en getest gaan worden op de William Herschel Telescope op La Palma. Met een spiegelmiddellijn van 39,2 meter wordt de E-ELT de grootste telescoop ter wereld en in de geschiedenis. Eind dit jaar moet de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) definitief groen licht geven voor de bouw van de supertelescoop, die moet verrijzen op de bergtop Cerro Armazones in het noorden van Chili.
Meer informatie:
STFC funding paves the way for UK leadership in E-ELT instrumentation
E-ELT
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 september 2011
Maandag 26 september verricht de Zweedse minister voor onderwijs en onderzoek, Jan Björklund, de officiële opening van een nieuwe radiotelescoop bij de plaats Onsala. Het nieuwe instrument bestaat uit 192 bescheiden radioantennes die deel zullen gaan uitmaken van Lofar, de grootste radiotelescoop ter wereld, waarvan het centrum in de provincie Drenthe ligt. Lofar, de Low Frequency Array, bestaat uit duizenden kleine antennes, die verspreid over Nederland, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en Zweden staan opgesteld. De antennes, die gevoelig zijn voor radiostraling in het frequentiebereik van 10 tot 240 MHZ, zijn niet beweeglijk: het richten van Lofar gebeurt elektronisch. Dezelfde techniek zal straks worden gebruikt bij de nog grotere Square Kilometre Array-radiotelescoop die in Australië of Zuid-Afrika moet verrijzen. Met Lofar wordt onder meer pulsars en de kernen van actieve sterrenstelsels onderzocht. De hoeveelheid gegevens die daarbij worden verzameld is enorm: alleen al het nieuwe Zweedse station levert het equivalent van zevenduizend dvd's per dag af. Al die gegevens worden via een snel glasvezelnetwerk naar de centrale computer in Dwingeloo gestuurd.
Meer informatie:
World's Largest Radio Telescope Bigger With Swedish Lofar Station

13 september 2011
De 21 spiegels van de toekomstige James Webb Space Telescope (JWST) zijn voorzien van een microscopisch dun laagje goud, waardoor ze optimaal geschikt zijn voor het reflecteren van infrarode straling. De JWST is de beoogde opvolger van de Hubble Space Telescope; hij moet het heelal gaan bestuderen op infrarode (warmte-)golflengten. De lancering is voorzien voor 2018. De 6,5 meter grote hoofdspiegel van de JWST bestaat uit achttien zeshoekige segmenten van beryllium - een materiaal dat van zichzelf niet erg reflecterend is. Ook de andere drie spiegels in de ruimtetelescoop zijn van een slechts 120 nanometer dunne goudcoating voorzien, door het bedrijf Quantum Coating Inc. in Moorestown, New Jersey. De spiegels zijn inmiddels verscheept naar Ball Aerospace in Boulder, Colorado, waar ze uitgerust worden met zogeheten actuators. Daarmee kan de vorm van het spiegeloppervlak heel precies gecontroleerd worden. De voltooiing van het coatingproces van de spiegels vormt een nieuwe mijlpaal in de bouw van de Webb-telescoop - een samenwerkingsproject van NASA, de Europese ESA en de Canadian Space Agency. De ontwikkeling van de nieuwe ruimtetelescoop is de afgelopen jaren geplaagd door gigantische kostenoverschrijdingen en vertragingen; het Amerikaanse Congres overweegt zelfs om het project (waaraan inmiddels al enkele miljarden dollars zijn gespendeerd) te schrappen.
Meer informatie:
NASA's Webb Telescope Completes Mirror-Coating Milestone
James Webb Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

28 juli 2011
De eerste Europese antenne voor de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) is op 27 juli overgebracht naar de 5000 meter hoge Chajnantor-hoogvlakte, in het noorden van Chili. Daar heeft hij zich gevoegd bij de schotelantennes van de overige internationale ALMA-partners, waarmee hun totale aantal op zestien is gekomen. Hoewel zestien geen bijzonder getal lijkt, is dit nu net het minimale aantal antennes dat ALMA nodig heeft om wetenschappelijke waarnemingen te kunnen doen. Het bereiken van dit aantal is dus echt een mijlpaal voor dit project. Binnenkort zullen astronomen wetenschappelijk onderzoek met ALMA kunnen verrichten. De eerste waarnemingen staan voor later dit jaar op het programma. Hoewel ALMA dan nog in aanbouw is, zal het stelsel van zestien antennes dat beschikbaar is al beter presteren dan alle andere telescopen van dit type. In zijn uiteindelijke configuratie zal ALMA uit in totaal 66 antennes bestaan, die als één krachtige millimeter- en submillimetertelescoop zullen samenwerken. Met deze telescoop kan het koele moleculaire gas en stof in de Melkweg en daarbuiten worden waargenomen, maar ook het restant van de straling die vrijkwam bij de oerknal.
Meer informatie:
Europese ALMA-antenne brengt het totaal op Chajnantor op 16

6 juli 2011
De Japanse Subaru-telescoop op Hawaï is voor onbepaalde tijd uitgeschakeld. Door een lek is oranjekleurige koelvloeistof over de hoofdspiegel en in de camera en andere instrumenten van de telescoop gelopen. Welke schade dat heeft aangericht, moet nog blijken. Zeker is al wel dat de apparatuur grondig moet worden schoongemaakt. De lekkage ontstond in de vroege ochtend van 2 juli in het bovenste gedeelte van de 8-meter telescoop, waar zich onder meer de Subaru Prime Focus Camera bevindt. De koelvloeistof, die nodig is om de instrumenten van Subaru op de juiste temperatuur te houden, is een mengsel van water en ethyleenglycol - een middel dat ook in autoradiatoren wordt gebruikt. Normaal gesproken is deze vloeistof niet schadelijk voor het glas van de telescoopoptiek, maar natuurlijk wel voor elektronische apparatuur. De Subaru-telescoop staat op de top van de Mauna Kea, vlak naast de Amerikaanse Keck-telescopen. Het is het vlaggenschip van de Japanse astronomie.
Meer informatie:
Subaru 8-meter Telescope Damaged by Leaking Coolant
Serious Hardware Incident with the Subaru Telescope Interrupts Its Operation

21 juni 2011
In het zuiden van China wordt gebouwd aan een grote radiotelescoop die in 2016 gereed moet zijn. De Five-hundred-meter Aperture Spherical radio Telescope (FAST) krijgt een plekje in een natuurlijke kom in het landschap, net als de beroemde Arecibo-radiotelescoop op Puerto Rico. Maar FAST wordt aanzienlijk groter en gevoeliger dan zijn soortgenoot. De 500 meter grote schotel van FAST, waarvan bij waarnemingen overigens 'slechts' 300 meter wordt gebruikt, zal gaan bestaan uit 4400 driehoekige aluminium panelen die verstelbaar zijn. Hierdoor kan de radiotelescoop een veel groter deel van de hemel afspeuren dan de onbeweeglijke radioschotel van Arecibo. Behalve voor astronomisch onderzoek zal de Chinese radiotelescoop waarschijnlijk ook worden ingezet voor SETI-onderzoek: het 'luisteren' naar signalen van buitenaardse beschavingen.
Meer informatie:
Monster Chinese Telescope The Next ET Hunter?
The Five-Hundred-Meter Aperture Spherical Radio Telescope (FAST) Project

