1 april 2008
Onderzoekers van de universiteit van Californië in Irvine hebben een cluster van sterrenstelsels op de recordafstand van 11,4 miljard lichtjaar ontdekt. De cluster (of eigenlijk proto-cluster) LBG-2377 is ontdekt met de Keck-telescoop op Hawaï. Op het eerste gezicht leek het om een enkelvoudig object te gaan, maar nadere analyse van het spectrum ervan leerde dat het een groepje van drie tot vijf sterrenstelsels betreft. Door zijn grote afstand zien we de proto-cluster zoals hij 11,4 miljard jaar geleden was - niet veel meer dan twee miljard jaar na de oerknal. Sterrenkundigen denken dat kleine groepjes als deze in de loop van de tijd zijn uitgegroeid tot volwaardige clusters van honderden stelsels.
Meer informatie:
Newly discovered galaxy cluster in early stage of formation is farthest ever identified

1 april 2008
Nieuw onderzoek van enkele van de verste sterrenstelsels die we kennen, bevestigt de reeds bestaande indruk dat de hevigste stervorming in het heelal tijdens de eerste twee miljard jaar na de oerknal heeft plaatsgevonden. Vijf van de onderzochte stelsels vormen in een hoog tempo nieuwe sterren en bevatten voldoende gas om dat honderden miljoenen jaren vol te houden. De stelsels zijn zo ver weg dat het zwakke licht dat we van hen ontvangen er meer dan tien miljard jaar over heeft gedaan om ons te bereiken. Dat betekent dat we deze stelsels zien zoals ze ongeveer drie miljard jaar na de oerknal waren. Ze behoren tot een bijzondere, pas recent ontdekte categorie van sterrenstelsels, die heel weinig zichtbaar licht uitzenden en juist veel radiostraling. Hun hevige stervorming is waarschijnlijk het gevolg van onderlinge botsingen tussen de eerste sterrenstelsels die in het heelal zijn ontstaan.
Meer informatie:
Stars Burst Into Life In The Early Universe
Images and movie

1 april 2008
Op zo'n tien miljard lichtjaar afstand hebben sterrenkundigen de verre voorlopers ontdekt van hedendaagse elliptische reuzenstelsels. Het gaat om sterrenstelsels in de jeugd van het heelal (ongeveer vier miljard jaar na de oerknal), die desondanks veel oude, rode sterren bevatten en waarin weinig evolutie meer optreedt. Waarnemingen met de United Kingdom Infra-Red Telescope (UKIRT) op Hawaï hebben uitgewezen dat deze 'volgroeide' sterrenstelsels onderling veel sterker geclusterd zijn dan andere sterrenstelsels op die grote afstanden. Dat betekent dat ze enorm zwaar moeten zijn. Zoals alle sterrenstelsels zijn ze waarschijnlijk gehuld in uitgestrekte halo's van donkere materie, en uit de clusteringseigenschappen volgt dat die halo's vele biljoenen zonsmassa's aan materie moeten bevatten. In het huidige heelal komen zulke extreem zware halo's alleen voor rond de elliptische reuzenstelsels die zich vaak in het centrum van sterrenstelselclusters bevinden. Dat doet vermoeden dat de verre, rode stelseltjes (die als gevolg van hun enorme afstand nauwelijks zichtbaar zijn op de infraroodfoto's van UKIRT) de voorlopers zijn van zulke reuzenstelsels. De resultaten worden vandaag gepresenteerd op de National Astronomy Meeting van de Royal Astronomical Society, die deze week gehouden wordt in Belfast, Ierland.
Meer informatie:
Old galaxies stick together in the young universe
United Kingdom Infra-Red Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

31 maart 2008
Een zojuist vrijgegeven opname van de Hubble-ruimtetelescoop toont het 60 miljoen lichtjaar verre sterrenstelsel NGC 2397, een klassiek voorbeeld van een spiraalstelsel met duidelijke stofbanden langs de randen van zijn spiraalarmen. Tussen de vele sterren van NGC 2397 is met enige moeite supernova 2006bc te zien, die werd vastgelegd toen hij nog vrij zwak was: het hoogtepunt van de sterexplosie moest nog komen. De opname is gemaakt in opdracht van sterrenkundigen van Queen's University in Belfast, die opnamen als deze gebruiken om precies na te kunnen gaan welke ster nu eigenlijk aan het exploderen is, om vervolgens op eerdere opnamen de nog niet ontplofte ster te kunnen identificeren. Op die manier kan worden vastgesteld welk soort sterren uiteindelijk supernova worden. Uit de inventarisatie van de afgelopen tien jaar blijkt dat dit al met sterren vanaf zeven zonsmassa's het geval kan zijn. Maar opmerkelijk genoeg zijn er geen extreem zware voorlopers van supernova-explosies gevonden. Volgens de onderzoekers kan dat betekenen dat de allerzwaarste sterren zonder supernova-explosie tot zwarte gaten ineenstorten of dat bij deze explosie relatief weinig zichtbaar licht vrijkomt.
Meer informatie:
Exploding star in NGC 2397

20 maart 2008
Uit het onderzoek met de High-Resolution Fly's Eye (HiRes), een (inmiddels uitgeschakelde) grote detector van kosmische straling in de Amerikaanse staat Utah, kan worden geconcludeerd dat de meest energierijke deeltjes die de aarde vanuit de ruimte bereiken van grote afstanden afkomstig zijn. De HiRes-waarnemingen bevestigen namelijk een voorspelling uit 1966, gedaan door de onderzoekers Greisen, Zatsepin en Kuzmin, dat de energie van kosmische straling een bovengrens heeft. Dat komt doordat deeltjes met energieën boven deze zogeheten GZK-limiet reageren met de alom aanwezige fotonen van de kosmische achtergrondstraling. Concreet betekent dit dat de meeste (maar niet alle) ultra-energierijke kosmische stralingsdeeltjes die op afstanden groter dan 160 miljoen lichtjaar zijn ontstaan veel energie zijn kwijtgeraakt voordat ze de aarde bereiken. Eind vorig jaar publiceerden onderzoekers van een andere detector van kosmische straling, het Pierre Auger-observatorium, een vergelijkbare conclusie. Zij meenden echter ook te hebben vastgesteld dat de hoogenergetische kosmische stralingsdeeltjes die ons wél bereiken uit de kernen van zogeheten actieve sterrenstelsels afkomstig zijn. De HiRes-resultaten kunnen dit echter niet bevestigen, waardoor er opnieuw twijfel is over de bron van de meest energierijke kosmische straling. Het enige dat zeker is, is dat deze deeltjes van ver komen.
Meer informatie:
Rare cosmic rays are from far away

20 maart 2008
Twee groepen sterrenkundigen hebben met behulp van de röntgensatellieten Chandra en XMM-Newton en de zuidelijke Gemini-telescoop het restant en de lichtecho onderzocht van een supernova-explosie die ongeveer 400 jaar geleden heeft plaatsgevonden. De ontploffende ster bevond zich in de Grote Magelhaense Wolk, een klein sterrenstelsel op een afstand van 160.000 lichtjaar. De waarnemingen zijn gebruikt om een schatting van de kracht van de explosie te bepalen. Al in 2004 is uit Chandra-waarnemingen gebleken dat de supernova van type Ia moet zijn geweest en dus werd veroorzaakt door een ontploffende witte dwerg in een dubbelstersysteem. Het onderzoek met de (optische) Gemini-telescoop bevestigt deze bevinding: er is een nieuwe schatting gemaakt van de hoeveelheid energie die bij de explosie vrijkwam door naar het door omliggende gaswolken weerkaatste licht van de supernova te kijken. Omdat het licht van deze 'echo's' een langere weg moest afleggen dan het licht dat rechtstreeks op ons af kwam, heeft het ons pas honderden jaren na de eigenlijke explosie bereikt. Nieuwe berekeningen aan de hand van de gegevens die Chandra en XMM-Newton hebben verzameld zijn in overeenstemming met de optische resultaten. Uit beide methoden blijkt overigens dat de supernova in vergelijking met andere explosies van type Ia ongebruikelijk helder was.
Meer informatie:
Action replay of powerful stellar explosion

20 maart 2008
Met de Amerikaanse Swift-satelliet is woensdagochtend een gammaflits gedetecteerd die ondanks zijn enorme afstand van ruim zeven miljard lichtjaar even met het blote oog zichtbaar is geweest. Dat blijkt uit waarnemingen met de automatische Raptor-telescoop op het Los Alamos National Laboratory in New Mexico. Gammaflitsen zijn de krachtigste explosies in het heelal. Ze ontstaan waarschijnlijk wanneer extreem zware, snel roterende sterren aan het eind van hun leven exploderen. De korte stoot gammastraling die daarbij vrijkomt, is alleen met satellieten in een baan om de aarde waarneembaar. Gemiddeld gaat er eens per dag ergens in het heelal zo'n gammaflits af. NASA's Swift-satelliet registreerde op woensdag 19 maart om 07.13 uur Nederlandse tijd een krachtige gammaflits in het sterrenbeeld Boötes. De hemelpositie van de flits werd automatisch doorgegeven aan robottelescopen op aarde, die meteen het betreffende deel van de sterrenhemel begonnen te fotograferen. Op foto's van de Raptor-telescoop die dertig seconden later werden gemaakt, is op de plek van de explosie een optische flits zichtbaar. Die was helder genoeg om zonder telescoop te zien. Wie op het juiste moment in de juiste richting keek, heeft dus met het blote oog een verschijnsel kunnen zien op meer dan zeven miljard lichtjaar afstand.
Meer informatie:
NASA Satellite Detects Record Gamma Ray Burst Explosion Halfway Across Universe
Raptor-telescoop
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

26 februari 2008
Nooit eerder is een compleet sterrenstelsel zo gedetailleerd vastgelegd op ultraviolette golflengten. Rond de afgelopen jaarwisseling zijn met de ultraviolet-telescoop van de Amerikaanse Swift-satelliet 39 opnamen gemaakt van het buurstelsel M33, ook wel bekend als het Driehoekstelsel (naar het sterrenbeeld waarin het zich bevindt). De foto's zijn samengevoegd tot een mozaïek waarop de spiraalstructuur van het sterrenstelsel goed zichtbaar is, alsmede de plaatsen waar nieuwe sterren worden geboren. Het heldere gebied linksonder de kern van het stelsel is bijvoorbeeld het stervormingsgebied NGC604, dat veertig keer zo groot is als de Orionnevel. Het Driehoekstelsel maakt net als ons eigen Melkwegstelsel en het Andromedastelsel deel uit van de Lokale Groep. Het staat op een afstand van 2,9 miljoen lichtjaar. Hoewel het twee keer zo klein en tien keer zo licht is als het Melkwegstelsel, vertoont het Driehoekstelsel een veel hogere stervormingsactiviteit.
Meer informatie:
NASA's Swift Satellite Catches a Galaxy Ablaze With Starbirth
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 februari 2008
Een internationaal team van sterrenkundigen is er voor het eerst in geslaagd om het zeer zwakke gravitatielenseffect van grote kosmische structuren waar te nemen. Het gaat om zogeheten filamenten van donkere materie, waarvan de grootste zich over een afstand van maar liefst 270 miljoen lichtjaar uitstrekken. Dat er veel donkere materie in het heelal aanwezig is, was al langer bekend. En dat deze onzichtbare materie grote, draderige structuren of filamenten vormt ook. Maar hoe dit kosmische web precies over het heelal verdeeld is, moet nog blijken. De gravitatielenswerking van de filamenten helpt de sterrenkundigen een handje daarbij. Het licht van verre sterrenstelsels dat onze kant op komt, passeert onderweg tal van donkere filamenten en wordt daarbij enigszins afgebogen. Door zorgvuldige analyse van groothoekopnamen die in het kader van de (nog niet geheel voltooide) Canada-France-Hawaii Telescope Legacy Survey zijn gemaakt, heeft men nu de posities van enkele van die grote structuren kunnen reconstrueren. Hoe beter het kosmische web in kaart wordt gebracht, des te meer inzicht zal worden verkregen in de evolutie van het heelal.
Meer informatie:
Cosmologists unfold the dark cosmic web

19 februari 2008
Sterrenkundigen hebben met behulp van onder meer de Hubble-ruimtetetelescoop een grote catalogus van zogeheten gravitatielenzen samengesteld, waaronder 67 exemplaren die tot nog toe onbekend waren. Bij de speurtocht naar nieuwe gravitatielenzen, officieel aangeduid als het COSMOS-project, is een stukje hemel van slechts 1,6 vierkante graad waargenomen. Als dit hemelgebiedje representatief is voor de hele hemel, wachten er nog ruwweg een half miljoen gravitatielenzen op ontdekking. Gravitatielenzen zijn het gevolg van lichtafbuiging door de zwaartekracht: deze zorgt ervoor dat zware objecten als een soort lens fungeren en vervormde afbeeldingen (veelal boogjes) van verder weg gelegen objecten produceren. Vaak bestaat de 'lens' uit een cluster van meerdere sterrenstelsels, maar de nu ontdekte exemplaren zijn afzonderlijke zware stelsels - elliptische reuzenstelsels om precies te zijn. Gravitatielenzen kunnen onder meer worden gebruikt om de verdeling van donkere materie in het heelal in kaart te brengen.
Meer informatie:
Hubble discovers 67 gravitationally lensed galaxies in the distant Universe

13 februari 2008
Astronomen van onder andere de Radboud Universiteit Nijmegen hebben een methode ontwikkeld om te bepalen in welke soort dubbelsterren supernova-explosies van type Ia plaatsvinden. Door op zoek te gaan in de archieven van met name röntgensatellieten naar opnamen van hetzelfde gebied van vóór de explosie, hebben ze de mogelijke voorloperster ontdekt van supernova SN2007on (Nature, 14 februari). Als de röntgenbron inderdaad de voorloper van de supernova is, doet dat vermoeden dat dit type sterexplosies ontstaan in dubbelsterren waarin materie van een gewone ster op het oppervlak van een witte dwerg terechtkomt en daarbij röntgenstraling uitzendt. Een beter begrip van type Ia's is belangrijk omdat dit type supernova-explosies onder andere gebruikt wordt om de uitdijingsgeschiedenis van het heelal te bestuderen.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Persbericht Chandra X-ray Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

12 februari 2008
Met behulp van de Hubble Space Telescope en de Spitzer Space Telescope is een extreem jong en helder sterrenstelsel ontdekt op 12,8 miljard lichtjaar afstand. Door de lange reistijd van het licht zien we het stelsel zoals het er uitzag toen het heelal slechts 700 miljoen jaar oud was. Omdat het licht zo lang onderweg is geweest in het uitdijende heelal, zijn de lichtgolven uitgerekt tot infrarode golflengten. Met de gewone camera van de Hubble is het stelsel dan ook niet te zien; het werd gedetecteerd door de infrarode NICMOS-camera van de ruimtetelescoop en door de infraroodcamera van de Spitzer Space Telescope. Het verre stelsel (A1689-zD1 geheten) meet slechts een paar duizend lichtjaar en bevat enkele miljarden sterren. Het kon waargenomen worden dankzij de zwaartekrachtlenswerking van een zware cluster van sterrenstelsels op de voorgrond (Abell 1689): het licht van het verre achtergrondstelsel wordt door de zwaartekracht van de cluster enigszins vervormd en ongeveer met een factor tien versterkt. Vermoedelijk gaat het hier om een sterrenstelsel waarin een eerste generatie van hete, heldere sterren is ontstaan. De straling van dit soort stelsels draagt er uiteindelijk toe bij dat het intergalactische waterstofgas in het prille heelal wordt geïoniseerd. Volgens de onderzoekers is het record-stelsel een buitengewoon interessant onderzoeksobject voor toekomstige grote observatoria, zoals de James Webb Space Telescope en de Atacama Large Millimeter Array.
Meer informatie:
Astronomers Find One of the Youngest and Brightest Galaxies in the Early Universe
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 februari 2008
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een nieuwe opname gemaakt van het sterrenstelsel NGC 1132, een elliptisch reuzenstelsel op een afstand van 320 miljoen lichtjaar. Het stelsel vormt het hart van een 'fossiele groep': een verzameling sterrenstelsels die waarschijnlijk het overblijfsel is van een recente kettingbotsing tussen kleinere groepen van stelsels. Op de Hubble-foto is te zien dat NGC 1132 omringd wordt door duizenden bolvormige sterrenhopen die als bijen rond een korf zwermen. Deze bolhopen worden beschouwd als de overblijfselen van de kleine sterrenstelsels die NGC 1132 in de loop van de tijd heeft opgeslokt om tot zijn huidige omvang te kunnen uitgroeien.
Meer informatie:
Gargantuan galaxy NGC 1132 - a cosmic fossil?

5 februari 2008
Australische radiosterrenkundigen hebben vastgesteld dat ons Melkwegstelsel als een gebakken ei wordt 'opgeprikt' door een reusachtige spies van waterstofgas. Dat gas is afkomstig van de Kleine en de Grote Magelhaense Wolk, twee kleine naburige sterrenstelsels. De 'gasvinger' treft ons stelsel op een afstand van ongeveer 70.000 lichtjaar, op een punt dat in de buurt van het sterrenbeeld Zuiderkruis ligt. Hij is in feite een uitloper van een lange stroom van gas die bij de Magelhaense Wolken begint. Aangenomen wordt dat deze gasstroom het gevolg is van getijdenwerking: het gas wordt door de zwaartekracht van het Melkwegstelsel uit de kleine stelsels getrokken. Nu bekend is waar het gas ons stelsel binnenkomt, weten we ook waar (ongeveer) de Magelhaense Wolken de galactische schijf in de verre toekomst zullen gaan doorkruisen. De vraag is nu of dat voor het eerst zal zijn of niet. Tot vorig jaar waren sterrenkundigen het er wel zo'n beetje over eens dat de Magelhaense Wolken als satellieten om het Melkwegstelsel draaien. Maar uit metingen met de Hubble-ruimtetelescoop bleek toen dat de Wolken veel sneller bewegen dan gedacht, en daaruit werd de conclusie getrokken dat het eerder toevallige passanten zijn. Uit berekeningen blijkt nu echter weer dat de plek waar hun gasstroom het Melkwegstelsel raakt beter in overeenstemming is met het satellietenmodel dan met het passantenmodel. Het laatste woord hierover is waarschijnlijk nog niet gesproken!
Meer informatie:
Gas ‘finger’ points to galaxies’ future

25 januari 2008
Nieuwe waarnemingen met de infraroodsatelliet Spitzer duiden er op dat sterrenstelsels in 'drukke' clusters minder sterren vormen dan stelsels daarbuiten. Het heelal wemelt van de clusters, die door middel van een netwerk van zogeheten filamenten met elkaar verbonden zijn. Langs deze filamenten zijn her en der kleine samenscholingen van stelsels te zien, waarvan vermoed wordt dat ze mettertijd tot clusters zullen uitgroeien. Uit onderzoek van de cluster Abell 1763 en de naburige filamenten is nu gebleken dat er in die filamenten meer dan twee keer zo veel 'starburst-stelsels' zijn (stelsels waarin veel nieuwe sterren ontstaan) dan in de cluster zelf.
Meer informatie:
Cosmic Suburbia is a Better Breeding Ground for Stars

23 januari 2008
Met behulp van de Europese gammasatelliet Integral is voor het eerst eenduidig hoogenergetisch röntgenstraling van een cluster van sterrenstelsels waargenomen. De röntgenstraling die de Ophiuchus-cluster produceert is te energierijk om afkomstig te zijn van het overigens zeer hete gas tussen de stelsels. Waarschijnlijk is de straling afkomstig van elektronen, die door een of ander proces tot grote snelheden worden opgezweept. De eerste mogelijkheid is dat de elektronen door de magnetische velden in de cluster worden versneld en zogeheten synchrotronstraling uitzenden. Maar het is ook denkbaar dat de elektronen zijn gaan stralen door botsingen met fotonen van de kosmische achtergrondstraling - het overblijfsel van de intense straling waarmee het heelal kort na de oerknal gevuld was. In beide gevallen ontstaat hoogenergetische röntgenstraling ontstaan, maar het is nog onduidelijk welke van beide scenario's de juiste is. Vervolgwaarnemingen zullen uitsluitsel moeten geven. De elektronen zelf zijn waarschijnlijk vrijgekomen bij schokgolven die door het clustergas gaan en die veroorzaakt zijn door een botsing met een andere cluster die door de Ophiuchus-cluster is opgeslokt.
Meer informatie:
X-rays betray giant particle accelerator in the sky

