16 februari 2018 • Exoplaneet met zeer langgerekte omloopbaan ontdekt
Australische astronomen hebben een exoplaneet ontdekt bij de subreuzenster HD 76920. Met deze planeet is iets bijzonders aan de hand: van alle exoplaneten die tot nu toe zijn opgespoord heeft hij de meest langgerekte omloopbaan. De planeet, die de aanduiding HD 76920b heeft gekregen, is een gasreus met vier keer zoveel massa als de planeet Jupiter. De excentriciteit van zijn omloopbaan – een maat voor de ‘langgerektheid’ – bedraagt 0,86. Dat betekent dat het verste punt van zijn omloopbaan ongeveer zeven keer zo ver van de ster ligt als het meest nabije punt. De meest voor de hand liggende verklaring voor zo’n merkwaardig lange omloopbaan is dat de planeet de zwaartekrachtsinvloed ondervindt van een verre stellaire begeleider van HD 76920. Pogingen om die tweede ster op te sporen zijn echter op niets uitgelopen. Daarom denken de ontdekkers van HD 76920b dat de planeet zijn langgerekte baan te danken heeft aan interacties met andere (nog niet ontdekte) planeten. De astronomen hebben berekend hoe het de planeet, die zijn moederster nu al akelig dicht weet te naderen, verder zal vergaan. Het geleidelijk verder opzwellen van de ster en getijdeninteracties zullen ertoe leiden dat hij over ruwweg 100 miljoen wordt verzwolgen. (EE)
Meer informatie:
An Eccentric Planet Skims a Giant Star

   
16 februari 2018 • ESO-astronoom geselecteerd voor astronautentrainingsprogramma
ESO-astronoom Suzanna Randall is gekozen als nieuwe trainee van het initiatief Astronautin, dat tot doel heeft de eerste vrouwelijke Duitse astronaut te trainen en haar voor een onderzoeksmissie naar het internationale ruimtestation ISS te sturen. Dat is vandaag bekendgemaakt tijdens een persconferentie op het hoofdkantoor van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Garching, Duitsland. Het initiatief Astronautin werd in 2016 opgezet om jonge vrouwen te inspireren om beroepen te kiezen in de ruimtevaart, wetenschap, wiskunde en technologie, en om de eerste vrouwelijke Duitse astronaut de ruimte in te sturen. Ook zal het de microzwaartekrachtomgeving van het internationale ruimtestation ISS gebruiken om te onderzoeken hoe het vrouwelijk lichaam op gewichtloosheid reageert. Dankzij haar wetenschappelijke achtergrond en sportieve talenten is Suzanna Randall geselecteerd als een van de twee Astronautin-trainees. De 38-jarige in Keulen geboren Randall studeerde astronomie in het Verenigd Koninkrijk voordat zij aan de Universiteit van Montreal in Canada afstudeerde en promoveerde in de astrofysica. Ze werkt momenteel als astronoom bij ESO. (EE)
Meer informatie:
Volledig persbericht

   
16 februari 2018 • Opportunity begint aan 5000ste dag op Mars
Op zaterdag 17 februari maakt het Marskarretje Opportunity zijn 5000ste zonsopkomst op Mars mee. Opportunity landde op 25 januari 2004 op de planeet, voor een missie die aanvankelijk maar negentig dagen zou gaan duren. NASA hield er namelijk rekening mee dat Opportunity niet bestand zou zijn tegen de ijzige Marswinter. Inmiddels heeft hij echter al acht van die winters doorstaan. Op dit moment onderzoek het Marskarretje een brede geul aan de westrand van de inslagkrater Endeavour die Perseverance Channel wordt genoemd. Onduidelijk is hoe deze geul is ontstaan. Er wordt rekening gehouden met verschillende ontstaansscenario’s waarbij water, wind of ijs de drijvende kracht kan zijn geweest. (EE)
Meer informatie:
Long-Lived Mars Rover Opportunity Keeps Finding Surprises

   
15 februari 2018 • Hubble-ruimtetelescoop ziet wervelstorm Neptunus verpieteren
De grote wervelstorm die in 2015 ontstond in de atmosfeer van de verre planeet Neptunus is in de loop van vorig jaar sterk in omvang afgenomen. En anders dan voorspeld verplaatste hij zich niet in de richting van de evenaar, maar poolwaarts. Net als de Grote Rode Vlek van Jupiter, die al eeuwenlang standhoudt, brengt de wervelstorm van Neptunus materiaal uit de diepere delen van de atmosfeer naar boven. Op die manier wordt astronomen een indirect kijkje geboden in het inwendige van de planeet. Het opstijgende materiaal zou kunnen bestaan uit waterstofsulfide, een verbinding die naar rotte eieren ruikt. Dat de wervelstorm van Neptunus zich anders gedraagt dan de beroemde wervelstorm van Jupiter, heeft er mogelijk mee te maken dat de Neptunusatmosfeer een veel minder duidelijke bandenstructuur heeft. De Jupiteratmosfeer wordt gekenmerkt door talrijke straalstromen die afwisselend oost- en westwaarts zijn gericht. De atmosfeer van Neptunus vertoont slechts drie brede straalstromen: een aan de evenaar, een rond de zuidpool en een rond de noordpool. Dat biedt weersystemen veel meer bewegingsvrijheid. (EE)
Meer informatie:
Hubble Sees Neptune’s Mysterious Shrinking Storm

   
15 februari 2018 • Superzware zwarte gaten ‘groeien’ sneller dan hun sterrenstelsels
De grootste zwarte gaten in het heelal groeien sneller dan het sterrenstelsel waar zij deel van uitmaken. Dat blijkt uit gegevens van de ruimtetelescopen Chandra en Hubble en enkele radiotelescopen op aarde. Uit eerdere waarnemingen leek te volgen dat de zwarte gaten en de bijbehorende sterrenstelsels zich in ongeveer hetzelfde tempo ontwikkelden. Nieuw onderzoek van sterrenstelsels op afstanden van 4 tot 12 miljard lichtjaar geeft echter een heel ander beeld. In sterrenstelsels die ongeveer 100 miljard zonsmassa’s aan sterren bevatten blijkt het centrale zwarte gat naar verhouding ongeveer tien keer zoveel massa te hebben dan de centrale zwarte gaten in stelsels met ongeveer 10 miljard zonsmassa’s aan sterren. Een verklaring zou kunnen zijn dat in de zwaarste sterrenstelsels meer gas naar het centrale zwarte gat toe stroomt dan in de minder zware. Maar waarom dat zo is, is nog de vraag. Bij een tweede onderzoek is overigens ontdekt dat verrassend veel superzware zwarte gaten massa’s van minstens 10 miljard zonsmassa’s hebben weten te bereiken. Onduidelijk is of dat komt doordat hun groei heel vroeg op gang is gekomen of doordat ze simpelweg heel snel zijn gegroeid. (EE)
Meer informatie:
Supermassive Black Holes Are Outgrowing Their Galaxies