15 juni 2011
De bouw van de Europese reuzentelescoop E-ELT (European Extremely Large Telescope), op de ruim drie kilometer hoge berg Cerro Armazones in het noorden van Chili, is een stap dichterbij gekomen. Niet alleen is het ontwerp 'geoptimaliseerd', ook is het financieringsscenario voor het project 'verstevigd'. Oftewel: de E-ELT wordt (iets) kleiner en goedkoper. De afgelopen negen maanden heeft de ESO-raad zich gebogen over de aanbevelingen van een rapport over het ontwerp van de E-ELT, dat in september 2010 is verschenen. Als gevolg daarvan is de grootte van de hoofdspiegel teruggebracht van 42 tot 39,3 meter, wat - in combinatie met een kleinere brandpuntsafstand - een compactere constructie mogelijk maakt. Dat drukt niet alleen de kosten met bijna twintig procent, maar vereenvoudigt ook de bouw van de telescoop. Ondanks de kleinere afmetingen zal de E-ELT overigens nog steeds vijftien keer zo veel licht kunnen opvangen als de grootste optische telescopen van dit moment. De ESO-lidstaten moeten eind dit jaar nog hun goedkeuring geven aan een eenmalige extra bijdrage van in totaal 250 miljoen euro en een stijging van de jaarlijkse bijdrage met twee procent. Bij groen licht kan de bouw van de E-ELT, die zeker tien jaar zal duren, dan in januari 2012 beginnen. Ondanks de schaalverkleining zal de bouw van de reuzentelescoop nog ruim een miljard euro gaan kosten.
Meer informatie:
ESO moves one step closer to the first extremely large telescope
Meer informatie over de E-ELT

8 juni 2011
De VLT Survey Telescope (VST), de jongste aanwinst van de Europese Paranal-sterrenwacht in het noorden van Chili, heeft zijn eerste indrukwekkende opnamen van de zuidelijke hemel gemaakt. De VST is een geavanceerde 2,6-meter telescoop, voorzien van een enorme 268 megapixel camera, OmegaCAM, die onder Nederlandse leiding is ontworpen om de hemel zowel snel als nauwkeurig in beeld te brengen. De VST is een groothoek-surveytelescoop met een beeldveld dat twee keer zo breed is als de volle maan. Hij is de grootste telescoop ter wereld die specifiek is ontworpen om de hemel op zichtbare golflengten in kaart te brengen. De komende jaren zullen de VST en zijn camera enkele zeer gedetailleerde surveys van de zuidelijke hemel maken, onder meer gericht op het onderzoek van donkere materie, donkere energie en de evolutie van sterrenstelsels. Deze hemelverkenningen zullen een kolossale hoeveelheid informatie opleveren. Per jaar zal ongeveer 30 terabyte aan ruwe gegevens worden geproduceerd en ter verwerking naar datacentra in Europa worden gestuurd. Na verwerking zullen de gegevens voor wetenschappelijke analyse beschikbaar worden gesteld aan astronomen overal ter wereld.
Meer informatie:
Eerste beelden van de VLT Survey Telescope

6 juni 2011
Op de Kitt Peak-sterrenwacht in het zuiden van Arizona is de Nederlandse S5T-zonnetelescoop op zijn plaats gehesen, op een platform vlak naast de grote McMath Solar Telescope. De komende tien jaar zal het unieke instrument onderzoek doen aan het zwakke magneetveld van de zon. De metingen van S5T (Small Synoptic Second Solar Spectrum Telescope) moeten meer inzicht bieden in de oorsprong van de elfjaarlijkse zonnecyclus. Die uit zich vooral in het verschijnen en verdwijnen van zonnevlekken en actieve gebieden met een heel sterk magneetveld. Buiten deze actieve gebieden heeft de zon echter ook een zwak magneetveld, waarvan niet bekend is of het ook diezelfde elfjaarlijkse cyclus vertoont. Met de relatief kleine S5T-telescoop, ontwikkeld door de Utrechtse zonnefysicus Frans Snik, moet dat zwakke magneetveld onderzocht worden. Daartoe wordt de polarisatie van het zonlicht gedetailleerd opgemeten.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
S5T-telescoop
Webcam zonnetelescopen Kitt Peak
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

27 mei 2011
Wetenschappers doen al geruime tijd verwoede pogingen om zogeheten gravitatiegolven te detecteren. Tot nu toe heeft dat niets opgeleverd, en de Amerikaanse fysicus Bernard Schutz van het Albert Einstein-instituut in Duitsland weet hoe dat komt: de huidige detectors zijn niet goed verdeeld over de wereld. Gravitatiegolven zijn een voorspelling van Einsteins algemene relativiteitstheorie. Deze kleine verstoringen van de kromming van ruimte en tijd zouden uitgaan van zeer zware hemellichamen, zoals neutronensterren en zwarte gaten, die een versnelling of vertraging ondergaan - een botsing bijvoorbeeld. De golven die daarbij ontstaan planten zich met de lichtsnelheid voort door het heelal en onderweg weliswaar verzwakken, maar nooit helemaal verdwijnen. Geprobeerd wordt om deze golven met behulp van uiterst gevoelige laserapparatuur te detecteren. De belangrijkste van deze laserdetectors staan in de VS (drie) en Italië (één); binnenkort komt daar een nieuwe detector in Hannover (Duitsland) bij. Volgens computerberekeningen van Schutz laat deze geografische verdeling echter te wensen over. Door een extra detector in Japan, Australië of India te plaatsen, zou de detectiekans meer dan verdubbelen. Zelfs het verplaatsen van een van de bestaande detectors van de VS naar Australië zou al zinvol zijn.
Meer informatie:
Scientist Instills New Hope Of Detecting Gravitational Waves