10 januari 2008
Onderzoek met de Amerikaanse röntgensatelliet Chandra wijst er op dat veel superzware gaten, zoals die in de kernen van sterrenstelsels zijn aangetroffen, heel snel om hun as draaien. Bij een inventarisatie van negen reuzenstelsels bleek dat het centrale zwarte gat in al deze stelsels met vrijwel de maximaal mogelijke snelheid ronddraaien. Dat wil zeggen dat ze hun omgeving met de vrijwel lichtsnelheid met zich mee slepen. Volgens de onderzoekers is dit rondtollen mede de oorzaak van het ontstaan van de jets of straalstromen van materie, die veel van deze zwarte gaten de ruimte in blazen. Volgens de algemene relativiteitstheorie van Einstein brengt een snel ronddraaiend zwart gat zelfs de omringende ruimte aan het draaien. Dit effect, in combinatie met het gas dat naar het zwarte gat toe spiraalt, leidt tot een strak opgewonden zuil van magnetische veldlijnen, waarlangs een groot deel van de toegestroomde materie wordt weggeschoten. De zwarte gaten zouden hun snelle rotatie hebben verkregen bij de samensmeltingen van de kleinere stelsels waaruit de reuzenstelsels zijn voortgekomen.
Meer informatie:
Chandra data reveal rapidly whirling black holes

10 januari 2008
Met behulp van de zuidelijke Gemini-telescoop is een spectaculaire opname gemaakt van de pindavormige gasnevel DEM L316 in de Grote Magelhaense Wolk. Deze gasnevel werd tot voor kort als één object beschouwd, maar uit nadere analyse blijkt dat het in werkelijkheid om twee gaswolken gaat, die bij verschillende supernova-explosies zijn ontstaan. Onduidelijk is nog of dit een toevallige samenloop van omstandigheden is of dat er toch een causaal verband tussen bestaat - al lijkt dat laatste niet waarschijnlijk. Het staat namelijk vat dat het twee zeer verschillende supernova-explosies betrof. De kleinste gaswolk is het resultaat van een supernova van type Ia - een ontploffende witte dwerg die (teveel) materie van een naburige ster opslokte. Omdat witte dwergen zeer oude objecten zijn, moet deze dubbelster op het moment van ontploffing zeker enkele miljarden jaren oud zijn geweest. De grotere gaswolk is het gevolg van een supernova van type II - de ontploffing van een slechts enkele miljoenen jaren oude, zware ster.
Meer informatie:
Supernova remnants dance in the LMC

10 januari 2008
Met behulp van de infraroodsatelliet Spitzer is vastgesteld dat zelfs de dunste spiraalstelsels van een superzwaar centraal zwart gat voorzien kunnen zijn. De kernen van spiraalstelsels verschillen nogal van uiterlijk. Sommige zijn opvallend dikke builen, andere zijn zo plat als een dubbeltje. Tot enkele jaren geleden werd gedacht dat zo'n dikke buil nodig is om voldoende materie te kunnen leveren om een superzwaar zwart gat te laten groeien. Maar recente onderzoeken duiden erop dat dat niet echt nodig is. Uit de inventarisatie van Spitzer blijkt dat zeven van de 32 onderzochte platte stelsels wel degelijk een superzwaar zwart gat in hun kern. De betrokken onderzoekers vermoeden dat de (onzichtbare) donkere materie daarbij een rol speelt. De noodzakelijke massa zou uit de donkere halo afkomstig kunnen zijn die elk stelsel omhult.
Meer informatie:
Even Thin Galaxies Can Grow Fat Black Holes

10 januari 2008
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een unieke kosmische 'luchtspiegeling' ontdekt: een tweetal ringen van licht, de ene binnen de andere. De dubbele ring is veroorzaakt door de afbuiging van licht van twee verre sterrenstelsels op zeer verschillende afstanden die beide (vrijwel) recht achter een zwaar voorgrondstelsel staan. De lichtafbuiging wordt veroorzaakt door de zwaartekracht van dat voorgrondstelsel, een effect dat het gravitatielenseffect heet. De ringstructuren die op deze manier ontstaan worden Einsteinringen genoemd. Dat deze Einsteinring dubbel is, is zuiver toeval, maar dat maakt deze ontdekking niet minder nuttig. In dit geval was het onder meer mogelijk om de verdeling van de donkere materie in de meest nabije stelsels te reconstrueren en de massa van het middelste stelsel vast te stellen.
Meer informatie:
Hubble finds double Einstein ring

10 januari 2008
Sterrenkundigen hebben met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop de donkere materie in de 2,6 miljard lichtjaar verre supercluster Abell 901/902 in kaart gebracht. Deze supercluster is zo groot, dat er ondanks zijn grote afstand tachtig afzonderlijke opnamen nodig waren om hem in zijn geheel af te beelden. Donkere materie is een onzichtbare materie die het grootste deel van alle massa in het heelal voor haar rekening neemt. Het Hubble-onderzoek richtte zich met name op dat deel van de supercluster waar zich de meeste donkere materie én de meeste sterrenstelsels verzameld hebben - feitelijk gaat het daarbij om vier afzonderlijke clusters. De verdeling van de donkere materie is gereconstrueerd door naar de vervormde beeldjes van meer dan 60.000 nóg verder weg gelegen sterrenstelsels te kijken. Het licht van deze stelsels dat op aarde aankomt is door de supercluster gegaan en door de daar aanwezige zwaartekrachtsvelden afgebogen (gravitatielenseffect). Het Hubble-onderzoek is onder meer bedoeld om vast te stellen in hoeverre donkere materie bepalend is voor de evolutie van (clusters van) sterrenstelsels.
Meer informatie:
The violent lives of galaxies: caught in the cosmic matter web
UBC Astronomer Produces First Detailed Map Of Dark Matter In A Supercluster
The secret life of galaxies

9 januari 2008
Bij onderzoek van het (relatief) nabije sterrenstelsel Centaurus A (Cen A) is een bijzondere dubbelster ontdekt: een dubbelster waarvan één van de componenten een zwart gat is dat plotseling intense röntgenstraling uitzendt. Normaal gesproken hebben sterrenkundigen niet veel oog voor afzonderlijke objecten in Cen A: het sterrenstelsel zelf is veel te interessant. In het hart ervan schuilt een superzwaar zwart gat dat reusachtige straalstromen van hete materie uitbraakt. Toen de röntgensatelliet Chandra in maart 2007 op Cen A werd gericht, bleek er echter ook een tweede, veel kleinere röntgenbron zichtbaar te zijn, die niettemin heel helder was. Bij eerdere waarnemingen in 2003 was deze bron, die inmiddels de aanduiding CXOU J132518.2-430304 heeft gekregen, nog niet te zien geweest. Volgens de onderzoekers ontstaan dubbelsterren als deze uit 'normale' paren van zware sterren. Zodra de zwaarste van de twee opgebrand is en tot een zwart is ingestort, begint deze de andere ster langzaam op te slokken. Hoewel zulke dubbelsterren heel zeldzaam zouden moeten zijn, is het al het tweede exemplaar dat in Cen A ontdekt is. Waarom uitgerekend dit stelsel van meerdere van deze bijzondere dubbelsterren voorzien is, is vooralsnog een raadsel.
Meer informatie:
New X-ray source in nearby galaxy spawns mystery

8 januari 2008
Met behulp van de Swift-satelliet en telescopen op Hawaï en La Palma is een zogeheten korte gammaflits op recordafstand waargenomen. De reusachtige explosie vond op 7 juli jl. plaats op een afstand van 7,4 miljard lichtjaar â tweemaal zo ver weg als het vorige record. Korte gammaflitsen zijn enigszins verwand aan de 'normale' gammaflitsen, die langer dan drie seconden duren en met de explosies van extreem zware sterren in verband worden gebracht. Maar in plaats van door ontploffende sterren worden de korte gammaflitsen waarschijnlijk door botsende sterrestanten (neutronensterren) veroorzaakt. De korte gammaflits van 7 juli lijkt deze tweedeling enigszins in de war te sturen. Hoewel de uitstoot van gammastraling kort duurde, was hij wel bijna net zo energierijk als die van een normale gammaflits. Naar een verklaring voor dit extreme gedrag wordt nog gezocht.
Meer informatie:
NASA and Gemini probe mysterious explosion in the distant past

8 januari 2008
Met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop is vastgesteld dat het merkwaardige gaslint tussen de sterrenstelsels M81 en M82 - de Lus van Arp - tal van jonge sterrenhopen bevat. Deze sterrenhopen zijn waarschijnlijk ontstaan uit gas dat in beroering is gebracht bij de botsing tussen M81, M82 en het sterrenstelsel NGC 3077, die ongeveer 200 miljoen jaar geleden heeft plaatsgevonden. De sterrenhopen zijn elk enkele tienduizenden zonsmassa's zwaar en daarmee aanzienlijk zwaarder dan de open sterrenhopen die je binnen sterrenstelsels aantreft. Maar ze zijn ook weer niet zo zwaar als de bolvormige sterrenhopen die rond sterrenstelsels zwermen. Lange tijd is aangenomen dat de Lus van Arp te weinig gas zou bevatten om sterren te vormen, maar dat blijkt dus niet terecht te zijn geweest.
Meer informatie:
Hubble finds that “blue blobs” in space are orphaned clusters of stars

8 januari 2008
Amerikaanse onderzoekers hebben met behulp van telescopen in Chili en de Hubble-ruimtetelescoop verre sterrenstelsels opgespoord die als voorlopers van spiraalstelsels zoals ons Melkwegstelsel worden beschouwd. De waargenomen objecten bevinden zich op afstanden van ruwweg 12 miljard lichtjaar en zijn tien tot twintig keer zo licht als het Melkwegstelsel. Ook bevatten ze nog relatief weinig sterren, al blijkt uit de ontdekking van actieve stervormingsgebieden, die intense ultraviolette straling produceren, dat daar hard aan gewerkt wordt. Sommige van de waargenomen 'oerstelsels' vertonen tekenen van onderlinge interacties. Aangenomen wordt dat zulke interacties tot samensmeltingen van kleine stelsels als deze hebben geleid, die in de loop van enkele miljarden jaren zijn uitgegroeid tot spiraalstelsels.
Meer informatie:
Rutgers, Penn State astronomy teams discover ancestors of Milky Way-type galaxies

2 januari 2008
De analyse van gegevens die de internationale gravitatiegolfdetector LIGO heeft verzameld tijdens een korte gammaflits die op 1 februari 2007 plaatsvond (GRB070201), sluit één van de verklaringen voor dit verschijnsel uit. Gammaflitsen behoren tot de meest explosieve verschijnselen in het heelal. Voor korte gammaflitsen, die zoals GRB070201 minder dan twee seconden duren, bestaan volgens de huidige inzichten twee mogelijke oorzaken. De ene is de botsing tussen twee zware, compacte objecten, zoals neutronensterren of zwarte gaten. De andere mogelijkheid is dat de korte flitsen afkomstig zijn van objecten die 'soft gamma-ray repeaters' worden genoemd. In dat geval gaat het om een ontploffing aan het oppervlak van een neutronenster. Tijdens de gammaflits van 1 februari 2007 nam het laserdetectiesysteem van LIGO geen gravitatiegolven waar. En dat terwijl verwacht wordt dat zulke verstoringen van de ruimtetijd bij botsingen tussen neutronensterren of zwarte gaten wél zouden moeten ontstaan. Volgens de onderzoekers kan daarom de eerste verklaring voor GRB070201 worden weggestreept.
Meer informatie:
LIGO Sheds Light on Cosmic Event

21 december 2007
Het merkwaardige sterrenstelsel IRAS 19115-2124, dat qua vorm enigszins aan een vogel doet denken, blijkt in werkelijkheid uit drie afzonderlijke sterrenstelsels te bestaan die met elkaar aan het versmelten zijn. Dat blijkt uit nieuwe waarnemingen die zijn verricht met de Europese Very Large Telescope in Chili, en waarbij adaptieve optiek werd gebruikt om storende trillingen van de dampkring te compenseren. De 'kosmische vogel' zendt veel infraroodstraling uit, wat wijst op een hoge stervormingsactiviteit. Eerder was al duidelijk dat er sprake was van twee spiraalstelsels die met elkaar in botsing zijn. Uit de VLT-waarnemingen blijkt nu dat de 'kop' van de vogel een derde, onregelmatig gevormd sterrenstelsel is. Bovendien is het dit derde stelsel dat de krachtigste infraroodstraling uitzendt. Dit doet vermoeden dat de twee spiraalstelsels al geruime tijd met elkaar in wisselwerking zijn, maar dat het derde, onregelmatige stelsel toevallig net voor het eerst langs het duo vliegt. Momenteel beweegt het met een relatieve snelheid van 400 kilometer per seconde 'omhoog'. De nieuwe waarnemingen worden binnenkort gepubliceerd in het Britse vakblad Monthly Notices of the Royal Astronomical Society .
Meer informatie:
VLT's NACO instrument reveals a triple cosmic collision
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

18 december 2007
In het sterrenstelsel GOODS 850-5 worden ongeveer vierduizend nieuwe sterren per jaar geboren. De stervormingsactiviteit is daarmee ruwweg duizend maal zo groot als in ons eigen Melkwegstelsel. Dat is opmerkelijk omdat GOODS 850-5 op een afstand van 12 miljard lichtjaar staat. Sterrenkundigen zien het stelsel dus zoals het er minder dan twee miljard jaar na de oerknal uitzag, toen het heelal nog heel jong was. Tot nu toe werd aangenomen dat stervorming in die beginperiode minder intensief was, en in elk geval niet in grote, dichte wolken van kosmisch stof plaatsvond. Toch blijkt GOODS 850-5 een zeer stofrijk stelsel te zijn. Het stof is door de (onzichtbare) nieuwe sterren opgewarmd, en zendt infraroodstraling uit. Tijdens de reis door het uitdijende heelal wordt die straling uitgerekt tot submillimetergolflengten. Die langgolvige straling is bestudeerd met de Sub-Millimeter Array op Mauna Kea, Hawaï. Dat er zo vroeg in de jeugd van het heelal al grote, uitgestrekte stofwolken waren (die bestaan uit zware elementen die in een nog eerdere generatie van sterren gevormd moeten zijn) wordt als een grote verrassing beschouwd.
Meer informatie:
New View of Distant Galaxy Reveals Furious Star Formation
Submillimeter Array
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

18 december 2007
Met satellieten van het Inter-Planetary Network is op 25 januari 2007 een gammaflits waargenomen in de intergalactische ruimte. Gammaflitsen - extreem energierijke uitbarstingen in het heelal - ontstaan vermoedelijk bij de terminale explosie van zware, snel roterende sterren. Omdat zulke sterren maar kort leven, bevinden ze zich tijdens zo'n explosie altijd nog in de buurt van hun geboortegrond: ergens in een stervormingsgebied in een sterrenstelsel. GRB 070125 vond echter plaats op 88.000 lichtjaar afstand van het dichtstbijzijnde sterrenstelsel, zo bleek uit lang belichte foto's van het gebied die gemaakt werden nadat de gammaflits voldoende was uitgedoofd. Mogelijk is er sprake van een ster die ontstaan is in een zogeheten getijdenstaart: een ijle, zwakke sliert materie die uit het sterrenstelsel is gerukt door de zwaartekracht van een passerend stelsel.
Meer informatie:
'Shot in the Dark' Star Explosion Stuns Astronomers
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 december 2007
Met grote telescopen in de ruimte en op de grond is een sterrenstelsel ontdekt dat een energierijke 'straal' afschiet op zijn kleinere begeleider. Het sterrenstelsel, 3C321 geheten, staat op 1,4 miljard lichtjaar afstand, en wordt op kleine afstand vergezeld door een begeleidend stelsel. In het centrum van 3C321 bevindt zich een superzwaar zwart gat, en in de omgeving van dat zwarte gat wordt een krachtige jet geproduceerd - een straal van elektrisch geladen deeltjes en zeer energierijke straling. Zulke jets zijn vaker waargenomen, maar nooit eerder is de wisselwerking van zo'n jet met een buurstelsel bestudeerd. Uit de waarnemingen, verricht met de Hubble Space Telescope, het Chandra X-ray Observatory, de Spitzer Space Telescope, de Very Large Array-radiotelescoop in New Mexico, en het MERLIN-radio-observatorium in Engeland, blijkt dat de straal van het grote stelsel sinds ongeveer één miljoen jaar op het kleinere stelsel botst. Op de plek van de botsing wordt extra veel radiostraling opgewekt, en bovendien wordt de jet merkbaar afgebogen. De extra energie die op deze manier in het kleinere stelsel terechtkomt, kan mogelijk aanleiding geven tot de vorming van nieuwe sterren en planeten. Tegelijkertijd is de 'dodelijke straal' slecht nieuws voor mogelijke planetenstelsels in de baan van de jet: die zullen door de energierijke röntgen- en gammastraling volledig gesteriliseerd worden. De waarnemingen worden binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal .
Meer informatie:
'Death Star' Galaxy Black Hole Fires at Neighboring Galaxy
Persbericht NASA
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 december 2007
De eerste schijfvormige sterrenstelsels ontstonden al toen het heelal minder dan drie miljard jaar oud was. Nog eens drie miljard jaar later waren ook elliptische sterrenstelsels ontstaan. Dat blijkt uit nieuwe waarnemingen met de Japanse 8,3-meter Subaru-telescoop op Mauna Kea, Hawaï. Met behulp van adaptieve optiek, om atmosferische trillingen tegen te gaan, werden infraroodspectra van extreem ver verwijderde sterrenstelsels verkregen, op ca. 11 miljard lichtjaar afstand van de aarde. Die blijken ruwweg dezelfde vorm te hebben als de spectra van schijvormige sterrenstelsels in het huidige heelal, zoals ons eigen Melkwegstelsel. Omdat astronomen op 11 miljard lichtjaar afstand terugkijken naar een periode waarin het heelal pas ca. 3 miljard jaar oud was, doet dat vermoeden dat de eerste schijvormige sterrenstelsels toen al in grote aantallen waren ontstaan. Elliptische sterrenstelsels kom je op zulke grote afstanden echter nauwelijks tegen, zo blijkt uit de Subaru-waarnemingen. Die zijn er wél op 8 miljard lichtjaar afstand (overeenkomend met een kosmische leeftijd van ca. 6 miljard jaar). De onderzoekers denken dan ook dat de meeste elliptische sterrenstelsels ontstonden toen het heelal tussen 3 en 6 miljard jaar oud was, waarschijnlijk door botsingen en versmeltingen van schijfvormige stelsels.
Meer informatie:
Subaru reveals galaxy formation from 11 billion years ago
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

13 december 2007
Astronomen van SRON hebben een nieuwe cluster van sterrenstelsels ontdekt. De cluster ging gedeeltelijk schuil achter een reeds bekende cluster van sterrenstelsels. De onlangs ontmaskerde kosmische reus is ogenschijnlijk net zo helder als de eerste cluster, maar staat op zes keer zo grote afstand. De astronomen deden de ontdekking in een internationaal team, gebruikmakend van de ruimtetelescoop XMM-Newton. Clusters van sterrenstelsels zijn de grootste structuren in het heelal. Het tientallen miljoenen graden hete gas dat zich in zo'n cluster bevindt zendt röntgenstraling uit en is daarmee zichtbaar voor ruimtetelescopen als XMM-Newton. Abell 3128 vertoont op de röntgenopnames echter twee vlekken die even groot en helder zijn, maar die op een verschillende samenstelling van het gas wijzen. Uit de XMM-Newton-waarnemingen blijkt nu dat de merkwaardige tweede gaswolk op 4,6 miljard lichtjaar afstand staat, maar liefst zes keer zo ver weg als de cluster Abell 3128. Het blijkt dus te gaan om twee totaal verschillende clusters, die vanaf de aarde toevallig min of meer in dezelfde richting worden waargenomen.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Nederlandstalig)
Persbericht ESA
XMM-Newton
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

29 november 2007
Een beetje vroeg hebben NASA en ESA een kerstkaart de wereld in gestuurd. Het betreft een afbeelding van het relatief nabije spiraalstelsel M74, opgebouwd uit opnamen die in 2003 en 2005 met de Advanced Camera for Surveys van de Hubble-ruimtetelescoop zijn gemaakt. Met zijn indrukwekkende spiraalarmen zou je dit stelsel als een grote kerstkrans kunnen zien, compleet met roze glittertjes, bestaande uit het gloeiende waterstofgas van actieve stervormingsgebieden. Zoals bekend zijn de 'armen' van een spiraalstelsel geen vaste structuren: ze zijn het resultaat van dichtheidsgolven die zich een weg door het aanwezige gas banen. Daarbij wordt dit gas plaatselijk samengedrukt, wat tot de vorming van nieuwe sterren leidt. Alles bij elkaar telt M74, die iets kleiner is dan ons eigen Melkwegstelsel, ongeveer 100 miljard sterren.
Meer informatie:
Holiday Wishes from the Hubble Space Telescope