   
15 februari 2018 • Bijna honderd nieuwe exoplaneten ontdekt
In gegevens van de Amerikaanse Kepler-satelliet zijn nog eens bijna honderd nieuwe exoplaneten ontdekt. Daaronder bevindt zich een planeet die in een krappe omloopbaan om de ster HD 212657 cirkelt – de helderste ster die tot op heden met Kepler is opgespoord (Astronomical Journal, 15 februari). Kepler werd in 2009 gelanceerd om in een specifiek hemelgebied op planeten te ‘jagen’. Daarbij wordt gezocht naar sterren met regelmatige helderheidsvariaties die veroorzaakt worden door rond de ster cirkelende planeten. Door problemen met het standregelsysteem van de satelliet moest de zoektactiek echter worden bijgesteld. Sinds 2014 wisselt Kepler om de zoveel tijd van zoekveld. Deze nieuwe fase wordt K2 genoemd. De oorspronkelijke Kepler-missie en K2 hebben alles bij elkaar meer dan 5100 kandidaat-exoplaneten opgeleverd. Dat wil zeggen: sterren die ‘verdachte’ helderheidsvariaties vertonen. Deze worden echter niet in alle gevallen door voor de ster langs schuivende planeten veroorzaakt. Ook meervoudige stersystemen vertonen regelmatige helderheidswisselingen en zelfs ‘ruis’ van de satelliet kan voor een planeetovergang worden aangezien. De nieuwe planetenoogst is het resultaat van vervolgonderzoek van 275 kandidaat-exoplaneten. In 149 gevallen bleek het inderdaad om planeten te gaan, maar slechts 95 daarvan waren nog niet eerder waargenomen. (EE)
Meer informatie:
Kepler scientists discover almost 100 new exoplanets

   
14 februari 2018 • Andromedastelsel en Melkweg hebben evenveel massa
Australische astronomen hebben vastgesteld dat onze grote galactische buur, het Andromedastelsel, niet zoveel massa heeft als tot nu toe werd aangenomen. Het blijkt ongeveer net zoveel massa te hebben als ons Melkwegstelsel (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 15 februari). Eerdere schattingen gingen ervan uit dat de massa van het Andromedastelsel twee tot drie maal zo groot was als die van onze Melkweg. Onderzoek van de omloopbanen van sterren in de buitenste regionen van het Andromedastelsel laten echter zien dat het stelsel drie keer zo weinig donkere materie bevat als gedacht. Als de nieuwe massabepaling klopt, dan heeft dat grote consequenties voor het verloop van de ‘botsing’ tussen het Andromedastelsel en de Melkweg, die over ongeveer 5 miljard jaar zal plaatsvinden. Bij die botsing – of beter gezegd: samensmelting – zal ons thuisstelsel niet simpelweg worden verzwolgen. Het zal net zo’n grote bijdrage leveren aan het uiteindelijke, grotere stelsel als het Andromedastelsel. (EE)
Meer informatie:
Milky Way ties with neighbor in galactic arms race

   
14 februari 2018 • Het Andromedastelsel is ‘kort geleden’ ontstaan
Het naburige Andromedastelsel is pas 2 tot 3 miljard jaar geleden ontstaan na een kolossale botsing tussen twee kleinere sterrenstelsels. Tot die conclusie komen Franse en Chinese wetenschappers op basis van computersimulaties (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 14 februari). Uit recent onderzoek door Amerikaanse astronomen bleek dat er een duidelijk verschil bestaat tussen het Andromedastelsel en het Melkwegstelsel. In dat laatste stelsel, waar ook onze zon deel van uitmaakt, draaien vrijwel alle sterren keurige rondjes om het centrum. In het Andromedastelsel daarentegen vertonen alle sterren die ouder zijn dan 2 miljard jaar nogal willekeurige bewegingen. Volgens het Frans-Chinese team is dat verschil alleen verklaarbaar als het Andromedastelsel het product is van een ‘recente’ botsing. Twee kleinere sterrenstelsels zouden met elkaar zijn samengesmolten en vervolgens het huidige grote Andromedastelsel hebben gevormd. Na deze gebeurtenis zou een periode van hevige stervorming zijn aangebroken. De computersimulaties die tot dit resultaat hebben geleid kunnen ook andere opvallende kenmerken van het Andromedastelsel verklaren, waaronder de kromming van de hoofdschijf van het stelsel ven het feit dat sommige populaties van sterren in het stelsel een tekort aan zware elementen vertonen. (EE)
Meer informatie:
Andromeda galaxy was formed in 'recent' star crash: study

   
14 februari 2018 • ‘Dansende poollichten’ ontstaan door ‘stortregens’ van elektronen
Japanse wetenschappers hebben een verklaring gevonden voor de quasi-periodieke pulserende aurora’s – een bepaald type poollicht – die doorgaans aan het begin van de ochtendschemering te zien zijn. Ze blijken te worden veroorzaakt door een interactie die zich afspeelt in de magnetische invloedssfeer van de aarde (Nature, 15 februari). De pulserende aurora’s zijn onderzocht met een speciale sensor aan boord van de ERG-satelliet. De metingen die daarmee zijn gedaan laten zien dat de flakkerende poollichten het gevolg zijn van de interactie tussen elektronen en een specifiek soort plasmagolven. Deze interactie speelt zich af in de magnetosfeer van de aarde – het gebied rond onze planeet waarin het gedrag van elektrisch geladen deeltjes doorgaans wordt bepaald door het aardmagnetische veld. Poollicht ontstaat doordat elektronen die de aardatmosfeer binnendringen in botsing komen met de daar aanwezige atomen en moleculen. Tot nu toe was echter onduidelijk of de fluctuerende plasmagolven in de magnetosfeer van de aarde wel krachtig genoeg waren om elektronen op de aardatmosfeer te laten ‘neerregenen’ die genoeg energie hebben om de pulserende aurora’s te kunnen opwekken. De ERG-metingen laten zien dat dit inderdaad zo is. (EE
Meer informatie:
Dance of auroras