24 mei 2011
Met nieuwe digitale ontvangers is de Very Large Array-radiotelescoop tien keer gevoeliger geworden dan hij vroeger was. De renovatie is nog niet klaar, maar met de Expanded VLA zijn al interessante ontdekkingen gedaan, zo werd vandaag bekend gemaakt op de 218de meeting van de American Astronomical Society in Boston. Op het eerste gezicht is er aan de VLA niet veel veranderd: er staan nog steeds 27 grote witte schotelantennes in de woestijn van New Mexico. Maar de VLA, die in 1980 in gebruik genomen werd, maakte gebruik van ontvangers en versterkers uit de jaren zeventig. Sinds 2001 is er gewerkt aan een grote vernieuwing, die volgende jaar gereed moet komen. De nieuwe digitale ontvangers zijn niet alleen veel gevoeliger, maar hebben ook een groter frequentiebereik, waarbinnen nauwkeuriger kan worden afgestemd. Ook kunnen met de radiotelescoop scherpere afbeeldingen worden gemaakt dan voorheen mogelijk was. Met dit vernieuwde systeem heeft men inmiddels in veel meer detail dan voorheen mogelijk was, gekeken naar supernovarestanten, moleculair gas rond jonge zonachtige sterren, de massa-uitstoot van oude reuzensterren, nabije dwergsterrenstelsels, en koolmonoxide-gasin sterrenstelsels op een afstand van 12 miljard lichtjaar. Deze resultaten worden binnenkort gepubliceerd in een speciaal nummer van Astrophysical Journal Letters.
Meer informatie:
Expanded VLA Flexing New Scientific Muscle
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Edwin Mathlener - www.dekoepel.nl

19 mei 2011
Vandaag zijn plannen gepresenteerd voor een nieuwe Europese detector voor gravitatiegolven, de Einstein Telescoop. Door nieuwe technieken te gebruiken moet deze detector veel gevoeliger worden dan alle eerdere detectors. Zwaartekracht golven zijn voorspeld door Einsteins Algemene Relativiteitstheorie, maar ze zijn nog nooit waargenomen. Ze moeten o.a. worden opgewekt bij supernova-explosies en samensmeltende zwarte gaten. Ook hoopt men ooit gravitatiegolven uit de begintijd van het heelal waar te nemen. Met de eerste-generatie-detectors, die enkele jaren terug zijn gebouwd, heeft men nog niets waargenomen. maar daardoor wel een bovengrens kunnen stellen aan de sterkte van de golven. Met de tweede-generatie-detectors die nu worden gebouwd, hoopt men voor het eerst gravitatiegolven waar te nemen. Met de derde generatie, waartoe de Einstein Telescoop behoort, verwacht men serieus onderzoek te kunnen doen. De gevoeligheid moet nog eens honderd keer groter worden, dan van de detectors die nu in aanbouw zijn. Gravitatiedetectors bestaan uit twee armen van enkele kilometers lengte die een hoek maken met elkaar. Een passerende gravitatiegolf verandert de lengte van de armen een heel klein beetje en dat moet meetbaar zijn. Met laserstralen die door de armen reizen, kunnen de periodieke veranderingen worden gemeten. De Einstein Telescoop moet op een diepte van enkele honderden meters onder de grond worden gebouwd, waardoor deze minder last heeft van trillingen en gevoeliger kan zijn. Bovendien zullen er feitelijk meerdere detectors binnen elkaar worden gebouwd om een groter frequentiebereik te kunnen meten. De Europese Commissie heeft de ontwerpstudie gesubsidieerd met drie miljoen euro. Of de detector ook daadwerkelijk gebouwd gaat worden, moet nog worden besloten.
Meer informatie:
New Observatory to Explore Black Holes & Big Bang
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Edwin Mathlener - www.dekoepel.nl

7 april 2011
SOFIA, de Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy, heeft woensdag 6 april haar eerste vlucht gemaakt met het nieuwe instrument GREAT. Dat laatste is een spectrometer waarmee zogeheten terahertzstraling uit het heelal kan worden geanalyseerd - straling in het overgangsgebied van het infrarood naar microgolven. De extreem infrarode straling die met GREAT wordt waargenomen, is vooral interessant voor het onderzoek van stervormingsgebieden in ons Melkwegstelsel. Tijdens de eerste vlucht is onder meer het spectrum van het actieve stervormingsgebied M17 vastgelegd. SOFIA is een Duits/Amerikaans project, dat nog het beste kan worden omschreven als een 'vliegende sterrenwacht'. Deze bestaat uit een gemodificeerde Boeing 747SP met een 2,5-meter telescoop aan boord. Daarmee kunnen tot op een hoogte van ongeveer 13 kilometer waarnemingen worden gedaan. Die grote vlieghoogte is met name voor infraroodwaarnemingen van groot belang: lager in de atmosfeer wordt veel hinder ondervonden van de absorberende werking van waterdamp.
Meer informatie:
First Flight Of Sofia Airborne Observatory With Great Spectrometer

4 april 2011
De Amerikaanse National Science Foundation schenkt een 12 meter submillimeter-antenne aan het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics (CfA). De ALMA Vertex Prototype Antenne was een van de drie proefantennes die gebouwd zijn voor de Atacama Large Millimeter Array (ALMA) in Noord-Chili. ALMA is inmiddels volop in aanbouw; de prototype-antennes, voornamelijk gebruikt voor het uittesten van constructietechnieken, zijn niet langer nodig. Het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics heeft veel ervaring met (sub-)millimeterastronomie, onder andere met de Sub Millimeter Array op Mauna Kea, Hawaii. De nieuwe locatie voor de antenne, die beheerd wordt in samenwerking met het sterrenkundig instituut ASIAA in Taiwan, moet nog worden gekozen. Hij zal via de VLBI-techniek (Very Long Baseline Interferometry) gekoppeld worden aan andere submillimeterschotels.
Meer informatie:
NSF Will Transfer Prototype Radio Antenna to Center for Astrophysics
ALMA
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

2 april 2011
De Jodrell Bank-sterrenwacht nabij Manchester is gekozen als locatie voor het projectbureau van de Square Kilometre Array (SKA), een reusachtige toekomstige radiotelescoop die uit duizenden afzonderlijke schotels en antennes gaat bestaan. Op een vergadering in Rome is op 2 april ook een Founding Board in het leven geroepen, die leiding moet gaan geven aan de financiering van SKA; de verwachte ontwikkelkosten bedragen anderhalf miljard dollar. Negen landen (Australië, China, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Nieuw-Zeeland, het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Afrika) hebben besloten de komenden jaren hierin nauw samen te werken. De locatie van SKA, die zich over een vele duizenden kilometers groot gebied gaat uitstrekken, wordt in de loop van 2012 gekozen. Er zijn nog twee kandidaatlocaties over: zuidelijk Afrika en Australië/Nieuw-Zeeland.
Meer informatie:
SKA announces Founding Board and selects Jodrell Bank Observatory to host Project Office
Square Kilometre Array
Jodrell Bank Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