28 november 2007
Een team van Japanse sterrenkundigen heeft vastgesteld dat het elliptische dwergstelsel Leo II groter is dan tot nog toe werd gedacht en bovendien een kern van vrij jonge sterren heeft. Leo II is een satelliet van ons Melkwegstelsel. Volgens de huidige inzichten fungeren kleine stelsels als deze doorgaans als 'voer' voor grote stelsels als het onze. Bij Leo II is dat galactische kannibalisme in feite nog in volle gang. Uit opnamen die met met de Subaru-telescoop op Hawaï zijn gemaakt, blijkt dat Leo II een uitloper van sterren heeft, die in feite al aan de zwaartekracht van het stelsel ontsnapt zijn. Het gaat om oude sterren van het soort dat je overal in Leo II tegenkomt. Daarnaast bevinden zich in Leo II ook iets jongere sterren, maar deze beperken zich tot het kerngebied. Volgens de onderzoekers zijn deze ontstaan tijdens de laatste periode van stervormingsactiviteit, die overigens alweer vier miljard jaar in het verleden ligt. Bij gebrek aan 'vers' gas ontstaan hier allang geen nieuwe sterren meer.
Meer informatie:
Leo II: An Old Dwarf Galaxy with Juvenescent Heart

28 november 2007
Alles bij elkaar bijna vier etmalen naar hetzelfde plekje aan de hemel turen, en er nog geen mooie foto aan overhouden ook. Dat is precies wat een internationaal team van sterrenkundigen met de Very Large Telescope heeft gedaan. Het doel was dan ook niet om spectaculaire opnamen te maken, maar om het zeer zwakke spectrum van intergalactisch gas vast te leggen. En zoals zo vaak zijn de onderzoekers bij dit schot in het duister op een verrassing gestuit: door de lange 'belichtingstijd' werden ook enkele tientallen zwakke, kleine sterrenstelsels opgespoord. Deze stelsels bevinden zich op afstanden van meer dan 10 miljard lichtjaar en worden beschouwd als de bouwstenen van de grotere stelsels die nu het heelal bevolken. Het zwakke schijnsel van de stelsels vertoont geen tekenen van hevige stervorming en weinig elementen zwaarder dan helium. Dat stemt overeen met het vermoeden dat het om tamelijk 'maagdelijke' objecten gaat.
Meer informatie:
Discovering Teenage Galaxies

20 november 2007
SRON-astronoom Floris van der Tak heeft voor het eerst verzuurde stofwolken waargenomen buiten ons eigen Melkwegstelsel. Hij richtte daarvoor op Hawaï de James Clerk Maxwell Telescope op twee nabijgelegen sterrentelsels. Astronomen denken dat verzuring de vorming van sterren en planeten in de stofwolken remt. Elektrisch geladen moleculen in een stofwolk zorgen ervoor dat magneetvelden meer grip krijgen op de wolk, waardoor ze de boel op kunnen roeren en zo het stervormingsproces kunnen verstoren, aldus Van der Tak. Die geladen moleculen zijn moeilijk rechtstreeks waar te nemen. Een maat voor de hoeveelheid geladen moleculen is de verhouding tussen de zure watermoleculen en de gewone watermoleculen. Van der Tak richtte de James Clerk Maxwell Telescope op de sterrenstelsels M82 en Arp 220 en ontdekte daar gebieden die rijk waren aan zure watermoleculen. In Arp 220 ontstaan ze onder invloed van de röntgenstraling uit de buurt van het centrale superzware zwarte gat. In M82 is de veroorzaker de ultraviolette straling die hete jonge sterren in het stervormingsgebied uitstralen. Het proces van stervorming remt zichzelf daar dus af doordat er steeds meer geladen moleculen bijkomen.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

14 november 2007
Met de Amerikaanse ultraviolet-kunstmaan Galex (Galaxy Evolution Explorer) is de 'missing link' gevonden in de populaire evolutietheorie van sterrenstelsels. Sommige sterrenstelsels vertonen een hoge stervormingsactiviteit, waardoor ze een overwegend blauwe kleur hebben. Andere bavtten voornamelijk oude sterren en zijn overwegend rood. In principe is het denkbaar dat de stervormingsactiviteit een onveranderlijke eigenschap van een sterrenstelsel is, en dat sommige stelsels gewoon altijd weinig stervorming hebben vertoond. Maar al geruime tijd wordt algemeen aangenomen dat er sprake is van een evolutie: alle sterrenstelsels vertonen kort na hun geboorte veel stervorming, en sommige blauwe stelsels evolueren in de loop van miljarden jaren naar rode stelsels met weinig stervorming. Met Gales (gelanceerd in 2003) zijn nu veel overgangsstelsels waargenomen, waarin die transformatie gaande is. De ontdekking, gepubliceerd in The Astrophysical Journal , vormt een ondersteuning voor de evolutietheorie van sterrenstelsels.
Meer informatie:
Watching Galaxies Grow Old Gracefully
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

14 november 2007
Nederlandse sterrenkundigen hebben een verklaring gevonden voor de eigenaardigheden die de heldere supernova van 18 september 2006 kenmerken. Supernova SN2006gy was niet alleen de helderste ooit waargenomen, maar bleek ook een buitengewoon hoge concentratie waterstof te vertonen in de schokgolf die volgde op de gigantische explosie, terwijl dat bij dit type supernova nooit voorkomt. De Amsterdamse astronomen Ed van den Heuvel en Simon Portegies Zwart schrijven dit toe aan de bijzondere ontwikkeling van de ster die aan het eind van zijn leven als supernova is geëxplodeerd. De wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam hebben berekend dat de zware voorloper-ster het resultaat moet zijn van een stellaire botsing in een dichte, jonge sterrenhoop met een groot aantal zware sterren. Zij publiceren hun bevindingen morgen in Nature. Volgens Amerikaanse onderzoekers zijn de eigenschappen van de supernova echter te verklaren zonder botsingen. In hetzelfde nummer van Nature schrijven Stan Woosley van de Universiteit van Californië in Santa Cruz en zijn collega's dat er sprake zou kunnen zijn van meervoudige explosies in een enkelvoudige, extreem zware ster.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Persbericht University of California at Santa Cruz (Engelstalig)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

8 november 2007
Volgens wetenschappers van de Pierre Auger Collaboration zijn actieve galactische kernen waarschijnlijk verantwoordelijk voor het ontstaan van de meest energierijke kosmische straling (Science, 9 november). Dat volgt uit waarnemingen met het Pierre Auger-observatorium in Argentinië, de grootste detector van kosmische straling ter wereld. De kern van een sterrenstelsel is 'actief' als het superzware zwarte gat dat zich hier schuilhoudt grote hoeveelheden materie te verwerken krijgt. Het zwarte gat slokt daarbij veel gas, stof en andere materie op, maar blaast tegelijkertijd ook grote hoeveelheden deeltjes en straling uit. De deeltjes kunnen daarbij om nog onduidelijke redenen enorm veel energie vergaren (100 miljoen keer zo veel als in de grootste deeltjesversnellers op aarde). Het lag ergens voor de hand om de meest energierijke kosmische straling – die ondanks de term 'straling' uit deeltjes bestaat – aan de actieve galactische kernen toe te schrijven. Maar het echte bewijs ontbrak, omdat tot nog toe niet goed kon worden vastgesteld uit welke richtingen de energierijke kosmische straling komt. Ook nu is dat nog niet helemaal gelukt: van de slechts 77 (!) hoogenergetische deeltjes die nu zijn waargenomen, kan slechts worden gezegd dat ze niet uit willekeurige richtingen komen, maar van verschillende afzonderlijke bronnen. En de posities van deze bronnen zijn statistisch in goede overeenstemming met die van relatief nabije actieve sterrenstelsels, waaronder Centaurus A. De komende jaren zal worden getracht om exact aan te geven welke stelsels de belangrijkste leveranciers van energierijke kosmische straling zijn en hoe ze de deeltjes tot zulke ongekende snelheden kunnen aandrijven.
Meer informatie:
Auger Observatory closes in on mystery, links highest-energy cosmic rays with violent black holes
Cosmic ray mystery solved?
Michigan Tech helps solve mystery of cosmic rays
Mysterious cosmic rays linked to galactic powerhouses
Auger Observatorium legt een verband tussen kosmische deeltjes en superzware zwarte gaten
Pierre Auger Observatory

1 november 2007
Amerikaanse sterrenkundigen hebben vastgesteld dat een supernova die vorig jaar aan de hemel verscheen, waarschijnlijk door een botsing tussen twee witte dwergsterren is veroorzaakt. De beide witte dwergen draaiden in een steeds krapper wordende baan om elkaar heen en zijn uiteindelijk met elkaar in aanraking gekomen. Daarmee is een duidelijke aanwijzing gevonden voor een scenario dat al geruime tijd op theoretische gronden werd verwacht. Supernova 2006gz behoort namelijk tot de categorie Ia: die van de waterstofarme, ontploffende witte dwergen. (De andere hoofdgroep, supernovae van type II, bestaat uit zware sterren die aan het eind van hun leven instorten en nog wel aanzienlijke hoeveelheden waterstof bevatten.) Hoewel supernova 2006gz direct bij klasse Ia werd ingedeeld, vertoonde hij wel een aantal bijzondere eigenschappen: zijn spectrum vertoonde opmerkelijk duidelijke sporen van koolstof en silicium, en bovendien was hij helderder dan andere supernovae van dit type. Dat laatste duidde erop dat de ontploffende witte dwerg uitzonderlijk zwaar moest zijn. Al deze eigenschappen laten zich het gemakkelijkst verklaren met een model van botsende witte dwergen.
Meer informatie:
White Dwarf "Sibling Rivalry" Explodes into Supernova

1 november 2007
Onderzoekers van het Rochester Institute of Technology hebben voor het eerst de verticale uitstroom van heet gas uit de accretieschijf rond het superzware zwarte gat in de kern van een quasar waargenomen (Nature, 1 november). De materie die zo'n superzwaar zwart gat uit zijn omgeving aantrekt stroomt niet rechtstreeks het 'gat' in, maar verzamelt zich in een snel ronddraaiende schijf daaromheen. Het vermoeden dat zo'n accretieschijf een intense stroom van deeltjes produceert, bestond al langer, maar tot dusverre was die 'wind' nog niet met zekerheid waargenomen. Waarnemingen van de 3 miljard lichtjaar verre quasar PG 1700+518, met de William Herschel-telescoop op La Palma, hebben daar nu verandering in gebracht. Bij PG 1700+518 is (op indirecte wijze) vastgesteld dat gas in verticale richting van de accretieschijf wegstroomt en tegelijkertijd ronddraait met een snelheid die vergelijkbaar is met de rotatiesnelheid van de schijf. Dat is een duidelijk bewijs dat de accretieschijf inderdaad de bron van de wind is. Aangenomen wordt dat de hevige sterrenwind van een superzwaar zwart gat van grote invloed is op de gashuishouding van een sterrenstelsel.
Meer informatie:
RIT Study Confirms Supermassive Black Holes Produce Powerful Galaxy-Shaping Winds

30 oktober 2007
Enkele weken geleden maakten sterrenkundigen de ontdekking van een 16 zonsmassa's wegend stellair zwart gat in het sterrenstelsel M33 bekend. En nu is dat record alweer aan flarden: in het nabije dwergstelsel IC 10 is een stellair zwart gat ontdekt dat minstens 24 en misschien zelfs 33 keer zo zwaar is als onze zon. De massa van de nieuwe recordhouder is meetbaar dankzij een toevallige samenloop van omstandigheden. Cruciaal is dat er een hete ster om het zwarte gat heen draait, die materie overdraagt. Voordat deze materie in het zwarte gat verdwijnt, straalt zij intense rontgenstraling uit. En omdat de ster vanaf de aarde gezien het zwarte gat bij elke omloop eventjes bedekt, waardoor de rontgenhelderheid scherp daalt, kan zijn omlooptijd gemakkelijk worden vastgesteld. Met de wetten van Kepler kan dan de massa van het zwarte gat worden berekend. Hoe zo'n zwaar zwart gat kan ontstaan, is nog niet helemaal duidelijk: berekeningen duiden erop dat een zware ster veel massa kwijtraakt voordat hij ontploft. Daardoor zouden stellaire zwarte gaten niet zwaarder kunnen worden dan ongeveer 15 zonsmassa's. Weliswaar kan het zwarte gat in IC 10 massa hebben overgenomen van zijn stellaire begeleider, maar veel meer dan twee zonsmassa's kan dat niet zijn geweest. De meest plausibele verklaring is nu dat de oorspronkelijke ster ongeveer 60 zonsmassa's zwaar was en weinig elementen zwaarder dan helium bevatte – niet ondenkbaar in een klein stelsel als IC 10, waarin de stervorming laat op gang is gekomen. Deze zware elementen stimuleren het massaverlies in de vorm van sterrenwind, en hoe minder massaverlies voorafgaande aan de supernova-explosie, des te zwaarder kan het overblijvende zwarte gat worden.
Meer informatie:
Massive Black Hole Smashes Record

30 oktober 2007
Op een vandaag vrijgegeven Hubble-opname is het opmerkelijke galactische danspaar Arp 87 te zien. Het paar bestaat uit twee spiraalstelsels (NGC 3808 en 3808A), die elkaar zo dicht genaderd zijn, dat ze materie uitwisselen. Door deze uitwisseling is rond het kleinere stelsel een roterende ring van sterren en gas ontstaan. Ook zijn beide stelsels door een materiebrug met elkaar verbonden: deze bestaat uit materie die nog bezig is met de oversteek van het grotere naar het kleinere stelsel. Beide stelsels zijn door de onderlinge getijdenwerking sterk vervormd. Arp 87 staat in de richting van het sterrenbeeld Leeuw, op een afstand van 300 miljoen lichtjaar.
Meer informatie:
Hubble sees the graceful dance of two interacting galaxies

25 oktober 2007
Met behulp van twee grote ruimtetelescopen zijn astronomen op het spoor gekomen van vele honderden superzware zwarte gaten op zeer grote afstanden in het heelal. Zulke zwarte gaten komen voor in de kernen van veel sterrenstelsels. In sommige gevallen wordt er in hun directe omgeving zo veel energie geproduceerd dat die kern extreem helder is, en wij het sterrenstelsel zien als een zogeheten quasar. Er was alleen één probleem: theorieën over de evolutie van sterrenstelsels voorspelden veel meer quasars dan er tot nu toe zijn waargenomen. Die 'ontbrekende' superzware zwarte gaten zijn nu mogelijk gevonden in ver verwijderde, stofrijke sterrenstelsels. De warmtestraling van het stof is in kaart gebracht met de Spitzer Space Telescope; vervolgens is de röntgenstraling van het 'verborgen' superzware zwarte gat waargenomen met het Chandra X-ray Observatory. Volgens de onderzoekers, die hun resultaten op 10 november publiceren in The Astrophysical Journal, is het werkelijke aantal superzware zwarte gaten op afstanden van ca. 10 miljard lichtjaar minstens twee keer zo groot als tot nu toe werd gedacht. Dat doet tevens vermoeden dat quasaractiviteit ook kan optreden in rustige, geïsoleerde sterrenstelsels, en niet alleen voorkomt in stelsels die met elkaar botsen of anderszins met elkaar in wisselwerking treden.
Meer informatie:
Missing Black Hole Report: Hundreds Found!
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

25 oktober 2007
Met de Hubble Space Telescope zijn opmerkelijke schillen ontdekt rond de kern van een ver verwijderde quasar. Quasars zijn de heldere kernen van sterrenstelsels. Het is vrijwel zeker dat ze een superzwaar zwart gat herbergen. Op afstanden tot 40.000 lichtjaar vanaf de kern van de quasar MC2 1635+119 zijn nu vijf schillen ontdekt, waarin talloze sterren voorkomen. De schillen zijn vermoedelijk ontstaan bij de botsing van twee sterrenstelsels. Die botsing moet dan ca. 1,7 miljard jaar geleden hebben plaatsgevonden, en duurde enkele honderden miljoenen jaren. De quasaractiviteit van het resulterende elliptische reuzenstelsel is mogelijk door deze botsing op gang gebracht. De schillen zijn uitdijende dichtheidsgolven in de interstellaire materie, vergelijkbaar met de kringen op een wateroppervlak waarin een steen is gegooid. De Hubble-ontdekking ondersteunt het idee dat elliptische reuzenstelsels ontstaan bij de botsing van individuele (spiraal-)stelsels.
Meer informatie:
Hubble Spies Shells of Sparkling Stars Around Quasar
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

24 oktober 2007
Kleine dwergsterrenstelsels bevatten relatief grote hoeveelheden donkere materie, net als grote spiraalstelsels. Dat blijkt uit snelheidsmetingen aan ruim 6800 sterren in zeven dwergstelseltjes, uitgevoerd door astronomen van de Universiteit van Michigan. De aanwezigheid van donkere materie in spiraalstelsels blijkt uit het feit dat de bewegingssnelheden van sterren en gaswolken in de buitengebieden van zulke stelsels niet afnemen met toenemende afstand tot het centrum, maar gelijk blijven. Uit de metingen aan de zeven dwergen (allemaal begeleiders van ons eigen Melkwegstelsel) blijkt dat dat ook het geval is voor de veel kleinere dwergsterrenstelsels. In deze stelseltjes hebben de sterren zelfs vrijwel overal dezelfde omloopsnelheid. Dat doet vermoeden dat ook hier de bewegingen van de sterren gedomineerd wordt door de zwaartekrachtseffecten van mysterieuze donkere materie. Dat wil zeggen, als de zwaartekrachtswet van Newton van toepassing is. Volgens sommige onderzoekers gedraagt de zwaartekracht zich anders wanneer er sprake is van zeer geringe versnellingen, en bestaat donkere materie helemaal niet, of althans niet in de veronderstelde hoeveelheden.
Meer informatie:
Dwarf galaxies need dark matter too
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

22 oktober 2007
Met NASA's Spitzer Space Telescope is een sterrenstelsel ontdekt dat een enorme hoeveelheid moleculair waterstofgas steelt van een kleinere begeleider. Moleculair waterstofgas is relatief koel en kan moeilijk waargenomen worden, maar Spitzer is in staat de infraroodstraling van het gas te detecteren. Het sterrenstelsel (3C 326 North) is een bekende bron van radiostraling. Het stelsel is ongeveer even groot als ons eigen Melkwegstelsel. Op kleine afstand ervan bevindt zich 3C 326 South, dat ongeveer half zo zwaar is. Het grote stelsel blijkt enorme hoeveelheden gas uit de kleinere begeleider op te zuigen. In de toekomst zal daardoor in het grote stelsel waarschijnlijk een geboortegolf van nieuwe sterren optreden. De ontdekking wordt op 20 oktober gepubliceerd in The Astrophysical Journal. De twee sterrenstelsels zullen in de toekomst vermoedelijk versmelten tot één reuzenstelsel.
Meer informatie:
To Catch a Galactic Thief
Spitzer Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 oktober 2007
Met NASA's Chandra X-ray Observatory is een stellair zwart gat ontdekt in het sterrenstelsel M33 dat zestien keer zo zwaar is als de zon. Het is het zwaarste stellaire zwarte gat dat tot nu toe bekend is. Stellaire zwarte gaten zijn de overblijfselen van supernova-explosies van extreem zware sterren. Voor de explosie woog de ster misschien wel honderd keer zo veel als de zon. Het zwarte gat (M33 X-7 geheten) verraadt zijn aanwezigheid doordat het heet gas opzuigt van een begeleidende ster. Dat gas wordt sterk verhit en zendt rontgenstraling uit voordat het in het zwarte gat verdwijnt. Het zwarte gat kon 'gewogen' worden doordat het een baan beschrijft rondom een andere reuzenster, die 70 keer zo zwaar is als de zon. Omdat we de baan toevallig min of meer van opzij zien, wordt de rontgenstraling van het zwarte gat regelmatig afgedekt door de ster. In combinatie met de gemeten baansnelheid levert dat informatie over de onderlinge afstand van de twee hemellichamen, en over hun massa's. M33 X-7 bevindt zich in het Driehoekstelsel, een buur van ons eigen Melkwegstelsel, op 3 miljoen lichtjaar afstand in het kleine sterrenbeeld Driehoek.
Meer informatie:
Heaviest Stellar Black Hole Discovered in Nearby Galaxy
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

15 oktober 2007
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een sterrenstelsel waargenomen, dat ouder lijkt te worden waar je bij staat – zo ongeveer als het portret van Dorian Gray in de gelijknamige roman van Oscar Wilde. Het stelsel I Zwicky 18 leek aanvankelijk een jeugdig stelsel te zijn, maar blijkt na nader onderzoek toch volwassen te zijn. Dit stelsel is ongeveer veertig jaar geleden met de grote telescoop van de Palomar-sterrenwacht ontdekt. Daarbij bleek dat het in hoog tempo sterren produceerde – een eigenschap die kenmerkend is voor jonge sterrenstelsels. Sterrenkundigen waren nogal in hun nopjes met deze ontdekking, omdat zulk jonge stelsels doorgaans alleen op veel grotere afstanden waarneembaar zijn. (I Zwicky 18 bevindt zich op 'slechts' 59 miljoen lichtjaar.) Maar het is voorbij met de pret: op de Hubble-opnamen zijn oude sterren te zien die erop duiden dat de stervorming al zeker 1 miljard jaar en misschien zelfs al 10 miljard jaar bezig is. Dat duidt erop dat I Zwicky 18 waarschijnlijk gelijktijdig met de meeste andere sterrenstelsels is ontstaan. Dit betekent echter niet dat het stelsel opeens oninteressant is. Integendeel: de intrigerende vraag is nu waarom zo'n oud stelsel zo arm kan zijn aan elementen zwaarder dan waterstof en helium en pas zo laat met de vorming van grote aantallen sterren begonnen is.
Meer informatie:
Hubble Finds 'Dorian Gray' Galaxy