   
14 februari 2018 • ALMA-telescoop neemt kern van sterrenstelsel M77 onder de loep
Met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) – een grote opstelling van radiotelescopen in het noorden van Chili – is de draaiende schijf van gas en stof rond het superzware zwarte gat in het sterrenstelsel M77 vastgelegd. Het is voor het eerst dat zo’n ’torus’ zo duidelijk in beeld is gebracht. Bijna alle sterrenstelsels hebben een kolossaal zwart gat in hun centrum. Als zo’n zwart gat ‘actief’ is – dat wil zeggen: materie uit zijn omgeving weet aan te trekken – is het omgeven door een schijf van gas en stof die – naar werd aangenomen – ronddraait. De ALMA-waarnemingen bevestigen dat, maar ze laten ook zien dat de verdeling van het gas in die ongeveer 40 lichtjaar brede schijf of torus veel minder gelijkmatig is dan eenvoudige modellen suggereren. De torus lijkt een beetje asymmetrisch van vorm te zijn en het daarin aanwezige gas cirkelt niet netjes rond het zwarte gat, maar vertoont ook sterk willekeurige bewegingen. Dat wijst erop dat deze actieve kern een turbulente voorgeschiedenis heeft – mogelijk een fusie met een kleiner sterrenstelsel. Overigens heeft ook ons eigen Melkwegstelsel een superzwaar zwart gat in zijn kern. Dat is momenteel echter in ruste. Voor het onderzoek van actieve kernen zijn astronomen dus aangewezen op andere sterrenstelsels. Met een afstand van ongeveer 47 miljoen lichtjaar is M77 een van de meest nabije. (EE)
Meer informatie:
Rotating Dusty Gaseous Donut Around an Active Supermassive Black Hole

   
13 februari 2018 • NASA brengt stukje Marsmeteoriet 'naar huis'
Een klein stukje van Marsmeteoriet Sayh al Uhaymir 008 (SaU008) zal geplaatst worden aan boord van NASA's Mars 2020-rover, die over twee jaar op pad gaat naar de rode planeet om daar bodemmonsters te verzamelen die in de (verre) toekomst opgehaald moeten worden voor onderzoek op aarde. Het stukje Marsgesteente, dat in 1999 werd gevonden in Oman, is zorgvuldig geselecteerd om als kalibratie-object te dienen voor een van de instrumenten van de Marswagen: de laserspectroscoop SHERLOC. Het is voor het eerst dat een steen van Mars terugkeert naar het oppervlak van zijn 'thuisplaneet'. Eerder had ook NASA's Mars Global Surveyor al een stukje van de Marsmeteoriet Zagami aan boord, maar Global Surveyor draait in een baan om Mars. Marsmeteorieten zijn stenen die bij een zware inslag van het oppervlak van Mars zijn losgeslagen, de ruimte in zijn geworpen, en na lange tijd als meteoriet op aarde terecht zijn gekomen. Ze zijn herkenbaar aan de samenstelling van gasinsluitsels. (GS)
Meer informatie:
A Piece of Mars is Going Home (origineel persbericht)

   
13 februari 2018 • Chaos ontrafeld – astronomen rekenen chaotisch systeem nauwkeuriger door dan ooit
Simon Portegies Zwart (Sterrewacht Leiden) en Tjarda Boekholt (Universidade de Aveiro in Portugal) hebben laten zien dat het mogelijk is chaotische systemen nauwkeurig door te rekenen. Hiermee tonen zij aan dat alle subtiliteiten zijn te doorgronden, ook al is een systeem chaotisch. De resultaten worden binnenkort gepubliceerd in het vaktijdschrift Communications in Nonlinear Science and Numerical Simulation. De onderzoekers hebben een speciaal computerprogramma ontwikkeld waarin de afrondingsfouten van de computer geen rol meer spelen in de berekeningen. Het programma is vervolgens gebruikt om de chaotische beweging van drie sterren tot in detail door te rekenen. "Dergelijke dynamische berekeningen zijn nog nooit eerder met zo’n hoge precisie uitgevoerd," zegt onderzoeker Tjarda Boekholt. "Het is een onderzoeksveld dat niet veel aandacht krijgt,” voegt Simon Portegies Zwart toe, "omdat iedereen er eigenlijk van uit gaat dat het onmogelijk is chaotische systemen voldoende nauwkeurig door te rekenen.”Portegies Zwart en Boekholt bestudeerden het zogeheten Pythagorese drielichamenprobleem, een systeem van drie sterren die in een vlak op de punten van een rechthoekige driehoek staan. "We hebben deze beginsituatie gekozen omdat die leidt tot uiterst chaotisch gedrag,” zegt Boekholt. "We hadden ieder ander systeem kunnen nemen, zolang er maar niet te veel sterren zijn, omdat de berekeningen veel rekenvermogen kosten." Bij het Pythagorese systeem staan de drie sterren stil op de drie hoekpunten van de driehoek. Ze trekken elkaar aan via hun zwaartekracht, die er vervolgens voor zorgt dat het systeem verandert. De nauwkeurige beweging van de drie sterren was al eerder doorgerekend, maar het was nog nooit gelukt om een minutieuze verstoring in een van de sterren, en de daardoor exponentiële groei in de afwijking die dit veroorzaakt in de evolutie van het systeem, in kaart te brengen. De onderzoekers hebben deze precisie kunnen bereiken door voorbij te gaan aan de gebruikelijke 16 nauwkeurige posities achter de komma en die uit te breiden tot 42 plaatsen achter de komma.
Meer informatie:
Volledig persbericht