28 maart 2011
Zeven Canadese universiteiten hebben zich aangesloten bij een internationaal consortium dat in Noord-Chili een reusachtige submillimetertelescoop gaat bouwen. Het plan voor deze Cerro Chajnantor Atacama Telescope (CCAT) is afkomstig van de Cornell-universiteit en het California Institute of Technology. Later sloten zich ook andere Amerikaanse en Duitse universiteiten aan. Nu gaan dus ook zeven Canadese universiteiten aan het project deelnemen: Waterloo, British Columbia, Toronto, McGill, Western Ontario, McMaster en Calgary. CCAT wordt een 25 meter grote telescoop voor waarnemingen op submillimetergolflengten. Hij moet verrijzen op de 5600 meter hoge bergtop Cerro Chajnantor. Zeshonderd meter lager, op de Chajnantor-hoogvlakte, bouwen Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië aan het krachtige ALMA-observatorium, ook voor submillimetergolflengten, dat uit tientallen kleinere schotelantennes moet bestaan. CCAT is minder gevoelig maar krijgt een groter beeldveld dan ALMA. Het is de bedoeling dat de telescoop zogeheten surveys uitvoert waarbij interessante objecten gevonden worden die dan vervolgens in veel meer detail waargenomen kunnen worden door ALMA.
Cerro Chajnantor Atacama Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 maart 2011
Een internationaal team onder leiding van het Nederlandse radiosterrenkundige instituut ASTRON heeft met een nieuwe elektronisch gestuurde radiotelescoop twee objecten tegelijk waargenomen die in compleet verschillende hemelrichtingen staan: een pulsar (neutronenster) en een stukje Melkweg. De waarnemingen zijn gedaan met een prototype radiotelescoop, EMBRACE ('Electronic Multi-beam Radio Astronomy Concept'), die gebaseerd is op een heel ander concept dan conventionele radiotelescopen zoals die in Westerbork. Het succes van de gelijktijdige waarneming toont de bruikbaarheid aan van EMBRACE voor de Square Kilometre Array (SKA), een grote internationale radiotelescoop die op het zuidelijk halfrond geplaatst zal worden. ASTRON is een van de instituten die bijdragen aan de ontwikkeling van de SKA. In plaats van de gangbare techniek met parabolische schotels met één centrale ontvanger, ontvangt EMBRACE signalen met een groot aantal kleine antennes, die elk een eigen ontvanger hebben en over een groot oppervlak verspreid zijn. De signalen die al die kleine ontvangers opvangen, worden met elkaar gecombineerd zodat de richting waarin de telescoop waarneemt elektronisch gestuurd kan worden. Het belangrijkste voordeel hiervan is dat er gelijktijdig in meerdere, ver uiteen liggende richtingen kan worden waargenomen.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig);

14 maart 2011
Op de vijfduizend meter hoge Chajnantor-vlakte in de Atacama-woestijn in het noorden van Chili wordt onverdroten doorgewerkt aan de bouw van het grootste astronomische observatorium ter wereld: de Atacama Large Millimeter Array (ALMA), die uiteindelijk uit 66 schotelantennes van twaalf meter middellijn moet bestaan. ALMA is een internationaal samenwerkingsproject van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië. Het observatorium gaat het heelal bestuderen op millimetergolflengten, en zal informatie opleveren over de oorsprong van de allereerste sterrenstelsels, over de geboorte van sterren, en over het ontstaan van planetenstelsels. Vorige week werd de tiende antenne vanaf de 2900 meter hoog gelegen Operations Support Facility naar de 5000 meter hoge waarneemlocatie getransporteerd, waarmee het aantal schotelantennes op Chajnantor voor het eerst met dubbele cijfers geschreven moet worden. Het is de bedoeling dat ALMA in 2013 zal zijn voltooid.
Meer informatie:
ALMA Antennas Reach Double Digits at Chajnantor
ALMA
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

1 maart 2011
De regering van Hawaï heeft een vergunning afgegeven voor de bouw van de reusachtige Thirty Meter Telescope (TMT) op de top van de meer dan vier kilometer hoge vulkaan Mauna Kea, waar zich al tal van andere telescopen bevinden. De afgifte van de vergunning is de afsluiting van een procedure van drie jaar, waarbij is gekeken naar de culturele en landschappelijke gevolgen van de bouw van de ruwweg 1 miljard euro kostende kolos. De inheemse bevolking van Hawaï beschouwt de Mauna Kea als een heilige plek. De nieuwe telescoop zal de hemel over een breed golflengtegebied gaan onderzoeken, van het ultraviolet tot het infrarood. Met zijn dertig meter grote hoofdspiegel kan de TMT negen keer zo veel licht opvangen als de grootste telescopen van dit moment. Het instrument zal worden uitgerust met de nieuwste technische snufjes op het gebied van de beeldverbetering. Dat moet resulteren in opnamen die twaalf keer zo scherp zijn als die van de Hubble-ruimtetelescoop. De TMT is een samenwerkingsproject van instituten in de VS, Canada, Japan, China en India.
Meer informatie:
Hawaii Approves Plan for Giant Telescope Atop Dormant Volcano

26 januari 2011
In de vroege ochtend van 22 januari zijn vanuit de Gemini South-telescoop in Chili voor het eerst vijf kunstmatige sterren aan de hemel geprojecteerd. Dat gebeurde met een vijfvoudige laserbundel die deel uitmaakt van een nieuw optisch systeem dat de beeldscherpte van de telescoop moet verbeteren. De laserbundel van zo'n adaptief optisch systeem brengt op een hoogte van ongeveer negentig kilometer natriumatomen in de aardatmosfeer aan het gloeien. Daardoor ontstaat een perfecte 'kunstster' die wordt gebruikt om hemelopnamen te corrigeren voor de beeldvertroebeling ten gevolge van luchtturbulenties. Zulke adaptieve optische systemen zijn op tal van plaatsen in gebruik, maar de meeste projecteren deze slechts één 'kunstster' aan de hemel. In de praktijk betekent dit, dat slechts een klein hemelgebiedje scherp kan worden afgebeeld. Door meer laserbundels te gebruiken, kan het bruikbare beeldveld aanzienlijk worden vergroot. Het nieuwe adaptieve optische systeem van Gemini South zal pas in de loop van 2012 volledig in bedrijf zijn. Ook bij de nabijgelegen Europese Zuidelijke Sterrenwacht wordt aan zo'n meervoudig systeem gewerkt.
Meer informatie:
Gemini South Shines First Sodium Laser "Constellation"