10 oktober 2007
Robert Quimpy van de Universiteit van Texas heeft de krachtigste supernova-explosie ooit ontdekt. Supernova 2005ap produceerde honderd miljard keer zo veel energie als de zon, en was daarmee ongeveer driehonderd keer zo lichtsterk als een gemiddelde supernova-uitbarsting. De vorige recordhouder (2006gy) was ook al door Quimpy ontdekt. Supernova 2005ap was al eerder gevonden, maar pas dankzij vervolgwaarnemingen met de Hobby Eberly-telescoop van de Universiteit van Texas was het mogelijk om de afstand te bepalen: 4,7 miljard lichtjaar. Daardoor kon ook de werkelijke lichtkracht van de sterexplosie worden berekend.
Meer informatie:
Most Powerful Supernova Ever
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

9 oktober 2007
In de krachtige wind van een superzwaar zwart gat kunnen stofdeeltjes ontstaan. Dat concludeert de Nederlandse astronome Ciska Markwick-Kemper van de Universiteit van Manchester in een artikel dat binnenkort verschijnt in Astrophysical Journal Letters. Kemper en haar collega's gebruikten de Spitzer Space Telescope voor het bestuderen van de infraroodstraling van een quasar op acht miljard lichtjaar afstand. Quasars zijn de heldere kernen van sterrenstelsels die een superzwaar zwart gat herbergen. Zulke zwarte gaten zuigen niet alleen veel materie op, maar blazen ook enorme hoeveelheden materiaal de ruimte in. Uit de infraroodmetingen blijkt dat in die zwartegatenwind stofdeeltjes voorkomen, waaronder verschillende mineralen zoals kristallijn silicaat. Volgens Kemper en haar collega's biedt deze ontdekking een mogelijke verklaring voor een kosmologisch raadsel: hoe kan er kort na de oerknal al stof in het heelal aanwezig zijn geweest? Een deel van dat prille stof is misschien ontstaan bij supernova-explosies, maar de nieuwe waarnemingen doen vermoeden dat grote zwarte gaten in het jonge heelal ook een belangrijke producent van kosmisch stof vormden.
Meer informatie:
Astronomers Find Dust in the Wind of Black Holes
Spitzer Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 oktober 2007
Sterrenkundigen hebben met behulp van de VLBA-techniek het centrale deel van het elliptische reuzenstelsel M87 onderzocht. VLBA staat voor Very Long Baseline Array, een techniek waarbij de opgevangen signalen van ver uiteen gelegen radiotelescopen worden gecombineerd. Dat resulteert in een scheidend vermogen van slechts een duizendste boogseconde – met andere woorden: een beeld dat vijftig keer 'scherper' is dan een opname van de Hubble-ruimtetelescoop. De nieuwe radiobeelden van M87 laten voor het eerst de zwakke 'tegenjet' van het actieve stelsel duidelijk zien: de eerste, veel helderdere jet werd al in 1918 ontdekt. De beide jets bestaan uit materie die met grote snelheid door de kern van M87 wordt weggeblazen. In die kern schuilt een enkele miljarden zonsmassa's zwaar zwart gat, dat materie uit zijn omgeving opslokt. Een deel van deze materie wordt gebundeld weggeblazen voordat zij in het zwarte gat verdwijnt. Dat M87 niet één, maar twee jets heeft, werd al sinds de jaren zestig op theoretische gronden verwacht. Het zichtbaar zijn van de min of meer op ons gerichte jet is te danken aan een relativistisch effect. De straling van de andere jet wordt niet versterkt, waardoor deze veel moeilijker in beeld te brengen is.
Meer informatie:
New Image of the Central Region of the Active Galaxy M87

4 oktober 2007
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft een klein sterrenstelsel ontdekt. Dat is op zich geen groot nieuws, maar dit stelsel bevindt zich op ruim zes miljard lichtjaar van de aarde en is daarmee het kleinste stelsel dat op zo'n grote afstand is waargenomen. Het bestaan ervan is op indirecte wijze ontdekt: het licht van het stelsel wordt versterkt door het gravitatielenseffect van een veel groter sterrenstelsel dat precies vóór het dwergstelsel staat, maar dan op een honderd keer zo kleine afstand. Door dit effect vertoont het verre stelsel zich als een kring van boogjes rond het voorgrondstelsel – een zogeheten Einsteinring. Uit waarnemingen met de Keck-telescoop op Hawaï en de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat het kleine stelsel ongeveer honderd keer zo weinig materie bevat als ons Melkwegstelsel. De onderzoekers denken dat het stelsel wellicht tot de grote populatie van dwergstelsels behoort, die de bouwstenen van de huidige grote sterrenstelsels hebben gevormd.
Meer informatie:
Scientists 'weigh' tiny galaxy halfway across universe

4 oktober 2007
Een nog onbegrepen bron van gammastraling, ontdekt de Europese gammasatelliet Integral, blijkt deel uit te maken van een ver actief sterrenstelsel (een 'blazar'). Dat blijkt uit vervolgwaarnemingen met de Amerikaanse Swift-satelliet. Daarmee is de bron, die de catalogusnaam IGR J22517+2218 draagt, het verste gammaobject dat we kennen. Actieve sterrenstelsels hebben een superzwaar zwart gat als energiebron: door de sterke aantrekkingskracht daarvan worden enorme hoeveelheden materie opgeslokt die, vlak voordat ze in het zwarte gat verdwijnen, reusachtige hoeveelheden (stralings)energie uitzenden. In dit geval moet het zwarte gat enkele zonsmassa's materie per week opslokken om de waargenomen productie van gammastraling te kunnen verklaren. Het merkwaardige aan het moederstelsel van IGR J22517+2218 is dat het, in vergelijking met andere actieve stelsels van dit type, geen infraroodstraling produceert en bovendien minder energierijke gammastraling uitzendt. De vraag is nu waarom dat zo is.
Meer informatie:
Gamma-ray lighthouse at the edge of our universe

3 oktober 2007
De ontploffende sterren die worden gebruikt om de versnelling van de uitdijing van het heelal te meten, supernovae van type Ia, blijken niet zulke betrouwbare lichtbronnen te zijn. Dat zeggen onderzoekers van de universiteit van Toronto. Uit hun onderzoek, waarbij de supernovae in nabije sterrenstelsels werden vergeleken met soortgenoten in stelsels op afstanden tot 9 miljard lichtjaar, blijkt dat de verre supernovae gemiddeld 12 procent helderder waren. Dat zou komen doordat de verre supernovae in een jonger stadium ontploft zijn. Deze bevindingen trekken de versnelde uitdijing van het heelal niet in twijfel, maar bemoeilijken wel het onderzoek van de zogeheten donkere energie – de raadselachtige kracht die de versnelde uitdijing aandrijft. Het ziet er naar uit dat voortaan in rekening moet worden gebracht dat verre supernovae inherent helderder zijn. Maar onduidelijk is nog hoe nauwkeurig er gecorrigeerd kan worden voor dit effect.
Meer informatie:
Supernovae Not What They Used to Be

27 september 2007
Een krachtig, maar extreem kort radiosignaal uit de ruimte is mogelijk afkomstig van een verdampend zwart gat. Dat beweren Amerikaanse en Australische radioastronomen deze week in het online-tijdschrift SciencExpress. De radio-uitbarsting werd gevonden bij een analyse van oude waarnemingsgegevens van de Australische Parkes-radiotelescoop. De duur van het mysterieuze verschijnsel bedroeg minder dan vijf milliseconden. Op statistische gronden nemen de astronomen aan dat er elke dag misschien wel een paar honderd van zulke extreem korte radio-uitbarstingen in de kosmos voorkomen. Een nadere analyse van het signaal doet vermoeden dat het afkomstig is van een afstand van minstens drie miljard lichtjaar. Het moet dus om een extreem energierijk verschijnsel gaan. Dat dit soort extreem korte radio-uitbarstingen niet eerder is gevonden, komt doordat de meeste radiotelescopen niet gevoelig genoeg zijn om zo'n kort signaal op te pikken, ook al is het relatief sterk. Wellicht is het mysterieuze verschijnsel gerelateerd aan het verdampen van microscopische zwarte gaten die mogelijk gevormd zijn tijdens de oerknal. Het is ook mogelijk dat de radio-uitbarsting geproduceerd wordt bij de catastrofale botsing van twee neutronensterren.
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

24 september 2007
Vrijwel alle volwassen sterrenstelsels in het heelal hebben in hun prille jeugd een 'traumatische' periode doorgemaakt, waarbij sprake was van onderlinge botsingen en versmeltingen, en van enorme geboortegolven van nieuwe sterren. Dat blijkt uit onderzoek van een internationaal team van astronomen, onder wie de Leidse promovendus Stijn Wuyts. Wuyts en zijn collega's bestudeerden sterrenstelsels op meer dan tien miljard lichtjaar afstand met grote telescopen zoals de Very Large Telescope, de Hubble Space Telescope en de Spitzer Space Telescope. Deze stelsels staan zo ver weg dat het waargenomen licht werd uitgezonden toen het heelal slechts een paar miljard jaar oud was. De waargenomen aantallen en de massaverdeling van verre sterrenstelsels komen goed overeen met voorspellingen van computermodellen waarbij kleine stelsels versmelten tot grotere. De zwarte gaten in de kernen van de stelsels nemen daarbij sterk in omvang en massa toe, en overal in de botsende stelsels vindt een enorme stervormingsactiviteit plaats. Toch ontbreekt er volgens de onderzoekers nog iets aan de modellen, want de kleuren van jonge, stofrijke sterrenstelsels zijn niet goed in overeenstemming met de voorspellingen van theoretische modellen. Op 27 september promoveert Wuyts op dit onderzoek aan de Leidse Sterrewacht.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 september 2007
Sterrenkundigen hebben ontdekt dat zich in de lange gasstaart van het sterrenstelsel ESO 137-001 miljoenen sterren aan het vormen zijn. De gasstaart is op röntgengolflengten waargenomen met de Chandra-satelliet en op zichtbare golflengten met de Southern Astrophysical Research-telescoop in Chili. Het 'moederstelsel' van de meer dan 200.000 lichtjaar lange structuur valt in de richting van de cluster Abell 3627. De staart is waarschijnlijk ontstaan doordat het stelsel zich een weg moet banen door het hete gas in en om de cluster. Het is niet voor het eerst dat stervorming buiten een sterrenstelsel is waargenomen, maar de enorme aantallen waar het hier om gaat komen als een verrassing – zeker als je bedenkt dat de sterren waarschijnlijk niet veel ouder zijn dan 10 miljoen jaar.
Meer informatie:
Orphan Stars Found in Long Galaxy Tail

17 september 2007
Van de Grote en de Kleine Magelhaense Wolk, twee kleine nabije sterrenstelsels, is lang aangenomen dat ze al geruime tijd als satellieten om ons Melkwegstelsel draaien. Maar nieuw onderzoek duidt erop dat het tweetal 'pas' één à drie miljard jaar geleden is aangekomen. Eerder dit jaar hadden sterrenkundigen al vastgesteld dat de beide Wolken abnormaal grote ruimtelijke snelheden hebben. Daar waren slechts twee verklaringen voor mogelijk: ons Melkwegstelsel was veel zwaarder dan verondersteld of de beide stelsels waren (tot nog toe) niet door de zwaartekracht aan ons stelsel gebonden. Inmiddels lijkt mogelijkheid 1 geschrapt te kunnen worden: uit nauwkeurig onderzoek van de bewegingen van de beide Magelhaense Wolken blijkt dat ze een paraboolbaan volgen die hen voor het eerst langs het Melkwegstelsel voert. Dat roept echter weer nieuwe vragen op. Zo is steeds verondersteld dat de vervorming die de schijf van ons Melkwegstelsel vertoont, het gevolg is van de getijdeninvloed die de Magelhaense Wolken bij hun herhaaldelijke naderingen uitoefenen. Maar dat lijkt nu niet meer zo waarschijnlijk: de huidige omlooptijd van de beide stelsels ligt in de orde van drie miljard jaar. Een ander probleem is dat diezelfde naderingen van het Melkwegstelsel ook werden gebruikt om twee andere eigenschappen van de Wolken te verklaren: de lange staart van waterstofgas die hen achtervolgt en de herhaaldelijk optredende perioden van verhevigde stervorming in de beide stelsels. Het wordt nu mogelijk geacht dat het juist de interacties tussen de Magelhaense Wolken zélf zijn, die hiervoor verantwoordelijk zijn.
Meer informatie:
The Magellanic Clouds are first-time visitors

14 september 2007
Sterrenkundigen hebben met behulp van de Europese Very Large Telescope in één klap ruim een dozijn verre sterrenstelsels ontdekt. Dat feit op zich is niet erg bijzonder, de gebruikte techniek daarentegen wél. De onderzoekers kwamen de stelsels op het spoor met behulp van quasars. Quasars zijn de extreem heldere kernen van verre, jonge sterrenstelsels. Het licht dat we van deze objecten ontvangen is onderweg soms dwars door het gas van een ('onzichtbaar') tussengelegen sterrenstelsel heen gegaan. Dat veroorzaakt dan een kleine 'dip' in het spectrum van de quasar, die ontstaat doordat het gas van het nabijere stelsel licht van een specifieke golflengte absorbeert. De onderzoekers hebben uit twee grote catalogi van sterrenstelsels een twintigtal quasars met deze specifieke absorptielijn geselecteerd en vervolgens de omgeving van de quasars heel nauwkeurig onderzocht. En daarbij zijn veertien 'voorgrondstelsels', die zich op een slordige 7 miljard lichtjaar bevinden, in beeld gebracht – een rendement van zeventig procent. Het gaat in alle gevallen om zogeheten starburst-stelsels: stelsels die aan de lopende band nieuwe sterren produceren (ongeveer twintig per jaar).
Meer informatie:
Galaxies found under the Glare of Cosmic Flashlights

14 september 2007
De eerste wetenschappelijke waarnemingen met de spiksplinternieuwe Large Binocular Telescope (LBT) in Arizona duiden erop dat de zogeheten Hercules-dwerg, een klein satellietstelsel van ons Melkwegstelsel, opmerkelijke kenmerken heeft. Terwijl de meeste dwergstelsels ruwweg rond van vorm zijn, is dit stelsel eerder schijf- of misschien zelfs sigaarvormig. Een mogelijke verklaring voor deze buitengewone vorm is dat het relatief nabije stelsel (afstand 430.000 lichtjaar) vervormd is onder invloed van de zwaartekracht van het Melkwegstelsel. Een soortgelijke vervorming is waargenomen bij de Sagittarius-dwerg, maar deze is tien keer zo nabij als de Hercules-dwerg en ondervindt dus momenteel ook veel sterkere getijkrachten. Dat kan erop duiden dat het Hercules-stelsel een baan volgt die hem zeer dicht langs de kern van het Melkwegstelsel voert.
Meer informatie:
Why is the Hercules Dwarf Galaxy so flat?
Warum ist die Herkules-Zwerggalaxie so flach?

12 september 2007
Sterrenkundigen denken een harde sterrenkundige noot te hebben gekraakt: die van het gebrek aan kleine sterrenstelsels in de omgeving van ons Melkwegstelsel. Met behulp van de Sloan Digital Sky Survey en de Keck II-telescoop op Hawaï is een populatie van donkere, lichte stelsels opgespoord die de kwestie misschien wel volledig uit de weg ruimt. Er blijken namelijk veel meer kleine, vrijwel geheel uit donkere materie bestaande stelsels te zijn dan tot nog toe werd aangenomen. Voor de aanhangers van het meest populaire model van de vorming van sterrenstelsels is dat een hele opluchting. Volgens dat model zouden grote sterrenstelsels, zoals ons Melkwegstelsel, het resultaat zijn van de samensmelting van grote aantallen dwergstelsels – een proces dat tot op de dag van vandaag zou moeten doorgaan. Maar in onze galactische omgeving waren tot nog toe slechts elf dwergstelsels opgespoord, terwijl dat er honderden zouden moeten zijn. De vraag was of deze stelsels er ook echt niet waren of domweg te weinig licht uitzonden om op te vallen. Spectraalonderzoek van negen nieuwe dwergstelsels die bij de Sloan-survey ontdekt zijn, duidt er nu op dat het laatste het geval is. Daarbij is echter wel weer een nieuw probleem opgedoken: de stelsels zijn lichter dan theoretisch voor mogelijk werd gehouden. Dat betekent niet alleen dat er méér dwergstelsels nodig zijn om het raadsel van de 'ontbrekende dwergen' op te lossen, maar ook dat er een verklaring moet worden gevonden voor de vorming van sterren in zulke mini-stelsels. Volgens de onderzoekers is het denkbaar dat veel dwergstelsels kort na de oerknal veel gas zijn kwijtgeraakt onder invloed van de ultraviolette straling van de eerste generaties sterren. Dat zou zowel hun geringe massa als lichtkracht verklaren. Als deze interpretatie juist is, zouden er wel eens honderden dwergstelsels om ons Melkwegstelsel kunnen draaien die helemaal geen licht uitzenden.
Meer informatie:
Dark, but light: Smallest galaxies ever seen solve a big problem

6 september 2007
Astronomen hebben negen kleine, zwakke 'baby-sterrenstelsels' ontdekt in de prille jeugd van het heelal. De stelseltjes zijn stuk voor stuk een paar honderd keer zo klein als ons eigen Melkwegstelsel. De vondst ondersteunt de theorie dat grote sterrenstelsels in de loop van de tijd zijn ontstaan door het samensmelten van kleinere. De negen mini-stelseltjes zijn ontdekt op foto's die al enkele jaren geleden gemaakt zijn met de Hubble Space Telescope. Ze staan zo ver weg dat het waargenomen licht van de stelsels ongeveer dertien miljard jaar geleden werd uitgezonden, toen het heelal minder dan miljard jaar oud was. Het voornamelijk blauwe licht van de zwakke stelsels wordt uitgezonden door pasgeboren sterren, die vrijwel geheel uit waterstof en helium bestaan - de twee elementen die tijdens de oerknal werden gevormd. Waarnemingen met de Spitzer Space Telescope lieten zien dat de baby-stelsels - door de onderzoekers 'kosmische Lego-bouwsteentjes' genoemd - vrijwel geen infrarode straling uitzenden. Dat betekent dat ze nauwelijks interstellair stof bevatten. Ook daaruit blijkt dat het hier om zeer 'primitieve' objecten gaat.
Meer informatie:
Hubble and Spitzer Space Telescopes Find
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 september 2007
Met de Westerbork-telescoop in Drenthe is voor het eerst radiostraling gedetecteerd van de 'achterzijde' van een gammaflits. Gammaflitsen zijn catastrofale explosies van snel roterende, zware sterren die aan het eind van hun leven ineenstorten tot een zwart gat. Bij de explosie worden doorgaans twee smalle bundels van elektrisch geladen deeltjes en energierijke straling geproduceerd. De radiostraling van deze 'jets' is soms weken of maanden na de eigenlijke explosie nog waarneembaar. Normaalgesproken gaat het dan om de jet die toevallig min of meer in de richting van de aarde wijst. Maar Westerbork-waarnemingen aan de radio-nagloeier van de gammaflits van 29 maart 2003 doen nu vermoeden dat er ook radiostraling is ontvangen van de jet die van de aarde af is gericht. Het gaat daarbij om straling die vrijkomt wanneer de jet wordt afgeremd door het omringende ijle gas tussen de sterren. De waarnemingen zijn verricht door de Amsterdamse astronoom Alexander van der Horst, die op 7 september op dit onderzoek promoveert. Van der Horst verwacht dat de nagloeier van de flits nog jarenlang waargenomen zal kunnen worden met de toekomstige radiotelescoop LOFAR.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Westerbork Synthese Radio Telescoop
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

29 augustus 2007
Edwin Hubble noemde IC 10 ooit 'een van de meest merkwaardige objecten aan de hemel'. Nieuwe waarnemingen van dit uiterst zwakke, lichte dwergstelsel, dat een satelliet van het Andromedastelsel is, lijken dat beeld te versterken. Uit opnamen die met de Hubble-ruimtetelescoop en de Keck-telescoop op HawaÔ zijn gemaakt, blijkt dat er in IC 10 nog maar luttele miljoenen jaren geleden een periode van hevige stervorming moet hebben plaatsgevonden. Op de nieuwe beelden is een relatief klein gebied te zien, waar de sterren zo dicht op elkaar gepakt zitten, dat nu pas duidelijk is dat het om een kleine duizend afzonderlijke exemplaren gaat. De onderzoekers hopen dat nadere analyse van deze sterren enkele bestaande vraagstukken omtrent IC 10 uit de weg kunnen ruimen. Het stelsel bevat namelijk overdreven veel Wolf-Rayet-sterren, een bepaald type reuzenster dat in twee soorten voorkomt: een soort die meer koolstof bevat dan stikstof (WC-sterren) en een soort waarbij dat omgekeerd is (WN-sterren). Het merkwaardige is dat IC 10 tot nog toe relatief weinig WN-sterren leek te bevatten, wat strijdig zou zijn met de bestaande inzichten over de vorming van zware sterren. Nu er meer afzonderlijke sterren bekeken kunnen worden, zou die statistiek wel eens rechtgetrokken kunnen worden. De nieuwe waarnemingen hebben ook in een nauwkeurige afstandsbepaling van IC 10 geresulteerd. Het kleine stelsel blijkt 2,4 miljoen lichtjaar van ons verwijderd te zijn.
Meer informatie:
One of the most curious objects in the sky' delights astronomers again