   
13 februari 2018 • Verklaring gevonden voor 'te kleine' holte in Rozetnevel
Astronomen van de Universiteit van Leeds (Verenigd Koninkrijk) hebben mogelijk een verklaring gevonden voor het feit dat de centrale holte in de beroemde Rozetnevel zo klein is. De Rozetnevel is een stervormingsgebied op ca. 5000 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Eenhoorn. In het centrum zijn jonge, hete sterren ontstaan, die de nevel van binnenuit schoonblazen. De centrale holte in de Rozetnevel is echter verrassend klein. Op basis van de leeftijd van de centrale sterren (enkele miljoenen jaren) zou je een bijna tien maal zo grote holte verwachten. Computersimulaties laten nu zien dat de waargenomen structuur overeenkomt met wat je verwacht in een relatief dunne moleculaire wolk van gas en stof. De sterrenwinden van de pasgeboren sterren worden dan 'gefocust' in een richting loodrecht op die dunne structuur. De nieuwe resultaten zijn gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. (GS)
Meer informatie:
New models give insight into the heart of the Rosette Nebula (origineel persbericht)

   
13 februari 2018 • ESO's VLT werkt voor het eerst als grote enkelvoudige telescoop
Het ESPRESSO-instrument van ESO's Very Large Telescope in Chili heeft voor het eerst het gecombineerde licht van alle vier de 8,2-meter Unit-telescopen gebruikt. Door het licht van deze telescopen op deze manier te combineren, is de VLT qua licht-opvangend oppervlak de grootste optische telescoop die er is. Een van de oorspronkelijke ontwerpdoelen van ESO’s Very Large Telescope (VLT) was dat de vier Unit-telescopen zouden samenwerken als één reusachtige telescoop. Dankzij de ESPRESSO-spectrograaf, die voor het eerst het verzamelde licht van alle vier de Unit-telescopen van de VLT heeft opgevangen, is deze mijlpaal nu bereikt. ESPRESSO-instrumentwetenschapper bij ESO, Gaspare Lo Curto, legt de historische betekenis van deze gebeurtenis uit: ‘ESO heeft een droom gerealiseerd die dateert uit de tijd dat de VLT in de jaren 80 werd ontworpen: het combineren van het licht van alle vier de Unit-telescopen op Cerro Paranal om één ​​enkel instrument te voeden!’Wanneer de vier 8,2-meter telescopen hun licht-verzamelende vermogen bundelen om één ​​enkel instrument te voeden, is de VLT effectief de grootste optische telescoop ter wereld. Hij is dan vergelijkbaar met een enkelvoudige telescoop met een opening van 16 meter. Twee van de belangrijkste wetenschappelijke doelen van ESPRESSO zijn het ontdekken en karakteriseren van aarde-achtige planeten en het zoeken naar mogelijke variaties in fundamentele natuurkundige constanten. Deze laatste experimenten vereisen waarnemingen van verre en zwakke quasars, en hebben het meeste baat bij het combineren van het licht van alle vier de Uni-telescopen in ESPRESSO. Voor beide doelen is het nodig dat het instrument en de referentielichtbron extreem stabiel zijn. Door het gecombineerde licht aan één enkel instrument te voeden, krijgen astronomen toegang tot informatie die nooit eerder beschikbaar was. Deze nieuwe faciliteit betekent een doorbraak in het astronomische onderzoek met hoge-resolutiespectrografen.
Meer informatie:
Volledig persbericht

   
12 februari 2018 • 'Oumuamua tuimelt rond als gevolg van botsing
De langgerekte interstellaire planetoïde 'Oumuamua, die vorig najaar met hoge snelheid door de binnendelen van het zonnestelsel bewoog, vertoont geen rotatie rond één enkele draaiingsas, maar tuimelt op een chaotisch ogende wijze door het heelal. Die conclusie trekken astronomen van Queen's University Belfast in een artikel in Nature Astronomy op basis van gedetailleerde metingen aan de (grote) helderheidsvariaties van het merkwaardige hemellichaam. Uit die grote helderheidsschommelingen was eerder al afgeleid dat het rotsblok (met afmetingen van een paar honderd meter) extreem langgerekt is, met een lengte/breedte-verhouding van vijf tot tien. De nieuwe metingen laten nu zien dat het niet roteert rond een vaste draaiingsas, maar een zogeheten non-principal axis rotation vertoont. De astronomen vermoeden dat die tuimelende rotatie het gevolg is van een botsing met een andere planetoïde, in het planetenstelsel waaruit 'Oumuamua oorspronkelijk afkomstig is. Door die botsing zou de 'kosmische komkommer' het stelsel zijn uitgeslingerd. Modelberekeningen laten zien dat de ongewone rotatie van het hemellichaam vele miljarden jaren lang kan voortduren. De metingen hebben ook aan het licht gebracht dat één van de lange zijden van 'Oumuamua veel roder is dan de rest van het rotsblok. Dat wijst mogelijk op grote variaties in samenstelling. (GS)
Meer informatie:
Nieuwsbericht op phys.org

   
12 februari 2018 • WFIRST-missie gecanceld in budgetvoorstel NASA
Het ziet er naar uit dat de Amerikaanse WFIRST-missie wordt gecanceld. WFIRST (Wide-Field Infrared Survey Telescope) zou midden jaren twintig gelanceerd worden. MEt een 2,4-meter spiegel (even groot als die van de Hubble Space Telescope) zou WFIRST de gehele sterrenhemel gedetailleerd in kaart brengen op infrarode golflengten. Belangrijkste doel: onderzoek aan verre sterrenstelsels en aan 'weak lensing': de statistisch meetbare vormverandering van ver verwijderde sterrenstelsels als gevolg van de zwaartekrachtwerking van donkere materie in het heelal. WFIRST is in zekere zin de Amerikaanse 'tegenhanger' van het Europese Euclid-project. Euclid is met een spiegelmiddellijn van 1,2 meter een stuk kleiner dan WFIRST. De Europese ruimtetelescoop moet in 2021 worden gelanceerd. In het voorgestelde NASA-budget voor het fiscale jaar 2019 (dat loop van najaar 2018 tot najaar 2019) komt WFIRST niet langer voor. In lijn met de nieuwe wensen van het Witte Huis zal NASA zich meer gaan toeleggen op de exploratie van de maan. Zoals verwacht zal ook de overheidsfinanciering van het internationale ruimtestation ISS met ingang van 2025 worden beëindigd. (GS)
Meer informatie:
NASA Acting Administrator Statement on Fiscal Year 2019 Budget Proposal (origineel persbericht)