25 januari 2011
Op de 2,7-meter Harlan J. Smith-telescoop van de McDonald-sterrenwacht in Texas is de nieuwe spectrograaf VIRUS-W in gebruik genomen. VIRUS-W, ontwikkeld door het Duitse Max-Planck-Institut für Extraterrestrische Physik en de Universiteitssterrenwacht van München, is een zogeheten integraal-veldspectrograaf, die van 267 verschillende punten in het beeldveld tegelijkertijd een spectrum kan vastleggen. Op die manier is het mogelijk om met één belichting een compleet beeld te krijgen van de snelheidsverdeling van sterren, bijvoorbeeld in de binnengebieden van een sterrenstelsel. De eerste test-metingen die met VIRUS-W zijn uitgevoerd, hadden betrekking op het balkspiraalstelsel NGC 2903, op 30 miljoen lichtjaar afstand van de aarde.
Meer informatie:
First Light for VIRUS-W spectrograph
McDonald-sterrenwacht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 januari 2011
Voor het eerst zijn Nederlandse antennestations van de LOFAR-radiotelescoop (LOw-Freqency ARray) gekoppeld aan stations in het buitenland. Dat meldt RTV Drenthe vandaag. LOFAR is een nieuw type radiotelescoop, bestaande uit tienduizenden afzonderlijke antennes, die verdeeld zijn over een groot aantal stations. De meeste daarvan liggen in Drenthe, maar er zijn ook LOFAR-stations in Duitsland, Engeland en Frankrijk. Uiteindelijk moeten alle stations onderling gekoppeld zijn via glasvezel; de metingen worden verwerkt door een supercomputer in Groningen.
Nieuwsbericht RTV Drenthe
LOFAR
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

13 januari 2011
Staatssecretaris Halbe Zijlstra van OCW heeft een subsidie van 880.481 euro toegekend voor de restauratie van de radiotelescoop in Dwingeloo. De Dwingeloo-telescoop kreeg in 2009 de status van rijksmonument en kwam daarmee in aanmerking voor restauratiesubsidie. Liefst 45 monumenten krijgen dit jaar ruim 27 miljoen euro subsidie voor grootschalige restauratie en herbestemming. In totaal ontving de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 138 aanvragen waarvan een derde gehonoreerd kon worden. Driekwart van de gehonoreerde subsidieaanvragen gaat naar monumenten met een herbestemming. 'Herbestemming wordt steeds belangrijker in ons monumentenbeleid. Onze levendige cultuur heeft Nederland in de loop der eeuwen veel karakteristieke gebouwen opgeleverd: kerken, kloosters, boerderijen, fabrieken, watertorens, postkantoren, enzovoort. Als ze hun oorspronkelijke functie verliezen, kunnen we er via herbestemming voor zorgen dat waardevol erfgoed verhouden blijft.' aldus staatssecretaris Zijlstra.
Meer informatie:
Subsidie van 880 k€ voor restauratie van Dwingeloo Radiotelescoop
Interview met astronoom René Vermeulen op RTV Drenthe

6 december 2010
De Large Binocular Telescope (LBT) in Arizona is voor het eerst als interferometer gebruikt. Daarbij is gekeken naar de ster Bèta Pictoris, een betrekkelijk nabije ster waar minstens één planeet omheen draait. Bij interferometrie wordt het opgevangen licht van twee of meer telescopen zodanig gecombineerd, dat de beeldscherpte van één grote telescoop wordt bereikt. In het geval van de LBT, die al enkele jaren als 'gewone' telescoop in bedrijf is, gaat het om twee 8,4-meter telescopen die ruim 14 meter uit elkaar staan. Tezamen vormen de beide spiegels de grootste telescoop die als één geheel beweegbaar is ter wereld. De LBT-interferometer zal onder meer worden ingezet om de naaste omgeving van nabije sterren te onderzoeken. Op die manier hopen astronomen aanwijzingen te vinden voor het bestaan van exoplaneten ter grootte van de aarde. Zulke planeten zijn weliswaar niet direct waarneembaar met de LBT, maar hun eventuele bestaan kan wel worden afgeleid uit de verstoringen die zij veroorzaken in het stof rond deze sterren.
Meer informatie:
Double Vision: New Instrument Casts Its Eyes to the Sky

1 december 2010
De Amerikaans/Duitse Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy (SOFIA) heeft zijn eerste wetenschappelijke vlucht achter de rug. Tijdens de tien uur durende missie zijn vanuit deze sterrenwacht aan boord van een Boeing 747SP infraroodwaarnemingen gedaan. SOFIA is uitgerust met een 2,5-meter infraroodtelescoop, waarmee op een vluchthoogte van twaalf tot dertien kilometer wordt waargenomen. Daarbij wordt bijvoorbeeld gekeken naar de warme gas- en stofwolken in stervormingsgebieden. Tijdens deze eerste vlucht werd de infraroodcamera gericht op het nabije stervormingsgebied in het sterrenbeeld Orion. De eerste drie vluchten van SOFIA moeten worden gezien als een testprogramma dat laat zien wat er allemaal mogelijk is met deze 'vliegende sterrenwacht'. In februari volgend jaar zullen drie vluchten worden ondernomen waarbij de infraroodcamera van SOFIA is vervangen door een ontvanger voor het opvangen van submillimeterstraling.
Meer informatie:
NASA-German SOFIA Observatory Completes First Science Flight
Searching the Heavens for Newborn Stars
Information about SOFIA

22 november 2010
Sterrenkundigen van ASTRON hebben, door tegelijkertijd twee pulsars te detecteren die ver van elkaar aan de hemel staan, de bruikbaarheid aangetoond van nieuwe ontvangertechnologie waarvan verwacht wordt dat die een grote verandering teweeg zal brengen in de radiosterrenkunde. Dit resultaat is onderdeel van de ontwikkeling van een nieuwe groothoek-radiocamera, Apertif genaamd, voor de Westerbork Synthese Radio Telescoop (WSRT). Het resultaat luidt een nieuw tijdperk in voor de radiosterrenkunde. Joeri van Leeuwen, pulsar-onderzoeker bij ASTRON, is erg enthousiast over de nieuwe mogelijkheden: 'Deze technologie maakt hele nieuwe onderzoeksmethoden mogelijk. Pulsars horen bij de meest bijzondere en interessante objecten in het heelal; de nieuwe radiocamera maakt het mogelijk om honderden nieuwe pulsars te ontdekken.' Tom Oosterloo, hoofd van het Apertif-project, voegt daaraan toe: 'Met de nieuwe groothoekcamera kunnen waarnemingen dertig keer sneller gedaan worden. Waarnemingen waar we eerder een maand over deden, kunnen we nu in een enkele dag doen! Dit feit zal ongetwijfeld talrijke nieuwe ontdekking mogelijk maken, niet alleen van pulsars, maar ook van sterrenstelsels en andere tot nu toe onbekende soorten objecten.' Vele sterrenkundigen onderkennen de grote mogelijkheden van Apertif en willen het instrument graag gebruiken. Op 22 en 23 november komen astronomen van over de hele wereld samen in Dwingeloo om over alle interessante projecten te praten die met Apertif gedaan zouden kunnen worden.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)