16 augustus 2007
Nieuwe waarnemingen van NASA's röntgensatelliet Chandra en van grote telescopen op aarde stellen kosmologen voor een raadsel. De donkere materie in een ver verwijderde cluster van sterrenstelsels blijkt zich heel anders te gedragen dan de standaard-theorieën voorspellen. De cluster, Abell 520 geheten, bevindt zich op 2,4 miljard lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Orion. Het gaat in werkelijkheid om twee afzonderlijke clusters die met elkaar in botsing zijn gekomen. Bij zo'n botsing worden de individuele sterrenstelsels in de cluster veel minder sterk afgeremd dan het ijle hete gas dat zich in de ruimte tussen de sterrenstelsels bevindt. Het gevolg is dat dat hete gas bij zo'n botsing opgehoopt raakt in het centrum, terwijl de afzonderlijke sterrenstelsels over een groter gebied verspreid raken. De verdeling van het hete gas kan in kaart gebracht worden met een röntgensatelliet zoals Chandra; de verdeling van de sterrenstelsels met grote aardse telescopen. Met die telescopen is ook onderzoek gedaan aan de minieme vervormingen van ver verwijderde, zwakke sterrenstelsels op grote afstanden achter de cluster. Die vervormingen ontstaan door de zwaartekrachtlenswerking van donkere materie in de botsende clusters. Alle theorieën over donkere materie voorspellen dat die dezelfde verdeling te zien moet geven als de afzonderlijke sterrenstelsels, maar in het geval van Abell 520 blijkt de donkere materie - net als het hete gas - voornamelijk opgehoopt te zitten in het centrum. Een verklaring voor deze uitzonderlijke ontdekking is er niet, hoewel sommige kosmologen speculeren dat er een onbekende, vijfde natuurkracht in het spel zou kunnen zijn.
Meer informatie:
Dark Matter Mystery Deepens in Cosmic
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

9 augustus 2007
Sterrenkundigen hebben enkele grote, heldere sterrenstelsels ontdekt in de prille jeugd van het heelal. De stelsels bevinden zich op afstanden van meer dan twaalf miljard lichtjaar; ze ontstonden in de eerste twee miljard jaar na de oerknal. Nooit eerder zijn op zulke grote afstanden zulke lichtsterke sterrenstelsels ontdekt. De stelsels zijn gevonden met de deels Nederlandse James Clerk Maxwell Telescope op Hawaï. Ze zijn zichtbaar op millimeter- en submillimetergolflengten; sommige zijn ook gedetecteerd met de infrarode Spitzer Space Telescope en met de Very Large Array, een grote Amerikaanse radiotelescoop. In zichtbaar licht zijn de stelsels echter vrijwel onzichtbaar, zelfs met de Hubble Space Telescope, doordat ze gehuld zijn in dikke wolken van stof en gas. Uit de gemeten helderheid op millimetergolflengten blijkt dat er in de jonge sterrenstelsels een enorme stervormingsactiviteit moet voorkomen: ongeveer duizend maal zo groot als de huidige stervormingsactiviteit in ons eigen Melkwegstelsel. In de jeugd van het heelal waren kleine, zwakke sterrenstelsels veel talrijker; het is dan ook verrassend dat er zo kort na de oerknal al zulke enorm grote en lichtsterke sterrenstelsels bestonden.
Meer informatie:
Astronomers Spot Brightest Galaxies in the Distant Universe
James Clerk Maxwell Telescope
Vakpublicatie over de ontdekking
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 augustus 2007
Met de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer is een viertal forse sterrenstelsels ontdekt dat met elkaar in botsing is. Dit zal leiden tot een samensmelting, waaruit één groot stelsel voortkomt dat tienmaal zo zwaar is als ons Melkwegstelsel. Botsingen zijn een normaal verschijnsel in het heelal: ook ons eigen stelsel zal er over vijf miljard jaar één meemaken en samensmelten met het Andromedastelsel. Maar een botsing waarbij maar liefst vier stelsels van zo'n grote omvang betrokken zijn, was nog niet eerder waargenomen. Het viertal maakt deel uit van een cluster van sterrenstelsels op ongeveer vijf miljard lichtjaar van de aarde. Uit de Spitzer-waarnemingen blijkt dat de botsende stelsels vrijwel uitsluitend oude sterren bevatten en arm zijn aan gas. Dat laatste heeft tot gevolg dat de botsing niet tot een geboortegolf van nieuwe sterren in het uiteindelijke superstelsel zal leiden.
Meer informatie:
NASA's Spitzer spies monster galaxy pileup

6 augustus 2007
Medio juli is een online-project van start gegaan waarbij vrijwilligers meehelpen bij de classificatie van één miljoen sterrenstelsels waarvan de beelden in het kader van de Sloan Digital Sky Survey zijn vastgelegd. Dit 'Galaxy Zoo'-project heeft inmiddels 85.000 deelnemers. Wie zich aanmeldt bij Galaxy Zoo krijgt eerst een korte cursus in het herkennen van de verschillende soorten sterrenstelsels. Daarna komen de SDSS-stelsels aan bod, waarbij elk stelsel uiteraard door meerdere deelnemers wordt bekeken. Hoewel dit soort classificaties ook met computers kan worden gedaan, blijkt de menselijke aanpak betere resultaten te geven. Het uiteindelijke doel is een nauwkeurige catalogus van sterrenstelsels, die inzicht moet geven in het ontstaan van spiraalvormige en elliptische stelsels.
Meer informatie:
Galaxy Zoo

3 augustus 2007
Recent onderzoek met de Hubble-ruimtetelescoop bevestigt dat tenminste sommige quasars' de extreem heldere kernen van jonge sterrenstelsels' hun activiteit aan een botsing met een ander sterrenstelsel te danken hebben. Dat zulke galactische ontmoetingen in staat zijn om het superzware zwarte gat in de kern van een sterrenstelsel van grote hoeveelheden verse brandstof te voorzien, werd al geruime tijd vermoed. Maar tot nog toe was daar geen direct bewijs voor. Uit metingen van het spectrum van de materie die naar het zwarte gat toe stroomt, en daarbij zeer heet wordt, is nu gebleken dat dit gas vrijwel uitsluitend uit waterstof en helium bestaat. Dat betekent dat de materie niet van sterren en gaswolken uit het eigen stelsel afkomstig kan zijn, omdat deze materie ook zwaardere elementen als koolstof en zuurstof bevat. Het maagdelijke karakter van het toestromende gas wijst erop dat het van elders afkomstig is, hoogstwaarschijnlijk van een ander sterrenstelsel dat relatief kort geleden opgeslokt is.
Meer informatie:
Black holes in feeding frenzy

30 juli 2007
Een internationaal team astronomen heeft met behulp van de Amerikaanse Swift-satelliet en de Japans/Amerikaanse röntgensatelliet Suzaku een nieuw type actieve galactische kernen opgespoord. De kernen van sommige sterrenstelsels behoren tot de helderste objecten in het heelal. Onder de noemer quasar, blazar of Seyfert-stelsel stralen ze onvoorstelbaar grote hoeveelheden energie de ruimte in. Feitelijk gaat het daarbij steeds om een superzwaar zwart gat in de kern van het stelsel dat, afhankelijk van de hoek waaronder het wordt waargenomen andere kenmerken vertoont. Even leek het er op dat alle verschillende verschijningsvormen wel zo'n beetje bekend waren. Maar dat was dus niet zo: met Swift en Suzaku zijn actieve kernen ontdekt waar vrijwel geen licht vanaf komt, maar wel röntgenstraling. De eerste aanwijzingen voor het bestaan van zulke kernen zijn ontdekt met Swift; met Suzaku zijn twee van deze objecten nader onderzocht, om te zien in hoeverre zij van andere actieve galactische kernen verschillen. Daarbij is gebleken dat de 'onzichtbare' actieve kernen alleen de meeste energierijke vorm van röntgenstraling uitzenden, wat verklaart waarom hun bestaan bij eerdere röntgensurveys niet aan het licht is gekomen. De meeste actieve galactische kernen zijn omgeven door een ring van stof, maar het nieuwe type lijkt door een complete bolschil van stof omgeven te zijn, waardoor al het licht dat de hete materie in de omgeving van het zwarte gat uitzendt wordt tegengehouden. Een andere mogelijkheid is, dat de omgeving van de kern bijzonder weinig gas bevat. Bij andere actieve galactische kernen is het de verstrooiing van licht aan gaswolken die hen zichtbaar doet zijn, zelfs als ze achter stofwolken schuilgaan. Hoe het ook zij: tot nog toe hebben we blijkbaar grote aantallen actieve galactische kernen over het hoofd gezien.
Meer informatie:
Japanese and NASA satellites unveil new type of active galaxy

24 juli 2007
In jonge clusters groeien de superzware zwarte gaten, die zich in de kernen van sterrenstelsels bevinden, sneller dan in oude clusters. Dat blijkt uit waarnemingen met de röntgensatelliet Chandra, waarbij de stelsels van relatief nabije clusters zijn vergeleken met die van een viertal verre clusters. Snelgroeiende superzwarte gaten worden herkend aan het feit dat ze veel activiteit vertonen: ze slokken meer materie uit hun omgeving op en omringen zich met een schijf van hete materie die intense röntgenstraling uitzendt. In de verre clusters bevinden zich maar liefst twintig keer zo veel van deze 'actieve galactische kernen' als in de nabijere clusters. Vermoed wordt dat de actieve zwarte gaten van grote invloed zijn op de evolutie van de cluster waar ze deel van uitmaken. De grote uitbarstingen die in hun omgeving plaatsvinden leiden ertoe dat veel (koel) gas uit het hun omringende sterrenstelsel wordt weggeblazen, waardoor de vorming van nieuwe sterren afneemt.
Meer informatie:
Chandra catches "piranha" black holes

18 juli 2007
De röntgentelescopen XMM-Newton en Chandra hebben een botsing van clusters van sterrenstelsels waargenomen. De ontdekking bevestigt eerdere aanwijzingen dat botsingen tussen clusters zich sneller voltrekken dan eerder werd gedacht. Als individuele sterrenstelsels elkaar ontmoeten en naar elkaar toe spiralen, laten ze lange sporen van heet gas achter. Bij botsingen tussen clusters ontbreken zulke duidelijke aanwijzingen. In het geval van Abell 576 komt daar nog eens de complicatie bij dat de botsing zich in het verlengde van de gezichtslijn naar deze cluster voltrekt. Dat zich hier iets bijzonders afspeelt, werd pas duidelijk toen uit spectraalonderzoek bleek dat het intergalactische gas in het ene deel van Abell 576 met grotere snelheid van ons weg beweegt dan in het andere deel. Waarschijnlijk vertoont Abell 576 grote overeenkomsten met de eerder ontdekte Bullet Cluster (Kogelcluster): een botsing tussen twee clusters die we juist van opzij zien. In beide gevallen zijn de clusters met een snelheid van meer dan 3000 kilometer per seconde op elkaar af gestormd. Deze snelheid overtreft de maximale snelheid die computermodellen van botsende clusters lieten zien. Een sluitende verklaring voor deze 'snelheidsovertreding' is er nog niet.
Meer informatie:
X-ray satellites discover the biggest collisions in the Universe

13 juli 2007
Waarnemingen met de Europese Very Large Telescope in Chili lijken een populaire supernova-theorie te bevestigen. Dat meldt een internationaal team van sterrenkundigen deze week in Science Express. Supernova's zijn er in verschillende typen. In veel gevallen gaat het om zware sterren die aan het einde van hun leven exploderen. Maar supernova's van type Ia gedragen zich anders. De gangbare theorie is dat het om witte dwergsterren gaat die materie opzuigen van een opzwellende begeleider, een zogeheten rode reus. De witte dwerg wordt daardoor steeds zwaarder. Is hij eenmaal zwaarder dan 1,4 zonsmassa's, dan raakt hij insatabiel en spat hij uit elkaar. Waarnemingen aan de type Ia-supernova SN 2006x in het sterrenstelsel M100 lijken dit model nu te bevestigen. Enkele maanden na de supernova-uitbarsting is in het licht van de geëxplodeerde ster de spectrale vingerafdruk gevonden van materie die in een eerder stadium door de rode reus de ruimte in werd geblazen. Het gaat om gasschillen die met een snelheid van 50 kilometer per seconde naar buiten bewegen, en waarschijnlijk ongeveer vijftig jaar vóór de explosie van de witte dwerg werden uitgestoten.
Meer informatie:
VLT Provides Evidence for Type Ia Supernovae Scenario
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

11 juli 2007
Met de Keck II-telescoop op Mauna Kea, Hawaï, zijn de allerverste sterrenstelsels ooit gevonden. Richard Ellis, Dan Stark en hun collega's van het California Institute of Technology in Pasadena ontdekten zes sterrenstelsels op afstanden van meer dan 13 miljard lichtjaar. Het licht van de stelsels vertrok dus ruim 13 miljard jaar geleden, toen het heelal nog maar 500 miljoen jaar oud was - vier procent van de huidige leeftijd. De extreem ver verwijderde sterrenstelsels konden waargenomen worden dankzij de zwaartekrachtlenswerking van een naderbij gelegen cluster. De zwaartekracht van deze cluster van sterrenstelsels werkt als een soort kosmisch vergrootglas, waardoor verder weg gelegen objecten enigszins vervormd raken, maar vooral ook worden versterkt. Dankzij die zwaartekrachtlens zijn de verre sterrenstelsels twintig keer zo helder als normaal, waardoor ze nét gezien konden worden door de 10-meter Keck-telescoop. De afstand tot de stelsels - die veel tekenen van actieve stervorming vertonen - kon langs indirecte weg worden bepaald. De nieuwe resultaten bieden informatie over de verrassend snelle evolutie van het pasgeboren heelal, waarin kennelijk kort na de oerknal al volwaardige sterrenstelsels ontstonden.
Meer informatie:
Astronomers Claim to Find the Most Distant Known Galaxies
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

27 juni 2007
Voor het eerst zijn (Japanse) sterrenkundigen erin geslaagd om in een ster buiten ons eigen Melkwegstelsel het radioactieve element thorium te detecteren. Het betreft een rode reuzenster (COS82), die deel uitmaakt van het nabije Ursa Minor-dwergstelsel. Eerder was thorium opgespoord in een aantal sterren van het Melkwegstelsel. Net als uranium behoort thorium tot de zwaarste elementen in het heelal. Het kan op verschillende manieren ontstaan, maar in het geval van COS82 is het thorium waarschijnlijk van een supernova afkomstig' de ster is namelijk ook rijk aan andere elementen zwaarder dan ijzer. Thorium, dat een halfwaardetijd van 14 miljard jaar heeft, kan worden gebruikt om de leeftijd van een ster te meten. Hieruit blijkt dat de ster waarschijnlijk minstens 12 miljard jaar oud is, net als de oudste sterren van ons Melkwegstelsel.
Meer informatie:
First Detection of Thorium in an Extragalactic Star

26 juni 2007
Binnen zes weken zijn twee supernova's opgevlamd in een obscuur sterrenstelsel in het sterrenbeeld Hercules. Het is voor het eerst dat astronomen in zo'n korte tijd twee sterren in een stelsel zien ontploffen. Het stelsel, dat de aanduiding MCG +05-43-16 draagt, is 380 miljoen lichtjaar van ons verwijderd. De beide supernova's zijn niet van hetzelfde type. Supernova 2007ck is van type II, wat betekent dat het hier om een ontploffende zware ster gaat, die zonder brandstof is komen te zitten. Supernova 2007co is van type Ia: een witte dwerg die zo veel materie van een begeleidende ster heeft opgeslokt dat hij instabiel geworden is en geëxplodeerd is. De beide supernova's zijn ruimtelijk tienduizenden lichtjaren van elkaar gescheiden en hebben dus verder niets met elkaar te maken. Sterker nog: het is zuiver toeval dat we ze vanaf de aarde vrijwel gelijktijdig hebben zien afgaan; voor waarnemers elders in het heelal kunnen de supernova's zo maar duizenden jaren na elkaar verschijnen (of zijn verschenen).
Meer informatie:
NASA's Swift Sees Double Supernova in Galaxy

13 juni 2007
Met NASA's Spitzer Space Telescope zijn polycyclische aromatische koolwaterstoffen ontdekt aan de rand van een supernovarest. Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's) zijn complexe organische moleculen die algemeen beschouwd worden als de primitieve bouwstenen van leven. Het feit dat ze kennelijk het geweld van een supernova-explosie hebben overleefd, doet vermoeden dat ze buitengewoon goed bestand zijn tegen extreme omstandigheden. Dat maakt het waarschijnlijker dat PAK's in de heftige ontstaansperiode van de aarde ook een belangrijke rol gespeeld kunnen hebben bij de vorming van de eerste zelf-replicerende moleculen. Spitzer registreerde de karakteristieke infraroodstraling van PAK's in de buitengebieden van N132D, een supernovarest in de Grote Magelhaense Wolk, op 163.000 lichtjaar afstand van de aarde.
Meer informatie:
Spitzer Searches for the Origins of Life
Spitzer Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

12 juni 2007
Met de kleine robottelescoop REM (Rapid Eye Mount) op de Europese sterrenwacht op La Silla, Chili, is de explosiesnelheid van twee gammaflitsen opgemeten. Gammaflitsen zijn energierijke explosies van extreem zware sterren. De eigenlijke gammaflits is op aarde niet waarneembaar, maar de Amerikaanse Swift-satelliet geeft de hemelpositie van nieuw ontdekte gammaflitsen automatisch door aan telescopen op de grond, die vervolgens waarnemingen kunnen gaan doen aan de zogeheten nagloeier. Op 18 april en 7 juni 2006 slaagde de REM-telescoop erin om al veertig seconden na de eigenlijke uitbarsting op nabij-infrarode golflengten helderheidsmetingen te verrichten aan de nagloeiers van twee gammaflitsen die door Swift werden ontdekt en die zich op afstanden van 9,3 en 11,5 miljard lichtjaar bevinden. Dat was snel genoeg om het tijdstip te bepalen waarop de nagloeier zijn piekhelderheid bereikt - een maat voor de explosiesnelheid van de gammaflits. Uit de waarnemingen volgt dat de weggeblazen materie (ongeveer tweehonderd maal zoveel als de totale massa van de aarde) een snelheid moet hebben gehad van 99,9997 procent van de lichtsnelheid.
Meer informatie:
Robotic Telescope Measures Speed of Material Ejected in Cosmic Death
Rapid Eye Mount
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

7 juni 2007
Met de 3,6-meter Canada-France-Hawaii Telescope is een quasar ontdekt op ca. 13 miljard lichtjaar afstand van de aarde. Quasars zijn de actieve kernen van sterrenstelsels. Hun enorme energieproductie is te danken aan de aanwezigheid van een superzwaar zwart gat in het centrum van het stelsel, dat grote hoeveelheden gas en sterren opslokt. Dat materiaal wordt daarbij zo sterk verhit dat het energierijke straling uitzendt. De quasar is ontdekt in het kader van een grote survey van de sterrenhemel, die pas voor twintig procent is voltooid. De astronomen verwachten dan ook dat er in de toekomst meer extreem verre zwarte gaten worden gevonden. De ontdekking is opmerkelijk, omdat de quasar wordt waargenomen zoals hij er in de prille jeugd van het heelal uitzag: het licht van de quasar is dertien miljard jaar onderweg geweest naar de aarde, en werd dus uitgezonden toen het heelal nog maar 700 miljoen jaar oud was (de leeftijd van het heelal wordt geschat op 13,7 miljard jaar). Het is niet duidelijk hoe er in zo'n korte tijd zulke zware sterrenstelsels en superzware zwarte gaten kunnen zijn ontstaan.
Meer informatie:
Astronomers find most distant black hole
Canada-France-Hawaii Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