   
9 februari 2018 • Mars Reconnaissance Orbiter wordt voorbereid op zijn oude dag
De Amerikaanse ruimtesonde Mars Reconnaissance Orbiter (MRO), die sinds 2006 om de planeet Mars cirkelt, kijkt sinds kort wat vaker naar de sterren. Niet voor de lol, maar om minder afhankelijk te zijn van de ‘stokoude’ gyroscopen die de sonde in de juiste stand houden. De MRO werkt al twee keer zo lang als van tevoren was gepland, en NASA wil hem graag nog tot in de tweede helft van het volgende decennium in bedrijf houden. Omdat de gyroscopen niet het eeuwige leven hebben, wordt nu getest of de ’star tracker’ van de ruimtesonde hun functie (grotendeels) kan overnemen. De MRO is voorzien van twee star trackers die zijn uitgerust met een camera en software die kan herkennen welke heldere sterren in het beeldveld van die camera te zien zijn. Op die manier kan de actuele oriëntatie van de ruimtesonde worden bepaald en kan het normale onderzoeksprogramma worden voortgezet. Ook wordt geprobeerd om de accu’s van de MRO zo lang mogelijk te laten werken door ze wat verder op te laden dan voorheen. De meeste tijd trekt de ruimtesonde gewoon stroom van zijn zonnepanelen, maar tijdens elke omloop van twee uur bevindt hij zich gedurende 40 minuten in de schaduw van Mars en is hij op zijn accu’s aangewezen. De zes wetenschappelijke instrumenten van de ruimtesonde doen nog steeds hun werk, maar vertonen zo langzamerhand wel wat kuren. Zo zijn sommige beelden die de hoge-resolutiecamera HiRISE van Mars maakt sinds vorig jaar om onduidelijke redenen niet meer haarscherp. (EE)
Meer informatie:
Mars Reconnaissance Orbiter Preparing for Years Ahead

   
9 februari 2018 • Ruimtesonde New Horizons maakt foto’s op recordafstand
De Amerikaanse ruimtesonde New Horizons heeft een nieuw record gevestigd. Onlangs heeft hij zijn telescoopcamera ingeschakeld en een (test)opname van een stukje sterrenhemel gemaakt. Dat gebeurde op een recordafstand van 6,12 miljard kilometer van de aarde. Tijdens het maken van de opname was New Horizons net iets verder van huis dan de Voyager 1, toen deze op 14 februari 1990 ’omkeek’ naar het zonnestelsel en van een afstand van 6.06 miljard kilometer een zestigtal opnamen maakte. Dat leverde toen onder meer de beroemde ‘Pale Blue Dot’-foto van de aarde op. Overigens brak New Horizons het ‘fotograferen op afstand’-record twee uur later opnieuw, toen hij opnamen maakte van de Kuipergordelobjecten 2012 HZ84 en 2012 HE85. Hij was toen alweer bijna een half miljoen kilometer verder van de aarde verwijderd. Op 1 januari 2019 zal New Horizons een korte ontmoeting hebben met Kuipergordelobject 2014 MU69. Ook dat wordt een nieuw afstandsrecord, want nooit eerder kwam een ruimtesonde in de buurt van een hemellichaam dat zo ver van zon en aarde is verwijderd. 2014 MU69 is nog anderhalf miljard kilometer verder weg dan dwergplaneet Pluto. (EE)
Meer informatie:
New Horizons Captures Record-Breaking Images in the Kuiper Belt

   
9 februari 2018 • Laserexperimenten ontraadselen de werking van kosmische magnetische velden
Met behulp van laserexperimenten hebben Britse en Amerikaanse wetenschappers aangetoond dat een van de meest gangbare modellen voor het ontstaan van magnetische velden in het heelal klopt. De experimenten hebben laten zien dat een turbulent plasma – een heet ‘gas’ van geladen deeltjes – een zwak magnetisch veld kunnen versterken tot het niveau dat is waargenomen in sterren en sterrenstelsels (Nature Communications, 9 februari). Zo’n beetje alles in het heelal, van planeten tot sterren tot sterrenstelsels, heeft een eigen magnetisch veld. Astrofysici worstelen al jaren met de verklaring van deze verrassend sterke en bestendige velden, wat allerlei modellen heeft opgeleverd. Met behulp van een van de krachtigste laserfaciliteiten ter wereld heeft een team onder leiding van wetenschappers van de universiteit van Chicago bewezen dat het zogeheten turbulente dynamomodel goed lijkt te kloppen. De onderzoekers hebben een turbulent plasma van een paar centimeter groot aangemaakt dat een paar miljardsten van een seconde standhield. Daarbij is waargenomen hoe turbulente bewegingen in dat plasma de sterkte van een zwak magnetisch veld enorm kunnen versterken. Computermodellen hadden al aangegeven dat een turbulent plasma die uitwerking heeft, maar nu is dat voor het eerst ook echt aangetoond. Bij de experimenten is kon een zwak magnetisch veld worden opgevoerd tot een veldsterkte van 10 kilogauss – een miljoen keer de veldsterkte van het aardmagnetische veld. Met behulp van vervolgexperimenten zal onderzocht worden hoe snel zo’n magnetisch veld in sterkte toeneemt en hoe sterk het kan worden. Ook zijn wetenschappers benieuwd in hoeverre het magnetische van invloed is op de turbulenties die het hebben versterkt. (EE)
Meer informatie:
UChicago astrophysicists settle cosmic debate on magnetism of planets and stars (via Phys.org)