4 november 2010
In Chili is een honderd kilometer lange datakabel in gebruik genomen die dwars door de onherbergzame Atacamawoestijn loopt. De kabel verbindt ESO's Paranal-sterrenwacht en de Observatorio Cerro Armazones met de grote Latijns-Amerikaanse wetenschappelijke databackbone. Daarmee is de laatste schakel in de snelle gegevensverbinding tussen de sterrenwachten en Europa gerealiseerd. De locaties van Paranal en Armazones zijn - vanwege hun hoge, afgelegen ligging en heldere hemels - bij uitstek geschikt voor astronomische waarnemingen. Maar diezelfde ligging brengt ook met zich mee dat zij ver verwijderd zijn van bestaande communicatie-infrastructuur. Hierdoor waren de beide locaties voor het overzenden van wetenschappelijke gegevens naar de thuisbasis bij Antofagasta tot nog toe afhankelijk van een microgolfverbinding. Waar de bestaande verbinding een capaciteit heeft van 16 megabit per seconde (vergelijkbaar met een ADSL-verbinding), levert de nieuwe 10 gigabit per seconde - een snelheid die groot genoeg is om een complete film op dvd binnen enkele seconden te verzenden. De enorme toename van de bandbreedte zal het vaker mogelijk maken om de gegevens van Paranal op afstand en live te verwerken. De nieuwe dataverbinding heeft voldoende capaciteit om de steeds verder aanzwellende stroom gegevens van Paranal en Armazones, waar de komende jaren nieuwe instrumenten in gebruik komen die veel bandbreedte nodig hebben, te kunnen bijbenen.
Meer informatie:
EVALSO: een nieuwe snelle dataverbinding met de Chileense sterrenwachten

16 augustus 2010
Amerikaanse sterrenkundigen hebben hun prioriteitenlijstje voor de komende tien jaar opgesteld. Astro2010, een onderzoekscommissie van de National Research Council onder voorzitterschap van Stanford-astronoom Roger Blandford, presenteerde afgelopen vrijdag het rapport 'New Worlds, New Horizons in Astronomy and Astrophysics', waarin aanbevelingen staan voor overheidsinvesteringen in het komende decennium. Het is de zesde keer dat een dergelijke 'Decadal Survey' is uitgevoerd. Op het gebied van sterrenkundig onderzoek vanuit de ruimte staat de Wide Field Infra-Red Survey Telescope (WFIRST) boven aan het verlanglijstje en krijgt ook de Laser Interferometer Space Antenna (LISA) een hoge notering; voor onderzoek vanaf het aardoppervlak gaat de nummer één-positie naar de Large Synoptic Survey Telescope - een telescoop met een spiegel van 8,4 meter in middellijn die wordt uitgerust met een kolossale digitale camera van 3,2 gigapixels. Ook de 25-meter CCAT-telescoop voor submillimeterstraling, die op 5200 meter hoogte in Noord-Chili gebouwd moet gaan worden, krijgt in het rapport een sterke aanbeveling. De afgelopen decennia zijn de aanbevelingen van de Decadal Surveys doorgaans in grote lijnen opgevolgd door de Amerikaanse National Academy of Sciences.
Astro2010-rapport
Wide Field Infra-Red Survey Telescope (WFIRST)
Large Synoptic Survey Telescope (LSST)
CCAT submillimeter-telescoop
Laser Interferometer Space Antenna (LISA)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

4 augustus 2010
Dankzij een doorbraak in de zogeheten adaptieve optiek kunnen sterrenkundigen nu opnamen van 'ruimtekwaliteit' maken met een telescoop die gewoon op aarde staat. Onderzoekers van de universiteit van Arizona hebben namelijk een lasertechniek ontwikkeld om het fonkelen van de sterren over een groot beeldveld stil te zetten (Nature, 5 augustus). Het fonkelen van de sterren aan de hemel wordt niet door de sterren zelf veroorzaakt, maar door turbulenties in de aardatmosfeer. Vandaar dat sterrenkundigen de moeite nemen om telescopen in een baan om de aarde te brengen: alleen daar kan een optimale beeldkwaliteit worden gehaald. Weliswaar zijn de afgelopen twintig jaar technieken bedacht om de vertroebelende invloed van de aardatmosfeer tegen te gaan, maar dat kon dan maar voor een klein stukje van het beeldveld van de telescoop. Bij de conventionele adaptieve optiek wordt met een laser een 'kunstster' aan de hemel geprojecteerd. Het licht daarvan geeft informatie over de turbulenties in de aardatmosfeer, die door een computer wordt verwerkt. De computer gebruikt deze informatie om een betrekkelijk kleine, flexibele spiegel in de lichtweg van de telescoop zodanig van vorm te laten veranderen, dat de atmosferische beeldfouten worden rechtgezet. En dat duizend keer per seconde. De nieuwe techniek bouwt daarop voort. In plaats van één kunstster worden nu echter vijf kunststerren gebruikt. Dat levert weliswaar een iets mindere beeldkwaliteit op dan bij de conventionele aanpak, maar een bruikbaar beeldveld dat veel groter is. Hierdoor is het mogelijk om grote groepen sterren of sterrenstelsels in één keer scherp af te beelden.
Meer informatie:
Taking the twinkle out of the night sky

15 juni 2010
De Large Binocular Telescope (LBT) op de Mount Graham in Arizona (VS) is uitgerust met een nieuw optisch systeem waarmee ongekend scherpe hemelopnamen kunnen worden gemaakt. Al de eerste test, waarbij maar één van de twee 8,4-meter grote spiegels van de telescoop werd gebruikt, leverde beelden op die driemaal zo gedetailleerd zijn als die van de Hubble-ruimtetelescoop. Net als de meeste andere grote telescopen op aarde is de LBT uitgerust met zogeheten adaptieve optiek. Daarmee kan de verstorende invloed van de aardatmosfeer op de beeldscherpte van een telescoop voor een belangrijk deel worden opgeheven. Het adaptieve optische systeem van de LBT presteert bijna twee keer zo goed als dat van de concurrentie. Dat komt doordat het systeem gelijk in het ontwerp van de telescoop is opgenomen, en niet naderhand is toegevoegd zoals bij andere telescopen. Het hart van het systeem wordt gevormd door een 91 centimeter grote spiegel van slechts anderhalve millimeter dik, waarvan de vorm met behulp van 672 'actuators' voortdurend wordt bijgesteld.
Meer informatie:
Large Binocular Telescope Achieves Major Breakthrough Using Adaptive Optics