30 mei 2007
De cluster van sterrenstelsels rond het actieve stelsel 3C48 heeft het zwaar te verduren. In het ijle clustergas is met de röntgensatelliet Chandra een heldere boog van extreem heet gas ontdekt, die zich over maar liefst twee miljoen lichtjaar uitstrekt. Hoe de boog ontstaan is, is vooralsnog onduidelijk. De meest aannemelijke verklaring is dat we hier niet met één, maar met twéé clusters te maken hebben, die met een snelheid van ruwweg 6 miljoen kilometer per uur op elkaar botsen. Dat zou tot het ontstaan van een schokfront kunnen leiden. Een andere mogelijkheid is dat de boog is veroorzaakt door een explosieve uitbarsting van 3C48. Net als alle actieve stelsels heeft 3C48 een superzwaar zwart gat in zijn centrum en het is denkbaar dat deze een (te) grote hoeveelheid invallende materie te verwerken heeft gekregen. Doorgaans zijn zulke uitbarstingen echter lang niet groot genoeg om de hete superstructuur in de cluster te kunnen verklaren.
Meer informatie:
Galaxy Cluster Takes It to the Extreme

28 mei 2007
Onderzoek met de Very Large Array (VLA) radiotelescoop in de VS heeft het bestaan van een zwaar zwart gat in een bolvormige sterrenhoop in het bekende Andromedastelsel (M31) aan het licht gebracht. Met een massa van ongeveer 20.000 zonsmassa's valt het object in de categorie 'middelzware' zwarte gaten. Het bestaan van een zwart gat in de bolhoop werd al vermoed sinds 2002, maar tot nog toe kon niet helemaal worden uitgesloten dat het geen zwart gat betrof, maar een verzameling compacte objecten (neutronensterren en stellaire zwarte gaten). Bekend was wel dat een zwaar zwart gat veel meer radiostraling produceert dan een verzameling kleinere objecten. Met de VLA is nu vastgesteld dat de 'radiohelderheid' van de bolhoop in overeenstemming is met die van een 20.000 zonsmassa's zwaar zwart gat. Sterrenkundigen hopen in de nabije toekomst ook zwarte gaten te kunnen opsporen in de bolhopen van ons eigen Melkwegstelsel, die naar verwachting slechts enkele honderden zonsmassa's zwaar zijn.
Meer informatie:
Star Cluster Holds Midweight Black Hole, VLA Indicates

28 mei 2007
Met de Hubble-ruimtetelescoop is de tot nog toe scherpste foto van het grote, heldere spiraalstelsel M81 gemaakt. M81 bevindt zich op de relatief kleine afstand van 11,6 miljoen lichtjaar in de richting van het sterrenbeeld Grote Beer en lijkt in veel opzichten op ons eigen Melkwegstelsel. Een belangrijk verschil is de centrale verdikking van M81, die aanzienlijk groter is dan die van ons stelsel. Daar huist dan ook een zwaarder centraal zwart gat, dat naar schatting 70 miljoen zonsmassa's zwaar is (dat in het centrum van ons Melkwegstelsel 'weegt' slechts enkele miljoenen zonsmassa's). Een ander verschil tussen beide stelsels is dat M81 vrij recent, dat wil zeggen: 300 miljoen jaar geleden, een nabije ontmoeting met twee ander spiraalstelsels heeft gehad, wat tot een geboortegolf van sterren heeft geleid. De Hubble-foto van M81 is samengesteld uit opnamen die tussen 2004 en 2006 met de (inmiddels uitgevallen) Advanced Camera for Surveys zijn gemaakt.
Meer informatie:
Hubble photographs grand spiral galaxy Messier 81

28 mei 2007
Met de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer zijn in één klap meer dan duizend dwergstelsels ontdekt in de zogeheten Coma-cluster. Deze enorme verzameling van sterrenstelsels, op een afstand van 320 miljoen lichtjaar, bevat daarnaast enkele honderden grote stelsels, waarvan het bestaan al langer bekend is. Ondanks hun geringe afmetingen spelen dwergstelsels waarschijnlijk een belangrijke rol bij de kosmische evolutie. Sterrenkundigen denken dat het de eerste stelsels zijn die zich in het heelal hebben gevormd en dat ze als bouwstenen voor grote stelsels fungeren. Het zijn hoe dan ook de meest talrijke stelsels in het heelal, maar merkwaardig genoeg waren in grote clusters tot nog toe betrekkelijk weinig dwergstelsels te zien. Daar is nu dus, wat de Coma-cluster betreft, verandering in gekomen. Omdat de Spitzer-waarnemingen slechts een (fors) deel van de cluster omvatten, wordt het totale aantal dwergstelsels in de cluster op minstens vierduizend geschat.
Meer informatie:
Spitzer nets thousands of galaxies in a giant cluster

28 mei 2007
Sterrenkundigen hebben, met behulp van de ultravioletsatelliet FUSE en telescopen op aarde, de eigenschappen bepaald van een zeer zware, jonge dubbelster in de Grote Magelhaense Wolk, één van de satellietstelsels van ons Melkwegstelsel. De dubbelster, dat de 'naam' LH54-425 draagt, bestaat uit twee zogeheten O-sterren' het zwaarste en helderste stertype dat het heelal rijk is. Uit spectraalonderzoek blijkt dat de beide sterren respectievelijk 62 en 37 zonsmassa's zwaar zijn en in iets meer dan twee dagen (!) om elkaar heen draaien. Hun onderlinge afstand is zes keer zo klein als de gemiddelde afstand zon-aarde. De beide sterren zijn naar schatting slechts ongeveer drie miljoen jaar oud en produceren beide een hevige sterrenwind, waardoor ze enorme hoeveelheden materie verliezen. Gezien hun kleine onderlinge afstand is het waarschijnlijk dat de twee sterren uiteindelijk zullen samensmelten tot een 'superster' van het type Eta Carinae.
Meer informatie:
NASA's FUSE satellite catches collision of titans

23 mei 2007
Californische astronomen hebben een nieuw type kosmische explosie ontdekt. Het gaat om een soort tussenvorm tussen gewone nova's en supernova's. Nova's zijn explosies op het oppervlak van een ster; supernova's zijn sterren die vrijwel volledig uit elkaar spatten. In het sterrenstelsel M85 in de Virgo-cluster, op 49 miljoen lichtjaar afstand van de aarde, is nu een opvallend roodgekleurde uitbarsting waargenomen die qua helderheid het midden houdt tussen nova's en supernova's. Ook de snelheid van het weggeblazen gas is aanzienlijk trager dan bij andere sterexplosies. De ontdekkers, onder leiding van Shri Kulkarni van het California Institute of Technology, noemen de nieuwe explosies "lichtsterke rode nova's". Deze week publiceren ze hun ontdekking in Nature. In het artikel geven ze ook een mogelijke verklaring voor het verschijnsel: vermoedelijk gaat het om de botsing van twee vrij normale sterren, die vervolgens versmelten en verder evolueren in een gemeenschappelijk gasvormig omhulsel.
Meer informatie:
Caltech and Berkeley Astronomers Identify a New Class of Cosmic Explosions
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 mei 2007
Weggeschoten zwarte gaten zijn nog miljoenen jaren lang zichtbaar, aldus een Amerikaanse theoreticus. Volgens Avi Loeb van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics kan een superzwaar zwart gat met hoge snelheid de ruimte in geschoten als gevolg van de botsing van twee sterrenstelsels. De superzware zwarte gaten in de kernen van die stelsels zullen versmelten, maar daarbij krijgen ze in veel gevallen een resulterende reactiesnelheid mee, zo tonen Loebs berekeningen aan. Als gevolg daarvan vliegen ze met snelheden van meer dan tien miljoen kilometer per uur door het heelal. Zwarte gaten zijn zelf niet zichtbaar, maar de rondwervelende gasschijf rond een zwart gat zendt onder andere röntgenstraling uit. Loebs berekeningen laten nu zien dat die accretieschijf door het zwarte gat wordt vastgehouden, ook wanneer het met hoge snelheid de ruimte in wordt geschoten. Dat betekent dat het superzware zwarte gat nog lange tijd kan worden waargenomen, misschien wel totdat het op enkele tienduizenden lichtjaren afstand van de oorspronkelijke positie is gekomen. Loebs artikel verschijnt binnenkort in Physical Review Letters.
Meer informatie:
How to Spot the Speediest Black Holes
Artikel van Loeb
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

22 mei 2007
De centrale 'motor' van een kosmische gammaflits is langer actief dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit waarnemingen van gammaflits GRB 060714, verricht door de NASA-satelliet Swift. Gammaflitsen zijn extreem energierijke explosies, die ontstaan wanneer zware, snel roterende sterren aan het eind van hun leven ineenstorten tot een zwart gat. Twee jets van materie worden dan met de lichtsnelheid de ruimte in geblazen. De energierijke gammastraling ontstaat door turbulente bewegingen in die jets. Sommige gammaflitsen, waaronder GRB 060714, vertonen echter lang na de eigenlijke flits nog röntgen- en UV-uitbarstingen. Uit de waarnemingen van Swift blijkt dat die 'naschokken' ook gevoed worden door de energie van de centrale motor van de gammaflits. Vermoedelijk is dat een sterk gemagnetiseerd zwart gat, omgeven door een zogeheten accretieschijf.
Meer informatie:
Gamma-Ray Bursts Active Longer Than Thought
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 mei 2007
Met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaï zijn de posities van twee superzware zwarte gaten op 300 miljoen lichtjaar afstand van de zon nauwkeurig opgemeten. De zwarte gaten bevinden zich in het sterrenstelsel NGC 6240, dat het product is van de botsing van twee kleinere sterrenstelsels. De zwarte gaten die zich in de kernen van de botsende stelsels bevonden, draaien nu op relatief kleine afstand om elkaar heen; over enkele tientallen miljoenen jaren zullen ze met elkaar versmelten. Ze worden omgeven door ronddraaiende schijven van heet gas en jonge sterrenhopen. Al die structuren zijn al eens in beeld gebracht op verschillende golflengten, maar de excacte positie van de twee zwarte gaten was nooit nauwkeurig bepaald. Dat is nu wel gelukt met behulp van adaptieve optiek - een techniek om sterrenkundige beelden te corrigeren voor atmosferische trillingen. De Keck-waarnemingen zijn uitgevoerd in het infrarood, en dankzij de extreem hoge beeldscherpte konden de metingen op andere golflengten voor het eerst goed met elkaar in verband worden gebracht.
Meer informatie:
Adaptive optics pinpoints two supermassive black holes in colliding galaxies
W.M. Keck Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

15 mei 2007
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft met behulp van de Hubble-ruimtetelescoop een enorme ring van donkere materie ontdekt. De 2,6 miljoen lichtjaar grote ring maakt deel uit van de verre cluster ZwCl0024+1652. Dat het bijeenblijven van clusters van sterrenstelsels aan de aanwezigheid van rijkelijke hoeveelheden donkere materie te danken is, wordt al langer vermoed. De totale hoeveelheid zichtbare materie in sterrenstelsels is namelijk lang niet toereikend om clusters bij elkaar te houden. Maar hoewel donkere materie geen waarneembare straling uitzendt, oefent zij wel zwaartekracht uit op haar omgeving. Deze zwaartekracht houdt niet alleen clusters bijeen, maar buigt ook het licht van (verre) achtergrondobjecten af. Dit zogeheten gravitatielenseffect heeft zich ontpopt als een beproefd middel om de verdeling van donkere materie in clusters in kaart te brengen. Uit nauwgezet onderzoek van de vervormde beeldjes van sterrenstelsels die ver achter ZwCl0024+1652 staan, blijkt dat de donkere materie hierin een ringvorm heeft aangenomen. De ring is waarschijnlijk ontstaan na de botsing tussen twee clusters van sterrenstelsels, een beetje zoals steen die in een vijver wordt gegooid kringen in het water veroorzaakt. Uit eerder onderzoek was al gebleken dat ZwCl0024+1652 eigenlijk uit twee clusters bestaat die één à twee miljard jaar geleden zijn samengesmolten. Het bestaan van de ring van donkere materie is daarmee in overeenstemming.
Meer informatie:
Hubble finds ring of dark matter

9 mei 2007
Met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton is ontdekt dat sommige nova-uitbarstingen veel langer zichtbaar blijven in röntgenstraling dan andere. Nova's zijn compacte witte dwergsterren die een baan beschrijven rond een normale ster. Gas van de gewone ster stroomt naar de witte dwerg, en hoopt zich op aan het oppervlak. Na verloop van tijd nemen druk en temperatuur in dit gas zo sterk toe dat er spontaan kernfusiereacties optreden. De witte dwerg wordt daardoor tijdelijk enorm helder, en het lijkt alsof er een nieuwe ster ( stella nova) aan de hemel is verschenen. Zo'n nova is vaak enkele weken of maanden zichtbaar. Het ontbrande gas is zo heet dat er ook röntgenstraling wordt geproduceerd, maar die is pas na verloop van tijd zichtbaar; eerst moet de gasschil die bij de nova-explosie de ruimte ingeblazen is voldoende zijn uitgedijd, waardoor hij ijl genoeg wordt om de röntgenstraling van het steroppervlak door te laten. Met XMM-Newton zijn röntgenwaarnemingen verricht aan enkele tientallen nova's in de kern van het nabijgelegen Andromedastelsel. Ongeveer een op de drie bleek zichtbaar te zijn op röntgengolflengten. Maar er werd ook ontdekt dat sommige nova's veel korter zichtbaar zijn in röntgenstraling dan andere. In sommige gevallen gaat het om een paar maanden; in andere om tientallen jaren. De verwachting is dat periodieke röntgenwaarnemingen van nova's waardevolle informatie kunnen opleveren over de omstandigheden aan het oppervlak van de geëxplodeerde ster.
Meer informatie:
X-rays provide a new way to investigate exploding stars
XMM-Newton
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

7 mei 2007
Met het Amerikaanse Chandra X-ray Observatory is de helderste supernova-explosie ooit waargenomen. Supernova's zijn zware sterren die aan het eind van hun leven exploderen, wanneer kernreacties in het hete inwendige tot stilstand komen. De supernova, SN 2006gy geheten, vond plaats in het sterrenstelsel NGC 1260, op 240 miljoen lichtjaar afstand van de aarde. Hij produceerde meer energie dan welke andere supernova ook, maar door de grote afstand was de explosie toch alleen met krachtige telescopen te zien. De geëxplodeerde ster was mogelijk 150 maal zo zwaar als de zon. Volgens de onderzoekers ontstond de supernova misschien door een ander explosiemechanisme: in de kern geproduceerde gammastraling wordt omgezet in paren deeltjes en antideeltjes, waardoor de stralingsdruk in de kern vermindert. Dat kan tot een ineenstorting van de ster leiden, met een titanische explosie als gevolg. In ons eigen Melkwegstelsel zou de ster Eta Carinae, op slechts 7500 lichtjaar afstand, binnenkort ook op die manier aan zijn eind kunnen komen. De Chandra-waarnemingen aan SN 2006gy worden gepubliceerd in The Astrophysical Journal.
Meer informatie:
NASA's Chandra Sees Brightest Supernova Ever
Chandra X-ray Observatory
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 april 2007
Warm gas dat aan de greep van de superzware zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels is ontsnapt, is mogelijk de bron van een vorm van 'intergalactische vervuiling'. Dat denken onderzoekers die met behulp van de Europese röntgensatelliet XMM-Newton waarnemingen hebben verricht van het actieve stelsel NGC 4051. Zwarte gaten staan bekend als veelvraten, maar de materie die zij om zich heen verzamelen, wordt dermate heet dat een deel ervan nog nét kan ontsnappen. Bij stelsels als NGC 4051 is dan ook heet gas te zien dat met snelheden van enkele duizenden kilometers per seconde door de kern wordt uitgestoten. Maar om hoeveel gas gaat het eigenlijk? Uit de metingen met XMM-Newton blijkt het in het geval van NGC 4051 om twee tot vijf procent van de materie uit de accretieschijf rond het (twee miljoen zonsmassa zware) zwarte gat in de kern te gaan. Dat is minder dan sommige astronomen verwachtten. Vastgesteld is wel dat het gas elementen zwaarder dan helium bevat, waaronder ook koolstof, dat een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van leven zoals wij dat kennen. De bijdrage van NGC 4051 aan de verrijking van de intergalactische materie mag dan niet zo groot zijn, vermoed wordt dat de veel actievere quasars, zoals die in de begintijd van het heelal bestonden, wél hun steentje hebben bijgedragen. Het grootste deel van de zware elementen in de intergalactische ruimte is waarschijnlijk echter afkomstig van een ander type sterrenstelsels: de zogeheten ultraheldere infrarood-stelsels.
Meer informatie:
XMM-Newton pinpoints intergalactic polluters

19 april 2007
Radiosterrenkundigen hebben een zes miljoen lichtjaar grote intergalactische plasmawolk ontdekt. Het bestaan van deze diffuse wolk van hoogenergetische elektronen kan een aanwijzing zijn dat superzware zwarte gaten een belangrijke bron van kosmische (deeltjes)straling zijn. De plasmawolk werd met de grote radiotelescoop van Arecibo ontdekt naast de Coma-cluster, een verzameling van ongeveer 100.000 sterrenstelsels. De vraag is nu waar de wolk geladen deeltjes vandaan komt. In het gebied bevinden zich waarschijnlijk meerdere grote radiostelsels, waarvan wordt aangenomen dat ze een superzwaar zwart gat in hun centrum hebben. Volgens de onderzoekers is het denkbaar dat deze zware gaten de bron zijn van magnetisch veld dat zich tot ver in de intergalactische ruimte uitstrekt. Een dergelijk veld zou geladen deeltjes tot grote snelheden versnellen. De ontdekking heeft ook implicaties voor het onderzoek van de kosmische achtergrondstraling, want plasmawolken als deze zenden straling uit op de dezelfde frequenties en zijn dus een storende factor bij het in kaart brengen van de reststraling van de oerknal.
Meer informatie:
Scientists Discover Vast Intergalactic Cloud of Plasma

17 april 2007
Het grootste deel van de materie in het heelal bestaat niet uit protonen, neutronen en elektronen, maar uit ongrijpbare 'donkere materie' die alleen waarneembaar is, omdat zij een aantrekkingskracht op haar omgeving uitoefent. Donkere materie is overal, maar rond sterrenstelsels en clusters van sterrenstelsels worden opeenhopingen ervan aangetroffen. Een internationaal onderzoeksteam heeft nu de verdeling van 'normale' en donkere materie in negen sterrenstelsels in kaart gebracht. Daarbij is gebruik gemaakt van het gravitatielenseffect' het verschijnsel dat de zwaartekracht van een zwaar object (zoals een sterrenstelsel) het licht van een verder weg gelegen object (meestal een quasar) afbuigt. Dat resulteert in meervoudige afbeeldingen van het verre object, waaruit de totale materieverdeling van het voorgrondobject kan worden afgeleid. Door tevens het uitgezonden sterlicht van het voorgrondobject te analyseren, kan worden vastgesteld wat de bijdrage van de stermassa aan deze materieverdeling is. Het verschil tussen beide levert de verdeling van de donkere materie op.
Meer informatie:
Mapping the invisible: dark matter charted out to five billion light years

17 april 2007
Een team van Britse, Franse en Duitse sterrenkundigen heeft ontdekt dat de meerderheid van de verste sterrenstelsels die tot nu toe zijn waargenomen nog bezig zijn met de eerste geboortegolven van sterren. Het licht van deze stelsels is uitgezonden toen het heelal nog tien keer zo jong was als nu en een leeftijd van ruim een miljard jaar had. De stelsels produceren in hoog tempo nieuwe sterren, maar deze geboortegolven zijn mogelijk van korte duur (enkele tientallen miljoenen jaren), al is het goed mogelijk dat de eerste generaties sterren zo veel stof produceren dat het verdere verloop van de stervorming aan het zicht onttrokken wordt. Het systematische onderzoek, dat met behulp van de ruimtetelescopen Hubble en Spitzer en de Very Large Telescope is uitgevoerd, heeft ook inzicht gegeven in de evolutie van sterrenstelsels in de begindagen van het heelal. Daarbij is met name gekeken naar de verschillen tussen de allerverste stelsels en stelsels die ongeveer een miljard jaar later zijn ontstaan. Gebleken is dat de laatste groter en zwaarder zijn, meer zware elementen bevatten en langdurigere perioden van stervorming hebben doorgemaakt. Dat is in overeenstemming met de heersende opvatting dat de huidige grote sterrenstelsels het resultaat zijn van samensmeltingen van kleinere stelsels.
Meer informatie:
Caught in the act : forming galaxies captured in the young universe by HST, VLT & Spitzer

12 april 2007
Met de Amerikaanse röntgensatelliet Chandra is een bijzondere verduistering waargenomen: die van het superzware zwarte gat in de kern van het sterrenstelsel NGC 1365. Of eigenlijk van de schijf met hete materie die dit zwarte gat omringt. Deze schijf is te klein om met een telescoop als zodanig waarneembaar te zijn, maar is wel een heldere (punt)bron van röntgenstraling. Door een gelukkig toeval ging de schijf onlangs tijdelijk schuil achter een dichte wolk van gas en stof die zich op ongeveer een honderdste lichtjaar van het zwarte gat bevindt. Hierdoor werd het mogelijk een schatting van de grootte ervan te maken. Hij blijkt ongeveer 1 miljard kilometer groot te zijn' zeven keer de afstand aarde-zon. Dat betekent dat de materie in de schijf zich dermate dicht bij het zwarte gat bevindt, dat zij binnen honderd jaar erdoor wordt opgeslokt.
Meer informatie:
Chandra sees remarkable eclipse of black hole
Black Hole Eclipse