   
8 februari 2018 • Bestaat donkere materie uit ‘steriele neutrino’s’?
Duitse en Amerikaanse wetenschappers hebben een alternatieve verklaring bedacht voor een mysterieuze spectraallijn in het röntgengebied, die in verband wordt gebracht met de al even raadselachtige donkere materie. Volgens hen zou de betreffende straling, die een energie van 3,5 kilo-elektronvolt (keV) heeft, vrijkomen wanneer donkeremateriedeeltjes elkaar vernietigen (Physical Review Letters, 5 februari). De 3,5-keV röntgenstraling werd in 2014 voor het eerst opgemerkt bij waarnemingen van de Perseus-cluster, een verzameling sterrenstelsels op 240 miljoen lichtjaar van de aarde. Volgens sommige wetenschappers zou die straling wel eens het puzzelstukje kunnen zijn dat de donkere materie kan ontraadselen. Tot nu toe kan het bestaan van deze materie alleen worden afgeleid uit de zwaartekrachtswerking die zij op haar omgeving uitoefent. Voor het ontstaan de 3-keV röntgenstraling zijn al verschillende verklaringen bedacht. Zo zou deze straling kunnen vrijkomen bij het verval van donkere materie of zouden de donkeremateriedeeltjes twee energieniveau’s kunnen hebben waartussen ze heen en weer ‘springen’. De Duitse en Amerikaanse wetenschappers komen nu met een derde mogelijkheid: de betreffende straling zou vrijkomen wanneer twee donkeremateriedeeltjes in botsing komen en elkaar annihileren. Dit is vergelijkbaar met wat er gebeurt als een elektron zijn antideeltje, het positron, tegenkomt. Als deze interpretatie klopt, moet donkere materie bestaan uit zeer lichte deeltjes met een massa van slechts enkele keV’s – zogeheten steriele neutrino’s. Hun annihilatie zou een tweetrapsproces zijn waarbij eerst een tussentoestand wordt gevormd die vervolgens uiteenvalt tot de waargenomen röntgenfotonen. Deze ‘omweg’ is nodig, omdat ’lichtgewicht’ donkere materie de vorming van sterrenstelsels anders maar heel moeilijk kan verklaren. (EE)
Meer informatie:
Cosmic x-rays may provide clues to the nature of dark matter

   
8 februari 2018 • Superaarde GL 9827 b is een zwaargewicht
Een van de drie ‘superaardes’ die rond de ster GJ 9827 cirkelen, lijkt een van de zwaarste ‘superaardes’ te zijn die we kennen. GJ 9827 is een ster in het sterrenbeeld Vissen, op 100 lichtjaar van de aarde. De drie planeten van GJ 9827, die zijn opgespoord met de Kepler-satelliet, zijn een slag groter dan de aarde. Daarmee behoren ze tot een categorie van planeten die we in ons eigen zonnestelsel niet tegenkomen: de superaardes. Om te kunnen vaststellen of de drie exoplaneten rotsachtig zijn of slechts een kleine vaste kern hebben en voor de rest uit gas bestaan, moeten hun massa’s worden bepaald. Daarvoor is het nodig om, door middel van soms jarenlang spectroscopisch onderzoek, de kleine schommelbewegingen te meten die de planeten bij hun moederster veroorzaken. In dit geval lagen die spectroscopische gegevens toevallig voor het grijpen, omdat GJ 9827 een heldere ster is die al sinds 2010 is waargenomen met de Planet Finding Spectrograph van de 6,5-meter Magellan II-telescoop van de Las Campanas-sterrenwacht in Chili. De gegevens laten zien dat de binnenste van de drie planeten, die ongeveer 64 procent groter is dan de aarde, ruwweg 8 keer zoveel massa heeft als onze planeet. Dat betekent dat hij een erg hoge dichtheid heeft en misschien wel voor de helft uit ijzer bestaat. Je zou dus ook van een ‘super-Mercurius’ kunnen spreken. De beide andere planeten zijn van vergelijkbare omvang, maar hebben een beduidend lagere dichtheid. Dat kunnen heel goed gasachtige objecten zijn. (EE)
Meer informatie:
Are You Rocky or Are You Gassy?

   
8 februari 2018 • Geringe zwaartekracht was funest voor Marsatmosfeer
Zijn geringe zwaartekracht en het ontbreken van een magnetisch veld maken dat de buitenste atmosfeer van de planeet Mars een gemakkelijke prooi is voor de zonnewind. Gegevens van de Europese ruimtesonde Mars Express wijzen er echter op dat ook de ultraviolette straling van de zon een woordje meespreekt. Veel wijst erop dat Mars lang geleden een dichtere atmosfeer had dan nu. Dat betekent dat er nogal wat atmosferisch gas moet zijn weggelekt. Een reden daarvoor kan zijn dat de planeet geen globaal magnetisch veld heeft, zoals de aarde. Zo’n veld vormt als het ware een beschermend schild rond de planeet, dat de zonnewind – de stroom van geladen deeltjes die de zon voortdurend uitstoot – uit de buurt houdt. De enige bescherming die Mars heeft, is het geïnduceerde magnetische veld dat wordt opgewekt in het bovenste deel van zijn atmosfeer, de ionosfeer. Dat veld ontstaat doordat ultraviolette straling van de zon elektronen losmaakt uit de daar aanwezige. atomen en moleculen, waardoor deze een (positieve) elektrische lading krijgen. De afgelopen 14 jaar heeft de Mars Express gekeken naar de geladen deeltjes die vanuit de ionosfeer van Mars naar de ruimte ontsnappen. Aangenomen werd dat het ontsnappen van deze ionen wordt veroorzaakt doordat de energie van de zonnewind door de barrière van het geïnduceerde magnetische veld heen weet te dringen. Uit de metingen van de Mars Express blijkt echter dat er onder invloed van de uv-straling van de zon meer ionen ontstaan dan de zonnewind kan afvoeren. Dat er desondanks netto ionen ontsnappen komt doordat de uv-straling de losgeslagen elektronen genoeg energie geeft, dat ze niet alleen de ruimte in verdwijnen, maar daarbij ook ionen met zich meeslepen. Cruciaal daarbij is dat de zwaartekracht van Mars zo gering is. Daardoor is een klein zetje voldoende om ionen te laten ontsnappen. Met andere woorden: de zonnewind heeft waarschijnlijk maar heel weinig directe invloed gehad op het weglekken van de Marsatmosfeer. (EE)
Meer informatie:
Leaky atmosphere linked to lightweight planet