10 juni 2010
Wetenschappers en technisch specialisten op het gebied van de radioastronomie zijn in de periode van 9 tot en met 16 juni vanuit de hele wereld bijeen in de Hof van Saksen bij het Drentse plaatsje Nooitgedacht en in de Drentse hoofdstad Assen en omgeving. Samen met het bedrijfsleven, politiek bestuurders, wetenschapsfinanciers en beleidsmakers uit allerlei landen praten ze over de bouw van een revolutionaire nieuwe radiotelescoop: de Square Kilometre Array (SKA). Deze 'week van de radiosterrenkunde' kent twee hoogtepunten. De eerste is de ingebruikname, komende zaterdag door Hare Majesteit de Koningin, van de grotendeels Nederlandse radiotelescoop LOFAR. En op dinsdag 15 juni vindt in de TT-hal in Assen een groot SKA-forum plaats. Dat richt zich op de impact die deze toekomstige internationale radiotelescoop zal hebben op industrie, onderwijs en de maatschappij als geheel. De bouw van SKA, in Zuid-Afrika, Australië of Nieuw-Zeeland, moet in 2013 van start gaan.
LOFAR
Square Kilometre Array

1 juni 2010
Voor het eerst zijn vijf Nederlandse antennestations van de in aanbouw zijnde radiotelescoop LOFAR verbonden met drie stations in Duitsland. Het resultaat is een gedetailleerde opname van een quasar - de actieve kern van een ver sterrenstelsel. LOFAR bestaat uit een groot aantal antennes die laagfrequente radiostraling uit het heelal opvangen. Uiteindelijk moeten verspreid over een groot deel van Europa antennestations komen te staan, om zo gedetailleerd mogelijke beelden van hemelobjecten te kunnen maken. Hoe groter de onderlinge afstand tussen de stations, des te beter. Maar ook met het onvoltooide LOFAR-netwerk is al veel mogelijk. Dat blijkt uit de detailrijke testopname van de quasar 3C196, die is verkregen door vijf Nederlandse antennestations te verbinden met de Duitse stations bij Bonn, Jena en München. Zonder de Duitse inbreng laat LOFAR slechts een vage vlek zien, maar deze blijkt uit zeker vier afzonderlijke bronnen van radiostraling te bestaan. De verwachting is dat LOFAR in zijn uiteindelijke configuratie nog veel gedetailleerdere beelden zal afleveren.
Meer informatie:
High resolution observations with LOFAR
First High-Resolution Image From The LOFAR Radio Telescope Array

26 mei 2010
De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft, in het kader van het NWO-Groot programma, een subsidie van bijna 2,5 miljoen euro toegekend aan astronomen van ASTRON en het Kapteyn Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen. Met deze subsidie kan een belangrijke verbetering van de Westerbork Synthese Radio Telescoop (WSRT) worden gerealiseerd, waarmee deze een van de meest geavanceerde radiotelescopen in de wereld blijft. Het zogeheten APERTIF-project betreft het vervangen van de huidige radioantennes, een enkele antenne op elk van de veertien schotels, door een matrix van meer dan honderd gekoppelde antennes voor iedere schotel. Met deze revolutionaire 'radiocamera' wordt het bestaande beeldveld van de Westerbork-telescoop, dat nu ongeveer zo groot is als de volle maan, meer dan dertig maal vergroot. Deze uitbreiding van het beeldveld stelt sterrenkundigen in staat om op geheel nieuwe wijze sterrenstelsels, pulsars en magnetische velden in de kosmos te bestuderen.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)

24 mei 2010
In Californië staat de Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy, kortweg SOFIA, klaar voor vertrek. Aan deze 'vliegende sterrenwacht' - een aangepaste Boeing 747SP met een telescoop van Duitse makelij - is dertien jaar gewerkt. De 2,5-meter telescoop van SOFIA is ontworpen voor hemelwaarnemingen in het infraroodgebied. Deze waarnemingen worden gedaan op een vlieghoogte van een kilometer of twaalf, waar nog maar weinig hinder wordt ondervonden van de infrarood-absorberende waterdamp in de aardatmosfeer. Volgens de makers is SOFIA een geschikt alternatief voor kostbare ruimtetelescopen zoals Hubble en Spitzer, en telescopen op hoge bergtoppen. Net als de ruimtetelescopen kan de vliegende sterrenwacht in beginsel de volledige sterrenhemel overzien, terwijl net als bij telescopen op aarde relatief gemakkelijk meetinstrumenten kunnen worden vervangen. Tijdens haar eerste echte vlucht, die ongeveer zes uur moet duren, is SOFIA uitgerust met de infraroodcamera FORCAST van de Cornell-universiteit. Met deze camera kunnen honderd opnamen per seconde worden gemaakt. Doelwitten zijn het centrum van ons Melkwegstelsel, stervormingsgebieden en nabije sterrenstelsels.
Meer informatie:
SOFIA Ready to Fly
SOFIA Operations, Science Teams Preparing for 'First Light' Flight
Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy;

26 april 2010
De European Extremely Large Telescope (E-ELT) krijgt een plek op de Cerro Armazones, een berg in het noorden van Chili. Dat heeft de raad van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) vandaag besloten. De E-ELT zal met een effectieve middellijn van 42 meter vanaf 2018 de grootste telescoop ter wereld zijn. Cerro Armazones kwam als beste uit een vergelijkend weerkundig onderzoek dat zeven jaar heeft geduurd. De omstandigheden in het woestijngebied waar de 3060 meter hoge berg deel van uitmaakt zijn de droom van elke sterrenkundige. De hemel is er 320 nachten per jaar onbewolkt en de lucht boven de E-ELT-locatie is zeer droog en rustig. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan de bouwplannen van de telescoop zelf. Naar verwachting zal eind dit jaar het definitieve ontwerp worden gepresenteerd.
Meer informatie:
E-ELT Site Chosen

22 april 2010
Astronomen die waarnemingen verrichten met de Large Binocular Telescope (LBT) op Mount Graham in Arizona kunnen voortaan gebruik maken van een nieuwe afbeeldende spectrograaf, LUCIFER 1 geheten. Het instrument is ontwikkeld en gebouwd in Duitsland. De LBT is een telescoop met twee 8,4-meter spiegels die samen even gevoelig zijn als één denkbeeldige 11,8-meter spiegel en dezelfde beeldscherpte opleveren als een 22,8-meter instrument. LUCIFER 1 maakt foto's op nabij-infrarode golflengten en verricht gedetailleerde metingen aan de precieze samenstelling van die straling. Om het waarnemen van infrarode straling uit het heelal mogelijk te maken, zijn de detectoren van de afbeeldende spectrograaf gekoeld tot 213 graden onder nul - zestig graden boven het absolute nulpunt. LUCIFER 1 zal voornamelijk worden gebruikt voor onderzoek aan stervormingsgebieden in het Melkwegstelsel. Begin 2011 wordt het identieke tweelingsinstrument LUCIFER 2 geplaatst.
Meer informatie:
LUCIFER Allows Astronomers to Watch Stars Being Born
Large Binocular Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