10 april 2007
De 'spook-spiraalarmen' van het sterrenstelsel M106 zijn indirect veroorzaakt door straalstromen van elektrisch geladen deeltjes uit de kern van het stelsel. Die conclusie trekken astronomen van de Universiteit van Maryland op basis van waarnemingen van het sterrenstelsel die verricht zijn met röntgentelescopen in een baan om de aarde. M106, op 23,5 miljoen lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Jachthonden, heeft twee 'gewone' spiraalarmen die veel heldere sterren en stervormingsgebieden bevatten, en daar tussenin twee 'spook-armen' die alleen zichtbaar zijn in röntgen- en radiostraling. Deze 'anomale armen' bestaan uit extreem heet gas, waarschijnlijk als gevolg van schokgolven. Waarnemingen van NASA's Chandra X-ray Observatory, de Europese kunstmaan XMM-Newton en de Amerikaanse Swift-satelliet doen nu vermoeden dat de schokgolven veroorzaakt zijn door straalstromen van elektrisch geladen deeljes, afkomstig uit de actieve kern van het sterrenstelsel. Die straalstromen (jets) liggen bijna in het vlak van het sterrenstelsel, waardoor ze schokgolven in het interstellaire gas veroorzaken. De spiraalstructuur ontstaat vervolgens door de rotatie van het sterrenstelsel.
Meer informatie:
Mystery spiral arms explained?
Persbericht NASA Goddard Space Flight Center
Persbericht University of Maryland
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 april 2007
Met behulp van de Hubble Space Telescope is de kosmische afstandsschaal nauwkeurig gekalibreerd. Afstanden tot ver verwijderde sterrenstelsels zijn gebaseerd op het gedrag van een bepaald type veranderlijke sterren, cepheïden genaamd. Maar om die zogeheten periode-lichtkrachtrelatie goed toe te passen, moeten de afstanden van cepheïden in ons eigen Melkwegstelsel op een directe, onafhankelijke manier bekend zijn. Cepheïden zijn echter vrij zeldzaam, en bevinden zich op grote afstand van de zon. Sterrenkundigen van de Universiteit van Texas zijn er nu echter in geslaagd om van tien cepheïden in het Melkwegstelsel de afstand te meten op basis van hun parallax: de minieme jaarlijkse schommeling aan de hemel die een afspiegeling is van de draaiing van de aarde om de zon. Daarvoor werden de Fine Guidance Sensors van de Hubble Space Telescope gebruikt. Op basis van deze metingen zal de Hubbleconstante (een maat voor de uitdijingssnelheid van het heelal) straks veel nauwkeuriger bepaald kunnen worden dan nu het geval is. De resultaten van de Texaanse astronomen worden deze maand gepubliceerd in The Astronomical Journal.
Meer informatie:
Texas Astronomers Achieve Major Improvement in Cosmic Distance Scale with Hubble Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

4 april 2007
Sterrenkundigen hebben een ster ontdekt die binnen twee jaar tijd twee keer explodeerde. Het gaat om een zware ster in het sterrenstelsel UGC 4904, op 77 miljoen lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Lynx. Op 20 oktober 2004 werd in dat stelsel een 'nieuwe ster' ontdekt door de Japanse amateurastronoom Koichi Itagaki. Aanvankelijk werd aangenomen dat het om een supernova ging - een uitbarsting waarbij een zware ster gewoonlijk compleet uit elkaar spat. Later bleek dat er gewoon sprake was van een zeer energierijke uitbarsting op de ster, zoals ze wel vaker voorkomen op LBV-sterren ( luminous blue variables). Maar iets minder dan twee jaar later, op 11 oktober 2006, onderging de ster een tweede explosie. Dit keer was er wel degelijk sprake van een echte supernova (SN 2006jc geheten). De weggeblazen materie van de supernova ramde binnen een paar uur de eerder uitgestoten gasschil, waarbij veel röntgenstraling werd geproduceerd. Als gevolg daarvan nam SN 2006jc drie maanden lang in röntgenhelderheid toe - iets wat nog nooit eerder is vertoond. De ontdekking van de dubbele uitbarsting werpt een nieuw licht op de allerlaatste levensfasen van zware sterren.
Meer informatie:
Massive star burps, then explodes
Persbericht NASA Goddard Space Flight Center
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

3 april 2007
Met de Hubble Space Telescope is een zeer gedetailleerde opname gemaakt van het balkspiraalstelsel NGC 1672. Het sterrenstelsel staat op ruim 80 miljoen lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Goudvis, en is alleen vanaf het zuidelijk halfrond zichtbaar. Balkspiraalstelsels hebben een langgerekte centrale structuur van sterren (de zogeheten balk), en meestal twee spiraalarmen die aan de uiteinden van de balk ontspringen. Computersimulaties doen vermoeden dat zo'n balkstructuur niet erg lang kan bestaan; misschien kan het uiterlijk van een sterrenstelsel in de loop van honderden miljoenen jaren wisselen van een gewoon spiraalstelsel in een balkspiraal. NGC 1672 is bovendien een zogeheten Seyfert-stelsel, met een extra heldere kern. In de spiraalarmen van het stelsel zijn blauwe clusters van pasgeboren zware sterren te zien, en op de originele versie van de foto zijn ook achtergrondstelsels zichtbaar die enigszins roodgekleurd zijn doordat een deel van hun licht is geabsorbeerd door stof in het voorgrondstelsel. De Hubble-foto is in de zomer van 2005 gemaakt door de Advanced Camera for Surveys; de opname werd vandaag vrijgegeven door het Hubble Heritage Team van het Space Telescope Science Institute.
Meer informatie:
Hubble's view of barred spiral galaxy NGC 1672
Hubble Heritage Project
Hogeresolutieversie van de Hubble-foto (10 MB)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

28 maart 2007
Op 17 april 2006, om 8 minuten over 11, ging het alarm af in de controlekamer van de Europese Very Large Telescope. Paniek was er niet, want het betrof slechts het signaal dat de Swift-satelliet een nieuwe gammaflits had waargenomen' de intense stralingsuitbarsting van een exploderende ster op (in dit geval) 9,3 miljard lichtjaar afstand. Het alarm zette de VLT Rapid Response Mode in werking, een systeem dat bedoeld is om een van de vier VLT-telescopen automatisch op de positie van de gammaflits te richten om spectra ervan op te nemen. Met het vastleggen van het eerste spectrum werd binnen tien minuten na de Swift-detectie begonnen. Dat was een record, maar dat hield niet lang stand: op 7 juni 2006 werd het bij een andere gammaflits nog eens ruim twee minuten scherper gezet. Het snel vastleggen van het spectrum van een gammaflits is wenselijk, omdat de optische 'nagloed' van een gammaflits slechts enkele uren helder genoeg is. De spectra van de gammaflits van 17 april 2006 waren gedetailleerd genoeg om te kunnen waarnemen hoe de straling van de explosie een gaswolk 5500 lichtjaar verderop tot gloeien bracht.
Meer informatie:
VLT Automatically Takes Detailed Spectra of Gamma-Ray Burst Afterglows Only Minutes After Discovery

27 maart 2007
Veel meer dan een nummer was het spiraalstelsel NGC 5584, dat in het sterrenbeeld Maagd te vinden is, tot nog toe niet. Maar sinds 1 maart wordt het stelsel opgesierd door de verschijning van de helderste supernova van dit jaar, SN 2007af. Met een helderheid van magnitude 13 is de ontplofte ster al waarneembaar met betrekkelijk kleine amateur-telescopen. NGC 5584 bevindt zich op een afstand van 75 miljoen lichtjaar en is een (iets kleinere) soortgenoot van ons Melkwegstelsel. De supernova is er een van type Ia, wat wil zeggen dat het een ontploffende witte dwergster betreft.
Meer informatie:
The Purple Rose of Virgo

26 maart 2007
Het overgrote merendeel van de sterren in de buurt van de zon behoren tot de Melkweg. Recentelijk werd echter de ster HE0437-5439 ontdekt op grote afstand (circa 200 duizend lichtjaar) van de Melkweg. Gebleken is dat deze ster met een snelheid van zo'n 2,6 miljoen kilometer per uur (723km/s) beweegt vanaf het nabij gelegen sterrenstelsel de Grote Magelhaense Wolk. Met behulp van gedetailleerde berekeningen van de dynamische wisselwerking tussen sterren onderling hebben de onderzoekers Alessia Gualandris en Simon Portegies Zwart van de Universiteit van Amsterdam aangetoond dat de ster HE0437-5439 ongeveer 25 miljoen jaar geleden is weggeschoten uit een sterrenhoop in de Grote Magelhaense wolk. Hun resultaten zijn gepubliceerd in het tijdschrift Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.
Meer informatie:
Supersnelle ster weggeschoten door zwart gat in naburig sterrenstelsel
Webpagina van dr. Portegies Zwart

15 maart 2007
De grootste geautomatiseerde telescoop ter wereld heeft sterrenkundigen in staat gesteld om, kort na de verschijning ervan, polarisatiemetingen te doen aan een gammaflits (Science Xpress, 15 maart). De gammaflits werd op 18 april 2006 gedetecteerd met de Amerikaanse Swift-satelliet en slechts 203 seconden later opgepikt door de 2-meter Liverpool-telescoop op het Canarische eiland La Palma. De polarimeter van deze telescoop, heel toepasselijk RINGO geheten, kon daardoor honderd keer zo vroeg metingen doen aan het optische nagloeien van een gammaflits dan eerder was gelukt. Zulke metingen worden gebruikt om de aanwezigheid van magnetische velden aan te tonen. In dit geval was het resultaat juist negatief: in het materiaal rond de ontplofte ster die de gammaflits veroorzaakte werd geen sterk magnetisch veld aangetroffen. Daarmee kan een aantal theorieën over het nog slecht begrepen mechanisme dat de gammaflits aandrijft naar de prullenbak worden verwezen. Doorgaans wordt aangenomen dat de energie van de enorme ontploffing grotendeels wordt afgevoerd in de vorm van nauwe materiebundels die aan de polen van de ster ontspringen. Maar hoe deze materiebundels of 'jets' ontstaan is nog onduidelijk. Een populaire theorie was dat sterke magnetische velden een belangrijke rol bij het bundelingsproces spelen, maar dat lijkt nu toch niet het geval.
Meer informatie: Robotic Telescope Unravels Mystery of Cosmic Blasts

12 maart 2007
De Amerikaanse röntgensatelliet Chandra heeft, samen met de infraroodsatelliet Spitzer en telescopen op aarde, een panorama van een flink stuk hemel (in het sterrenbeeld Boötes) gemaakt. Door de belichtingstijd relatief kort te houden, zijn daarop alleen de helderste objecten te zien: de kernen van actieve sterrenstelsels op afstanden van 6 tot 11 miljard lichtjaar. De enorme energieproductie van deze kernen wordt doorgaans toegeschreven aan superzware zwarte gaten die materie uit hun omgeving opslokken. Op het panorama zijn duizenden van deze objecten te zien. Een opmerkelijk resultaat van de inventarisatie is dat deze vraagtekens zet bij een veelgebruikt model voor de omgeving van de superzware zwarte gaten. Volgens dat model zijn superzware zwarte gaten omringd door een brede gordel van gas en stof, wat er toe zou leiden dat het zicht op het zwarte gat vanaf de aarde in uiteenlopende mate gehinderd zou moeten zijn. Dat laatste resulteert in absorptie van de straling die de in het zwarte gat vallende materie uitzendt. Opmerkelijk genoeg laat de inventarisatie nu zien dat in de ene helft van de gevallen nauwelijks gas aanwezig is en in andere helft juist veel: tussenliggende gevallen zijn er praktisch niet.
Meer informatie: New panorama reveals more than a thousand black holes

8 maart 2007
Sommige gammaflitsen worden mogelijk veroorzaakt bij de vorming van magnetars - neutronensterren met een extreem sterk magnetisch veld. Gammaflitsen zijn energierijke explosies die alleen met telescopen in de ruimte waargenomen kunnen worden. Algemeen wordt aangenomen dat de lange gammaflitsen (die gemiddeld langer dan twee seconden duren) ontstaan wanneer een zware ster aan het eind van zijn leven ineenstort tot een zwart gat. Met NASA's Swift-satelliet is op 29 juli 2006 echter een lange gammaflits waargenomen waarvan ook de zogeheten nagloeier extreem lang zichtbaar was: vele maanden. Nagloeiers van gammaflitsen zijn waarneembaar op allerlei golflengten, van röntgenstraling tot radiostraling. Het feit dat de nagloeier zo lang waarneembaar bleef, betekent dat er continu energie werd geproduceerd. Waarschijnlijk is bij de sterexplosie dan ook geen zwart gat ontstaan, maar een sterk gemagnetiseerde neutronenster. Het extreem sterke magnetisch veld remt de rotatie van de neutronenster af, en de vrijkomende energie kan de lange zichtbaarheid van de nagloeier verklaren. Ook enkele andere gammaflitsen die door Swift zijn waargenomen, zijn mogelijk door magnetars ontstaan.
Meer informatie:
Gamma-Ray Burst Challenges Theory
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

7 maart 2007
Sterrenkundigen hebben ontdekt dat een vreemd sterrenstelsel in het sterrenbeeld Centaurus veel dichterbij staat (en dus ook veel kleiner is) dan altijd werd aangenomen. Het gaat om NGC 5011C, een zwak sterrenstelsel dat zich aan de hemel vlakbij het relatief heldere stelsel NGC 5011B bevindt. Van 5011B is bekend dat het deel uitmaakt van de Centaurus-cluster, op 150 miljoen lichtjaar afstand. Diezelfde afstand staat in de literatuur ook vermeld voor NGC 5011C. Als beide stelsels even ver weg staan, zou hun onderlinge afstand slechts 45.000 lichtjaar bedragen. Toch vertonen de sterrenstelsels geen vervormingen als gevolg van zwaartekrachtsstoringen. ESO-astronoom Ivo Saviane en zijn Australische collega Helmut Jerjen hebben de afstand tot 5011C nu opnieuw bepaald met de Europese 3,6-meter telescoop op Cerro La Silla in Chili. Daarbij bleek dat het stelsel veel dichterbij staat, op niet meer dan ca. 13 miljoen lichtjaar. In plaats van een vreemd reuzenstelsel blijkt het opeens een vrij onbeduidend dwergstelsel te zijn.
Meer informatie:
The Giant that Turned Out to be a Dwarf
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 maart 2007
Toen het heelal half zo oud was als nu, waren sterrenstelsels vormelozer en verliep de vorming van nieuwe sterren in een veel hoger tempo. Maar voor alle sterrenstelsels - spiraalstelsels, elliptische stelsels en zelfs de misvormde resultaten van kosmische botsingen - geldt dat er een bijzondere relatie bestaat tussen de totale massa en de snelheidsverdeling van gaswolken en sterren. Dat zijn enkele van de resultaten van het AEGIS-project, waaraan een themanummer van Astrophysical Journal Letters is gewijd. AEGIS staat voor All-wavelength Extended Groth-strip International Survey. Vier ruimtetelescopen (waaronder de Hubble Space Telescope) en vier grote instrumenten op de grond (waaronder de 10-meter Keck II-telescoop) hebben de afgelopen jaren onderzoek gedaan aan een vrij kleine strook aan de sterrenhemel waarin een slordige vijftigduizend sterrenstelsels zijn onderzocht op afstanden tot ca. 8 miljard lichtjaar. Doel was een beter beeld te krijgen van de eigenschappen van sterrenstelsels toen het heelal ongeveer half zo oud was als nu. Behalve de bovengenoemde resultaten zijn ook enkele nieuwe zwaartekrachtslenzen gevonden, alsmede een sterrenstelsel met twee zwarte gaten in het centrum. De AEGIS-resultaten leggen naar verwachtingen belangrijke randvoorwaarden op aan theoretici die modellen ontwikkelen voor de oorsprong en evolutie van sterrenstelsels.
Meer informatie:
Hubble pans across heavens to harvest 50,000 evolving galaxies
AEGIS
Persbericht W.M. Keck Observatory
Persbericht University of California at Berkeley
Persbericht University of California at Santa Cruz
Artikelenserie in Astrophysical Journal Letters
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

2 maart 2007
Met de Hubble Space Telescope is een sterrenstelsel ontdekt dat uiteengerukt wordt door de getijkrachten van een zware cluster van sterrenstelsels. De cluster (Abell 2667) bevat zoveel massa (voornamelijk in de vorm van donkere materie) dat hij als een zwaartekrachtlens werkt voor verder weg gelegen objecten. Zo'n sterk vervormd beeld van een achtergrondstelsel is op de foto zichtbaar, iets rechts van het midden. In de linkerbovenhoek van de Hubble-foto is echter een spiraalvormig sterrenstelsel te zien dat iets groter en zwaarder is dan ons eigen Melkwegstelsel, maar dat sterk vervormd is door de getijkrachten van de cluster, waar het stelsel met een snelheid van 3,5 miljoen kilometer per uur doorheen beweegt. Het sterrenstelsel verliest op deze manier het grootste deel van zijn interstellaire gasvoorraad. Volgens de onderzoekers, onder leiding van Luca Cortese van de universiteit van Cardiff, zijn dit soort ontmoetingen dan ook de verklaring voor het feit dat er tegenwoordig veel minder gasrijke sterrenstelsels in het heelal voorkomen dan enkele miljarden jaren geleden.
Meer informatie:
Hubble sees 'Comet Galaxy' being ripped apart by galaxy cluster
Closeup van het vervormde sterrenstelsel
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

22 februari 2007
Met de Hubble-ruimtetelescoop en de röntgensatelliet XMM-Newton zijn nieuwe opnamen gemaakt van (het restant van) van supernova 1987A. Deze supernova was destijds de helderste in zijn soort in meer dan vier eeuwen. De ontploffende ster bevond zich op een afstand van 163.000 lichtjaar, maar was desondanks geruime tijd met het blote oog waarneembaar. Met Hubble worden al sinds 1990 opnamen van het overblijfsel van de ster gemaakt, en daarmee is SN 1987A de best onderzochte supernova ooit. De heldere, vlekkerige ring op de foto bestaat uit materie die de ster naar schatting 20.000 jaar vóór de explosie heeft uitgestoten. Deze materie is ongeveer tien jaar na de explosie getroffen door de schokgolf van de supernova, die de materie verhit en aan het gloeien brengt. In de loop van de jaren is de ring steeds 'completer' geworden en zendt ook steeds meer röntgenstraling uit. Naar verwachting zal hij binnen enkele jaren zijn maximale helderheid bereiken en daarbij zo veel licht gaan uitstralen, dat de omgeving van de voormalige ster zichtbaar wordt en nader kan worden bestudeerd. Op die manier hopen sterrenkundigen er achter te komen wat zich de laatste 20.000 jaar in het bestaan van de ster heeft afgespeeld. Onduidelijk is nog of de ontplofte ster deel uitmaakte van een dubbelstersysteem en of er na de explosie een neutronenster of misschien zelfs een zwart gat is ontstaan.
Meer informatie:
The NASA/ESA Hubble Telescope Celebrates Supernova 1987A's 20th Anniversary
XMM-Newton's anniversary view of supernova SN 1987A

16 februari 2007
In sommige dubbelsterren heersen helse omstandigheden. Zeker als beide sterren elke maand ongeveer een aardmassa aan materie de ruimte in blazen in de vorm sterrenwind. Waar deze sterrenwinden op elkaar botsen lopen de temperaturen op tot in de miljoenen graden, waardoor veel röntgenstraling vrijkomt. In ons Melkwegstelsels zijn enkele tientallen van zulke dubbelsterren bekend. En nu is er voor het eerst ook eentje buiten ons stelsel ontdekt: in de Kleine Magelhaense Wolk. Dat is gebeurd met de röntgensatellieten XMM-Newton en Chandra. Het dubbelstersysteem, HD 5980, bestaat uit twee sterren van respectievelijk vijftig en dertig zonsmassa's die slechts 90 miljoen kilometer van elkaar verwijderd zijn en in twintig dagen om elkaar draaien.
Meer informatie:
First X-ray detection of a colliding-wind binary beyond the Milky Way