   
6 februari 2018 • Twee kleine planetoïden passeren de aarde
Op zondag 4 februari heeft de Catalina Sky Survey in Arizona twee kleine planetoïden ontdekt die deze week 'rakelings' langs de aarde vliegen - in elk geval op kleinere afstand dan de maan. Planetoïde 2018 CC vloog dinsdagavond 6 februari om 21.10 uur Nederlandse tijd al voorbij op een afstand van 184.000 kilometer (iets minder dan de helft van de afstand tot de maan). Planetoïde 2018 CB passeert de aarde komende vrijdag 9 februari om 23.30 uur Nederlandse tijd op 64.000 kilometer afstand (zes keer zo dichtbij als de maan). Gevaar voor een inslag is er niet. Beide objecten zijn tussen de 15 en 40 meter groot - waarschijnlijk iets groter dan het brokstuk dat in maart 2013 in de aardse dampkring explodeerde boven de Russische stad Tsjeljabinsk. (GS)
Meer informatie:
Two Small Asteroids Safely Pass Earth This Week (origineel persbericht)

   
6 februari 2018 • Stephans Quintet vertoont grootschalig galactisch kannibalisme
In Stephan's Quintet - een compacte groep van vijf sterrenstelsels - komt al gedurende zeer lange tijd grootschalig galactisch kannibalisme voor. Dat blijkt uit een nieuwe, lang belichte opname die gemaakt is met de grote MegaCam-camera van de 3,6-meter Canada-France-Hawaii-telescoop op Mauna Kea. Stephan's Quintet bevindt zich op 290 miljoen lichtjaar van de aarde. (In werkelijkheid zou gesproken moeten worden over Stephan's Quartet, want een van de vijf sterrenstelsels is een 'voorgrondstelsel', op een afstand van slechts 40 miljoen lichtjaar). De groep werd in 1878 ontdekt door de Franse astronoom Édouard Stephan. Rond het stelsel NGC 7317 is nu een uitgestrekte halo van oude, rode sterren ontdekt. Daarnaast zijn tal van ijle gasslierten in de groep zichtbaar. Alles wijst erop dat de stelsels al gedurende enkele honderden miljoenen jaren met elkaar in wisselwerking zijn, waarbij ze vervormd en 'uiteengerukt' worden door onderlinge getijdenkrachten. Uiteindelijk zullen de vier stelsels samensmelten tot één groot elliptisch sterrenstelsel. De nieuwe waarnemingen zijn gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. (GS)
Meer informatie:
Widespread galactic cannibalism in Stephan's Quintet revealed by CFHT (origineel persbericht)

   
6 februari 2018 • Drie nieuwe millisecondepulsars voor bolhoop Terzan 5
In de bolvormige sterrenhoop Terzan 5, in het centrale deel van ons Melkwegstelsel, zijn drie nieuwe millisecondepulsars ontdekt - neutronensterren die extreem snel om hun as draaien en daarbij elke paar milliseconden een korte puls radiostraling te zien geven. Eerder waren al 34 millisecondepulsars bekend in de bolhoop; het totale aantal bedraagt nu dus 37. De nieuw ontdekte pulsars hebben rotatieperioden van 5,95, 2,96 en 1,89 milliseconden. Ze zijn gevonden met een nieuwe zoekmethode in archiefwaarnemingen van de 110-meter Green Bank Telescope in de Verenigde Staten. Een kwart van alle bekende millisecondepulsars in bolvormige sterrenhopen bevindt zich in Terzan 5. Hoe dat komt is niet precies bekend. De bolhoop is mogelijk een van de oudste 'bouwstenen' waaruit het centrale deel van ons Melkwegstelsel lang geleden is ontstaan. (GS)
Meer informatie:
Nieuwsbericht op phys.org

   
6 februari 2018 • Magnetisch record gemeten op de zon
Met de Japanse Hinode-satelliet is in februari 2014 het krachtigste magneetveld ooit gemeten aan het oppervlak van de zon. Dat nieuwe resultaat is onlangs gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Hinode mat een magnetische veldsterkte van 6250 gauss (0,625 tesla) - ongeveer twee keer zo sterk als de gemiddelde veldsterkte aan het zonsoppervlak. Ter vergelijking: de magnetische veldsterkte van de aarde ligt tussen de 0,25 en 0,65 gauss (25 en 65 microtesla). Magnetische velden zijn vaak het krachtigst in de centrale, donkerste delen van zonnevlekken - de zogeheten umbra's. In dit geval werd het recordveld echter gemeten tussen twee naburige zonnevlekken in, in het minder donkere buitendeel (de penumbra). De onderzoekers concluderen dat de hoge veldsterkte ontstaat doordat de twee zonnevlekken als het ware met elkaar 'botsen': het radiaal naar buiten bewegende gas van de ene zonnevlek ontmoet het gas van de andere. (GS)
Meer informatie:
HINODE Captures Record Breaking Solar Magnetic Field (origineel persbericht)

   
6 februari 2018 • Jonge maan verwijderde zich mogelijk langzamer van de aarde dan gedacht
Amerikaans onderzoek werpt nieuw licht op het ontstaan van equatoriale uitstulping van de maan. De vorming ervan zou veel langer hebben geduurd dan doorgaans wordt aangenomen. De meeste grote hemellichamen in ons zonnestelsel zijn enigszins afgeplat. Dat komt door hun draaiing, die ervoor zorgt dat hun evenaar een beetje uitpuilt. Ook onze maan is rond zijn middel een beetje verbreed – méér zelfs dan je op grond van zijn vrij trage rotatie zou verwachten. Volgens de meest gangbare theorie is de equatoriale uitstulping van de maan een gestold overblijfsel van een nog veel grotere uitstulping. Deze zou zich hebben gevormd toen de nog hete, half vloeibare maan zich veel dichter bij de aarde bevond dan nu en sneller om zijn as draaide. Door de getijdenkrachten die aarde en maan op elkaar uitoefenden nam hun onderlinge afstand toe en gingen zowel de aarde als de maan langzamer draaien. Dat proces zou zich dan snel genoeg moeten hebben voltrokken om de uitpuilende evenaar de kans te geven nog wat in te zakken vóórdat de maankorst volledig was gestold. Nieuwe modelberekeningen door wetenschappers van drie Amerikaanse instituten geven echter aan dat het ontstaan van de equatoriale uitstulping van de maan een geleidelijk proces kan zijn geweest. De vorming ervan zou enkele honderden miljoenen jaren hebben geduurd en pas ongeveer 4 miljard jaar geleden zijn voltooid. Tegelijkertijd verliep de afremming van de aardrotatie trager dan doorgaans wordt aangenomen. De aardrotatie is van invloed op het totale impulsmoment van het aarde-maansysteem en daarmee ook op de snelheid waarmee de maan ronddraait en zich van de aarde verwijdert. Dat de aardrotatie niet zo snel afnam, zou betekenen dat onze planeet gedurende de eerste 500 miljoen jaar van haar bestaan nog geen oceanen had. Als dat wel zo was geweest, zou de aarde meer rotatie-energie hebben verloren aan de getijgolven die in de oceanen werden opgewekt. Een en ander betekent overigens niet dat er geen water was op aarde. Dat was er wel, maar dan in stijf bevroren toestand. Dat zou dan weer in overeenstemming zijn met het sterke vermoeden dat onze zon tijdens haar jeugd ruwweg 30 procent minder licht en warmte gaf dan nu. (EE)
Meer informatie:
Fossilized feature records moon's slow retreat from Earth