31 maart 2010
De revolutionaire LOFAR-radiotelescoop (Low Frequency Array ), die in aanbouw is in Drenthe, wordt op zaterdag 12 juni officieel in gebruik genomen. LOFAR moet uiteindelijk uit tienduizenden afzonderlijke eenvoudige antennes gaan bestaan, maar met de antennevelden die tot nu toe zijn voltooid, zijn inmiddels al veelbelovende waarnemingen verricht. De inauguratie van LOFAR zal naar verwachting door vele tientallen radioastronomen van over de hele wereld worden bijgewoond: drie dagen later, op 15 juni, vindt in Drenthe het derde Internationale SKA Forum plaats, gewijd aan de toekomstige Square Kilometre Array - een kolossaal toekomstig schotel- en antennepark dat in Australië of in het zuiden van Afrika wordt gebouwd, en waarvoor LOFAR een van de technologische voorlopers is.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
LOFAR
Square Kilometre Array
Third International SKA Forum
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

8 maart 2010
De 70-meter 'Marsantenne' in Goldstone (Californië), die deel uitmaakt van NASA's Deep Space Network, ondergaat momenteel een grondige opknapbeurt. De historische schotelantenne vervult al meer dan veertig jaar een belangrijke rol in het opvangen van de zwakke signalen van ruimtesondes in ons zonnestelsel. Daarnaast heeft de antenne ook de eerste woorden ontvangen die astronaut Neil Armstrong uitsprak nadat hij in 1969 als eerste mens voet had gezet op de maan. Bij de werkzaamheden wordt een deel van het lagersysteem vervangen dat het gevaarte draaibaar maakt. Hiertoe moet een gewicht van ongeveer 4000 ton ongeveer een halve centimeter worden opgetild. Naar verwachting zal deze klus pas begin november geklaard zijn. Tot die tijd wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de twee andere 70-meter schotelantennes van het Deep Space Network, in Spanje en Australië, en kleinere antennes.
Meer informatie:
Historic Deep Space Network Antenna Starts Major Surgery

4 maart 2010
Een speciaal ingestelde adviescommissie van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili heeft haar keus voor de toekomstige locatie van de nieuwe Europese reuzentelescoop bekendgemaakt. Op de kandidatenlijst stonden een viertal locaties in Chili en één op het Canarische eiland La Palma. De keus is uiteindelijk gevallen op Cerro Armazones, een berg in het noorden van Chili, niet ver van de Cerro Paranal, waar de Very Large Telescope staat. Volgens de adviescommissie biedt Cerro Armazones het beste evenwicht tussen goede waarneemomstandigheden en het gemak van de faciliteiten van de Paranal-sterrenwacht. De ESO-raad, waarin sterrenkundigen en politici uit de aangesloten lidstaten (waaronder Nederland) zitting hebben, zal op basis van dit advies een formeel besluit moeten nemen. De 42-meter Extremely Large Telescope moet in 2017 in bedrijf zijn.
Meer informatie:
E-ELT Site Selection Advisory Committee Recommends Cerro Armazones in Chile

16 februari 2010
In ESTEC, het testcentrum van het Europese ruimteagentschap ESA in Noordwijk, is een grote deeltjesdetector aangekomen die in juli naar het internationale ruimtestation ISS wordt overgebracht. Deze Alpha Magnetic Spectrometer (AMS-2) wordt nu uitgebreid getest in de grote ruimtesimulator van ESTEC. AMS, die gebouwd is door het Europese centrum voor kernfysica in Genève (CERN), is het grootste wetenschappelijke instrument dat in het ISS wordt geïnstalleerd. Hij zal onder meer gegevens verzamelen over de energierijke kosmische straling die afkomstig is van sterren in ons Melkwegstelsel en van verre sterrenstelsels. Daarbij zal speciaal worden gelet op de relatieve aantallen elektronen en positronen (positief geladen elektronen). Als er relatief veel energierijke positronen worden gevonden, zouden deze afkomstig kunnen zijn van botsingen tussen deeltjes van de zogeheten donkere materie. Over de aard van dit hypothetische goedje, dat de hoeveelheid normale materie in het heelal met een factor 5 à 6 overtreft, breken wetenschappers zich al tientallen jaren het hoofd.
Meer informatie:
Dark matter detective arrives at ESTEC

15 februari 2010
De beroemde HARPS-spectrograaf op de Europese 3,6-m telescoop op La Silla in Chili is uitgebreid met een polarimeter. Deze uitbreiding maakt dat HARPS nu ook nauwkeurig de polarisatie van sterlicht kan meten. Zulke polarisatiesignalen van sterren worden gecreëerd door magnetische gebieden die vergelijkbaar zijn met zonnevlekken. De HARPS-polarimeter is ontworpen door astronomen van het Sterrekundig Instituut van de Universiteit Utrecht. De eerste waarnemingen tonen aan dat het nieuwe instrument boven verwachting functioneert. HARPS is beroemd geworden door zijn succesvolle zoektocht naar exoplaneten. De ESO-spectrograaf heeft al meer dan 75 exoplaneten gevonden door met extreme precisie het dopplereffect te meten in spectra van sterren die heen en weer worden gewiebeld door de bijbehorende planeten. Met de nieuwe Nederlandse uitbreiding van HARPS kan het instrument nu bovendien erg nauwkeurig de polarisatie van sterlicht meten. Polarisatie beschrijft de voorkeursrichting waarin licht trilt terwijl het zich voortbeweegt. Zo'n voorkeursrichting kan veroorzaakt worden door magneetvelden, maar enkel in spectraallijnen (het zeemaneffect). De HARPS-spectrograaf kan vele spectraallijnen tegelijk meten met hoge resolutie. Door nu ook de polarisatie van de spectraallijnen te bepalen, maakt de HARPS polarimeter studies naar magneetvelden op sterren mogelijk.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)

4 januari 2010
De Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) heeft een nieuwe mijlpaal bereikt. Voor het eerst zijn nu drie schotelantennes in bedrijf, wat een aanzienlijke verbetering van de beeldkwaliteit betekent ten opzichte van waarnemingen met twee schotels. Uiteindelijk zal deze Europese radiotelescoop in het noorden van Chili uit 66 schotelantennes gaan bestaan. Met ALMA zullen zeer detailrijke opnamen worden gemaakt in een golflengtegebied dat nog weinig verkend is. Belangrijke onderzoeksdoelen zijn stervormingsgebieden binnen en buiten ons Melkwegstelsel en het bepalen van de chemische samenstelling van sterren en andere hemelobjecten.
Meer informatie:
Closing the Loop for ALMA
ALMA Test Sharpens The Vision Of New Observatory

Vervolg archief 'Instrumenten'