   
5 februari 2018 • Klei-onderzoek werpt licht op klimaathistorie Mars
Op tal van plaatsen aan het Marsoppervlak zijn klei-afzettingen ontdekt, maar wetenschappers begrijpen niet goed hoe die ooit hebben kunnen ontstaan. Er zijn tal van aanwijzingen dat Mars in het verre verleden een warmer en natter klimaat had, maar voor de vorming van klei is doorgaans gedurende lange tijd een behoorlijk hoge temperatuur nodig, en zó warm was het indertijd nu ook weer niet op Mars. Onderzoekers van het SETI-instituut in Californië komen nu tot de conclusie dat de verschillende soorten klei die op Mars zijn aangetroffen ook onder nogal uiteenlopende omstandigheden kunnen zijn ontstaan. Hoewel Mars ook in het verre verleden een behoorlijk koude planeet moet zijn geweest, kan er sprake geweest zijn van kortere en langere periodes met een hogere oppervlaktetemperatuur, bijvoorbeeld als gevolg van vulkanisme, veranderingen in de stand van de rotatieas van Mars, of krachtige kosmische inslagen. Tijdens zulke warme periodes (met een duur van enkele tienduizenden jaren tot enkele miljoenen jaren) kunnen de waargenomen klei-afzettingen ontstaan zijn, aldus de wetenschappers in een artikel in Nature Astronomy. (GS)
Meer informatie:
New Studies of Clay Formation Provide Clues about Early Martian Climate (origineel persbericht)

   
5 februari 2018 • LISA Pathfinder-resultaten overtreffen verwachtingen
Vandaag zijn de definitieve resultaten gepubliceerd van de Europese LISA Pathfinder-missie (LPF). De ruimtesonde, die eind 2015 gelanceerd werd, heeft in de eerste helft van 2016 technologieën uitgetest die in de toekomst nodig zijn voor het Europese LISA-project (Laser Interferometer Space Antenna) - een ruimteproject voor het detecteren van laagfrequente zwaartekrachtgolven. Met LISA Pathfinder zijn vooral technieken uitgetest om zogeheten testmassa's in volledig ongestoorde vrije val te brengen in een omloopbaan rond de zon. Daarvoor is een extreem 'rustige' omgeving nodig, niet beïnvloed door zonnewind, micrometeoroïden, temperatuurverschillen, etc. In 2016 bleek al dat de resultaten voor de hogere frequenties veel beter waren dan verwacht. Nu de meetgegevens en testresultaten volledig zijn geanalyseerd, blijkt dat ook voor de lage frequenties het geval te zijn. Dat betekent dat er geen technologische 'show stoppers' meer bestaan voor de ambitieuze LISA-missie, die in de eerste helft van de jaren dertig gelanceerd moet worden. (GS)
Meer informatie:
LISA Pathfinder -- The Quietest Place in Space (origineel persbericht)

   
5 februari 2018 • Nieuw ‘Maunder-minimum’ kan opwarming aarde niet stoppen
Mocht de zonneactiviteit de komende decennia langdurig laag blijven, dan heeft dat weinig invloed op de opwarming van de aarde. Tot die conclusie komen Amerikaanse wetenschappers op basis van gegevens die de International Ultraviolet Explorer heeft verzameld van sterren die veel op de zon lijken. Volgens sommige wetenschappers is de geringe activiteit van de zon van de afgelopen jaren een voorbode van een langdurige zonneminimum, vergelijkbaar met het zogeheten Maunder-minimum van halverwege de zeventiende eeuw. Tijdens zo’n minimum neemt de magnetische activiteit van de zon af, ontstaan er weinig zonnevlekken en komt minder ultraviolette straling op aarde aan. Het Maunder-minimum wordt in verband gebracht met het relatief koude weer waar Europa 400 jaar geleden mee te maken had. De vraag is echter in hoeverre dat aan de inactiviteit van de zon lag. Een team van wetenschappers, onder leiding van Dan Lubin van de universiteit van Calfornië in San Diego, heeft nu een schatting maakt wat de gevolgen van een nieuw Maunder-minimum zouden zijn. Ze komen uit op een afname in de uv-straling van de zon van maximaal zeven procent. De afname in zonne-energie zou op aarde een keten van gebeurtenissen in gang zetten, die begint met het dunner worden van de ozonlaag. Dat zou gevolgen hebben voor de temperatuuropbouw van de stratosfeer, die vervolgens weer tot veranderingen in de dynamica van de troposfeer leiden. Die laatste resulteren weer in veranderingen in wind- en weerpatronen, die overigens lang niet overal verkoeling geven. Toen het tijdens het vorige Maunder-minimum zo koud was in Europa, was het in Alaska en het zuiden van Groenland juist warm. Mondiaal gezien zou een nieuw Maunder-minimum maar van heel beperkte invloed zijn op de huidige opwarming van de aarde. Aan het begin ervan daalt de gemiddelde luchttemperatuur misschien met enkele tienden van een graad, maar tegen het eind ervan is het afkoelende effect zo goed als verdwenen. Een langdurig zonneminimum kan de opwarming van de aarde dus wel een beetje afremmen, maar niet doen stoppen. (EE)
Meer informatie:
Reduced Energy from the Sun Might Occur by Mid-Century. Now Scientists Know by How Much.