14 februari 2007
Om ons Melkwegstelsel en het Andromedastelsel draaien kleine sterrenstelsels die zeer weinig sterren en vrijwel geen gas bevatten. Ze zijn het grootste deel van hun lichtgevende materie kwijtgeraakt en bestaan grotendeels uit donkere materie. Hierdoor zijn deze stelsels zo lichtzwak, dat alleen de relatief nabije exemplaren worden waargenomen. Aangenomen wordt echter dat het heelal wemelt van zulke stelsels. Een nieuw computermodel van de Zwitserse sterrenkundige Lucio Mayer en enkele collega's probeert het bestaan van deze stelsels te verklaren (Nature, 15 februari 2007). Uit de modelberekeningen blijkt dat de donkere stelsels als normale dwergstelsels begonnen zijn. Ze zouden hun gas zijn kwijtgeraakt doordat ze vroeg in hun bestaan door hun moederstelsel heen zijn gegaan. Wat dan overblijft zijn de sterren die net op tijd in het stelsel waren gevormd en een omhulsel van donkere materie, die veel minder hinder ondervindt van de doortocht door het grotere stelsel dan normale materie. Een en ander betekent dat donkere stelsels dus alleen in de buurt van andere, grotere stelsels voorkomen. Het bestaan van deze stelsels kan overigens ook een ander probleem uit de wereld helpen. Kosmologische modellen voorspellen namelijk dat sterrenstelsels als het onze door tal van kleine satellietstelsels omgeven moeten zijn' veel meer dan we nu waarnemen. Het is mogelijk dat deze stelsels er wel degelijk zijn, maar gewoon weinig licht geven.
Meer informatie:
Scientists elucidate the origin of the darkest galaxies in the universe

9 februari 2007
Met de Sloan Digital Sky Survey is ontdekt dat verre quasars in het heelal niet willekeurig in de ruimte zijn verdeeld, maar gegroepeerd zijn in grote clusters, onderling gescheiden door lege gebieden. Met de Sloan-telescoop, die een kwart van de sterrenhemel gedetailleerd in kaart heeft gebracht, zijn duizenden quasars waargenomen op zeer grote afstanden - genoeg om statistisch onderzoek te doen naar hun ruimtelijke verdeling. Het blijkt dat ze ruwweg dezelfde driedimensionale verdeling vertonen als wordt voorspeld voor de donkere materie in de jeugd van het heelal. Quasars zijn de heldere, actieve kernen van sterrenstelsels die een superzwaar zwart gat in hun centrum herbergen. Je verwacht dat zulke objecten vooral ontstaan op plaatsen waar de dichtheid van de samenklonterende donkere materie het hoogst is. De waargenomen clustering van quasars komt daar inderdaad goed mee overeen. Wat niet wegneemt dat het nog steeds een groot raadsel is hoe er zo vroeg in de evolutie van het heelal al grote sterrenstelsels met superzware zwarte gaten kunnen zijn ontstaan.
Meer informatie:
Distant quasars live in massive dark matter halos
Vakpublicatie over de Sloan-resultaten
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

8 februari 2007
Energierijke magnetische stromen vormen mogelijk de motor achter de krachtigste explosies in het heelal. Zulke gammaflitsen, die in een paar seconden evenveel energie produceren als de zon in tien miljard jaar, ontstaan wanneer zware, snel roterende sterren aan het eind van hun leven ineenstorten tot een zwart gat. Algemeen wordt aangenomen dat de eigenlijke gammaflits veroorzaakt wordt door schokgolven in weggeblazen sterrengas. Maar nieuwe waarnemingen met NASA's Swift-satelliet, die gepubliceerd zullen worden in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society , doen vermoeden dat magnetische 'straalstromen' een belangrijkere rol spelen. Uit de Swift-waarnemingen is afgeleid dat de straling van de gammaflits op ca. tien miljard kilometer afstand van het pas gevormde zwarte gat ontstaat - honderd keer zo ver als tot nu toe werd aangenomen. Dat doet vermoeden dat interne schokgolven niet verantwoordelijk kunnen zijn. In plaats daarvan neemt de Amerikaanse astronoom Pawan Kumar aan dat er sprake is van magnetische 'jets', waarvan de energie op zekere afstand van het zwarte gat wordt omgezet in gammastraling.
Meer informatie:
Magnetic explosions in the distant universe
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

10 januari 2007
Achter de relatief nabije bolvormige sterrenhoop NGC 6397 blijken enkele verre sterrenhopen schuil te gaan. Dat volgt uit Hubble-onderzoek van een klein stukje van de 8500 lichtjaar verre bolhoop. Tussen de vele sterren bleek een groot elliptisch sterrenstelsel verstopt te zitten, dat zelf ook een paar honderd bolhopen bevat. Hoewel elk van deze sterrenhopen waarschijnlijk honderden of duizenden sterren telt, vertonen ze zich door hun grote afstand als eenvoudige lichtpuntjes. Uit nader onderzoek bleek dat het stelsel zich op een afstand van ongeveer een miljard lichtjaar bevindt. Daarmee zijn de bolhopen in het stelsel de verste die ooit zijn waargenomen.
Meer informatie:
Astronomers find the most distant star clusters hidden behind a nearby cluster

9 januari 2007
In de Kleine Magelhaense Wolk is de vorming van een 'superbel' ontdekt' een reusachtige holte in het interstellaire gas rond een stervormingsgebied, die ontstaat door een reeks elkaar overlappende supernova-explosies. Volgens de onderzoekers is de betreffende superbel nog niet voltooid. Het onderzoek ervan is interessant, omdat het gedrag van materie en energie in een superbel gevolgen heeft voor de vorming van planetenstelsels. In de loop van hun bestaan maken zware sterren zware elementen aan waarmee ze het interstellaire medium verrijken. Ook het ontstaan van ons zonnestelsel wordt wel aan het ontstaan van een superbel toegeschreven.
Meer informatie:
Superbubble of supernova remnants caught in act of forming

8 januari 2007
Onderzoekers van drie Amerikaanse universiteiten hebben aan de hand van computersimulaties onderzocht wat er gebeurt als drie sterrenstelsels, elk met een superzwaar zwart gat in hun kern, met elkaar samensmelten. In de kernen van verscheidene sterrenstelsels zijn al dubbele superzware zwarte gaten waargenomen, waarvan wordt aangenomen dat deze ten slotte één zwaarder exemplaar zullen vormen. Drievoudige samensmeltingen, zoals die vooral in de begintijd van het heelal veel zullen hebben plaatsgevonden, zouden echter een veel chaotischer verloop hebben. Niet zelden zou daarbij één superzwaar zwart gat of zelfs een dubbel exemplaar de lege ruimte in geslingerd worden. De onderzoekers hopen zulke rondzwervende superzware 'dubbelgaten' te kunnen opsporen aan de hand van de gravitatiestraling die zij produceren.
Meer informatie:
Astronomers find triple interactions of supermassive black holes to be common in early universe

8 januari 2007
Met behulp van de Very Large Telescope van ESO en de Keck-telescoop op Hawaï hebben Zwitserse en Amerikaanse astronomen een bijzondere quasar ontdekt. Waarschijnlijk betreft het een echte drievoudige quasar, en geen meervoudige afbeelding van één en hetzelfde object zoals die ten gevolge van het zogeheten gravitatielenseffect veel te zien zijn. De drie quasars hebben dezelfde roodverschuiving en bevinden zich dus op dezelfde afstand. Dat duidt erop dat het om een samenscholing gaat van drie superzware zwarte gaten gaat in de kernen van drie verre melkwegstelsels die dicht bij elkaar staan. Mogelijk betreft het drie stelsels die met elkaar in botsing zijn. De quasars liggen ruimtelijk slechts 100.000 tot 150.000 lichtjaar uit elkaar.
Meer informatie:
Large Telescopes Team Up to Help Astronomers Discover a Trio of Quasars

7 januari 2007
Sterrenkundigen hebben een populatie van sterren ontdekt die het bekende Andromedastelsel omzwermt. Door deze ontdekking is het stelsel in één klap vijf keer zo groot geworden. De nogal wijd verspreide verzameling van rode reuzensterren strekt zich tot op afstanden van 500.000 lichtjaar van het centrum van het Andromedastelsel uit. Desondanks zijn ze zelfs op die grote afstand door de zwaartekracht aan het stelsel gebonden. Waarschijnlijk betreft het de meest heldere leden van de halo van sterren rond het Andromedastelsel, waarnaar sterrenkundigen al tientallen jaren naar zochten. De rode reuzen zijn arm aan zware elementen, net als de halosterren van ons eigen Melkwegstelsel.
Meer informatie:
Astronomers discover an enormous halo of red giant stars around Andromeda

7 januari 2007
Uit opnamen van de Hubble-ruimtetelescoop blijkt dat het 54 miljoen lichtjaar verre dwergstelsel VCC128, dat deel uitmaakt van de Virgo-cluster, een dubbele kern heeft. De beide kernen zijn twee verzamelingen van sterren die aan weerszijden van een schijnbaar stabiele ringstructuur liggen. Het bestaan van deze ring duidt erop dat er een superzwaar zwart gat in het centrum. VCC128 is pas het derde stelsel waarbij een dubbele kern is waargenomen en tevens het kleinste stelsel dat van een superzwaar zwart gat voorzien lijkt. Het zwarte gat is naar schatting enkele miljoenen zonsmassa 's zwaar.
Meer informatie:
Astronomers detect black hole in tiny 'dwarf' galaxy

7 januari 2007
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft de verdeling van de donkere materie in (een stukje van) het heelal in kaart gebracht. Het betreft de tot nu toe grootste kaart in zijn soort. Ongeveer tachtig procent van de massa van het heelal bestaat uit donkere materie' materie die geen enkele vorm van elektromagnetische straling uitzendt, maar wel zwaartekracht uitoefent. Juist deze laatste eigenschap stelt onderzoekers in staat om deze materie op te sporen. Door met de Hubble-telescoop naar een klein stukje hemel te kijken, en op kleine afbuigingen van het licht van een half miljoen sterrenstelsels te letten (het zogeheten zwakke gravitatielenseffect), kon de verdeling van de donkere materie worden herleid.
Meer informatie:
First 3D map of the Universe 's Dark Matter scaffolding
Hubble Maps The Cosmic Web Of 'Clumpy' Dark Matter in 3-D

4 januari 2007
Waarnemingen met de röntgensatellieten Chandra en XMM-Newton duiden erop dat de bestaande indeling van supernova-explosies aan herziening toe is. De waarnemingen hadden betrekking op twee supernova-restanten in de Grote Magelhaense Wolk. De hoge concentratie ijzeratomen in deze restanten duiden erop dat het supernova's van type Ia betrof, waarvan wordt aangenomen dat ze voor rekening komen van witte dwergsterren die ontploffen nadat ze een kritische hoeveelheid materie van een nabije begeleider hebben opgeslokt. Het hete gas van de restanten is echter veel dichter en zendt meer röntgenstraling uit dan normale supernova-restanten van type Ia. De oorzaak hiervan wordt gezocht bij de voorlopers van de witte dwergen: sterren die aan het einde van hun bestaan een deel van hun buitenlagen afstoten waarna hun kernen overblijven. Het lijkt er nu op dat sommige van deze sterren meer gas hun omgeving in blazen dan andere. Waarschijnlijk betreft het relatief zware sterren die al vroeg in hun ontwikkeling materie van hun begeleider opslokken en vervolgens al na 100 miljoen jaar tot ontploffing komen' veel sneller dan andere supernova's van type Ia. Dat kan erop duiden dat de eigenschappen van supernova's van dit type lang niet zo homogeen zijn als tot nu toe werd aangenomen. En als dat inderdaad zo is, komt de bruikbaarheid van supernova's van type Ia als 'standaardkaarsen' bij de bepaling van grote afstanden in het heelal onder druk te staan.
Meer informatie:
X-ray Evidence Supports Possible New Class Of Supernova
Persbericht ESA

22 december 2006
Met de Canada-France-Hawaii-telescoop op Mauna Kea is zwaarterachtlenswerking ontdekt in een kleine, compacte groep van sterrenstelsels. Zwaartekrachtlenzen werden in de jaren zeventig voor het eerst ontdekt: het licht van ver verwijderde objecten wordt afgebogen, vervormd en versterkt door de zwaartekracht van een zwaar sterrenstelsel of een cluster van sterrenstelsels tussen het verre object en de aarde. In het geval van clusters kunnen merkwaardige lichtbogen ontstaan: de vervormde beeldjes van ver verwijderde sterrenstelsels. Zulke lichtbogen zijn nu ook gevonden in een veel kleinere groep van sterrenstelsels. Onderzoek aan zwaartekrachtlenzen maakt het mogelijk de verdeling van donkere materie in het heelal te bestuderen.
Meer informatie:
Group of galaxies found to bend the light of remote galaxies
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 december 2006
Sterrenhopen blijken veel langer in een dubbelsysteem te kunnen bestaan dan tot nu toe werd verondersteld. Meer dan 400 sterrenhopen in de Grote Magelhaense Wolk, een satellietstelsel van onze Melkweg, zijn tegen de verwachting in stabiel en draaien in paren om elkaar heen in een dubbelsysteem. Dat blijkt uit simulaties die zijn uitgevoerd door Simon Portegies Zwart van de Universiteit van Amsterdam en Stephanie Rusli van de Universiteit Leiden. Hun bevindingen worden begin volgend jaar gepubliceerd in 'Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'. Volgens de gangbare theorie zijn dubbele sterrenhopen instabiel en zouden ze binnen een paar miljoen jaar moeten samensmelten. Sommige systemen zijn echter veel ouder, bijvoorbeeld de sterrenhopen NGC 2136 en 2137, met een leeftijd van 100 miljoen jaar. Uit de simulaties blijkt dat de ingewikkelde interactie tussen deze twee sterrenhopen niet noodzakelijkerwijs leidt tot hun samensmelting.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 december 2006
Een internationaal team van astronomen, onder wie de Amsterdamse sterrenkundige Ralph Wijers, heeft bewijs ontdekt voor een nieuw type kosmische explosie, naast de al bekende gammaflitsen. De explosie lijkt plaats te vinden wanneer een zojuist ontstaan zwart gat vrijwel alle materie van zijn moederster verslindt. Gammaflitsen, de krachtigste explosies in het heelal, signaleren de vorming van een nieuw zwart gat, en zijn er in twee soorten: korte en lange. Lange gammaflitsen houden verband met de explosieve dood van zware sterren. Pas onlangs is het eerste bewijs geleverd over de herkomst van korte gammaflitsen. Die blijken te ontstaan uit de botsing van compacte objecten: neutronensterren of zwarte gaten. De nieuw ontdekte gammaflitsen lijken de eigenschappen van korte en lange gammaflitsen te combineren. De astronomen beschrijven hun bevindingen deze week in het wetenschappelijke tijdschrift Nature. Volgens de leider van het onderzoek, de Italiaan Della Valle, is er sprake van óf een nieuw soort botsing, die in staat is lange gammaflitsen te veroorzaken, óf een nieuw soort sterexplosie waarin materie niet kan ontsnappen aan het zwarte gat.
Persbericht ESO
Persbericht NASA
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

18 december 2006
Met de Spitzer Space Telescope, een NASA-satelliet die waarnemingen doet aan infrarode straling uit het heelal, is mogelijk de zwakke gloed opgevangen van de allereerste objecten in het heelal. Kort na de oerknal klonterde materie zich samen tot extreem zware sterren, gegroepeerd in mini-sterrenstelsels. Die eerste objecten zonden energierijke ultraviolette straling uit. Maar omdat die straling miljarden jaren naar ons op weg is geweest door het uitdijende heelal, is de golflengte ervan opgerekt tot in het infrarood. Sterrenkundigen hebben lang geleden al een 'infrarode achtergrondstraling' ontdekt, maar de ware aard daarvan was nooit bekend. Met de Spitzer-telescoop is nu gevonden dat die achtergrondstraling niet helemaal uniform is, maar een bepaalde vorm van clustering vertoont. Vermoedelijk gaat het dus om roodverschoven straling van de allereerste materieconcentraties in de prille jeugd van het heelal.
Meer informatie:
NASA Telescope Picks Up Glow of Universe's First Objects
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 december 2006
Onderzoek dat Franse en Italiaanse sterrenkundigen met de Very Large Telescope hebben gedaan, duidt erop dat de evolutie van sterrenstelsels niet alleen een kwestie van 'aanleg' is, maar mede wordt bepaald door de omgeving waarin de stelsels zich bevinden. Dat volgt uit de bepaling van de zogeheten kleur/dichtheidsrelatie van ruim 6500 stelsels tot op afstanden van 9 miljard lichtjaar. Sterrenstelsels kunnen ruwweg in twee groepen worden onderverdeeld: rode stelsels, waarin vrijwel geen nieuwe sterren geboren worden, en blauwe stelsels, die juist wel stervormingsactiviteit vertonen. Uit het nieuwe onderzoek blijkt nu dat er in het heelal een grootschalige evolutie gaande is: grote, heldere sterrenstelsels raken eerder door hun stervormingmateriaal heen, en worden dus eerder 'rood', dan minder heldere stelsels; tevens komt de stervorming in stelsels die zich in de drukke omgeving bevinden sneller ten einde dan in stelsels die een meer geïsoleerde positie hebben. Hierdoor verplaatst de stervormingsactiviteit zich in de loop van de tijd naar kleinere, minder heldere stelsels en naar stelsels die niet bij (dichte) clusters horen.
Meer informatie:
Do Galaxies Follow Darwinian Evolution?

6 december 2006
Onderzoek door Britse sterrenkundigen duidt erop dat de processen die werkzaam zijn bij zwarte gaten altijd dezelfde zijn en dat de superzware zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels gewoon grote versies zijn van de stellaire zwarte gaten (Nature, 7 december 2006). Dat volgt uit röntgenwaarnemingen van zwarte gaten van uiteenlopende afmetingen met de Rossi X-ray Timing Explorer en XMM-Newton. De straling die zwarte gaten uitzenden is afkomstig van materie die zich in de zogeheten accretieschijf rond het zwarte gat heeft verzameld. De sterkste röntgenstraling ontstaat dichtbij het zwarte gat zelf en is dus een belangrijke bron van informatie over het gedrag van deze objecten. Door te onderzoeken hoe de röntgenstraling van zwarte gaten van uiteenlopende massa's fluctueert, is nu vastgesteld dat het 'eetgedrag' voor alle zwarte gaten gelijk is. De karakteristieke tijdschaal van de röntgenfluctuaties blijkt evenredig te zijn met de massa van het zwarte gat en omgekeerd evenredig met de accretiesnelheid.
Meer informatie:
No matter their size black holes 'feed' in the same way

5 december 2006
Met de NASA-satelliet Galex is waargenomen hoe een superzwaar zwart gat een ster heeft verorberd. Het enkele tientallen miljoenen zonsmassa's wegende zwarte gat bevindt zich in de kern van een naamloos elliptisch sterrenstelsel in het sterrenbeeld Boötes en heeft waarschijnlijk lange tijd geen activiteit vertoond. Maar enkele jaren geleden waagde zich een ster te dicht in de buurt, waardoor deze door de sterke getijkrachten in de buurt van het zwarte gat aan flarden werd getrokken. De stermaterie kolkte aanvankelijk om het zwarte gat, maar begon er vervolgens in te stromen. De heldere uitbarsting van ultraviolette straling die daarbij ontstond, en na verloop van tijd zwakker werd, is door Galex gedetecteerd. Dankzij aanvullende gegevens van de röntgensatelliet Chandra en telescopen op Hawaï kon de gebeurtenis gedurende twee jaar op verschillende golflengten worden waargenomen. Het is voor het eerst dat het opslokken van een ster door een superzwaar zwart gat over zo'n lange periode en zo gedetailleerd is waargenomen.
Meer informatie:
NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star

23 november 2006
Met de Europese Very Large Telescope (VLT) in Chili is een gedetailleerde opname gemaakt van het sterrenstelsel NGC 1313, op vijftien miljoen lichtjaar afstand aan de zuidelijke hemel, in het sterrenbeeld Reticulum (Net). Dit zogeheten starburst-stelsel heeft een langgerekte 'balk' van sterren in het centrum, met twee misvormde spiraalarmen waarin actieve stervormingsgebieden voorkomen. Zo'n bevolkinsexplosie van nieuwe sterren wordt vaak in gang gezet doordat een sterrenstelsel een kleiner buurstelsel opslokt - een proces waarbij dichtheidsgolven door het interstellaire gas trekken die aanleiding geven tot de vorming van nieuwe sterren. NGC 1313 is echter een geïsoleerd sterrenstelsel, dat geen deel lijkt uit te maken van een groep of een (kleine) cluster. De kans dat er zo'n botsing en versmelting heeft plaatsgevonden is dus heel klein. De oorzaak van de 'starburst' is dan ook niet bekend.
Meer informatie:
VLT Image of Starburst Galaxy NGC 1313
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 november 2006
NASA's Swift-satelliet heeft een opname gemaakt van het sterrenstelsel NGC 1316 waarop twee supernova-explosies zichtbaar zijn. Gemiddeld komt er in een sterrenstelsel één supernova voor in dertig jaar. In NGC 1316 zijn er echter al vier ontdekt in de afgelopen kwart eeuw. De laatste twee (SN 2006dd en SN 2006mr) explodeerden minder dan een halfjaar na elkaar, op 19 juni en 5 november. NGC 1316 is het resultaat van een betrekkelijk recente versmelting van twee sterrenstelsels, en daarbij verwacht je inderdaad een geboortegolf van nieuwe sterren en een groter aantal type II supernova-explosies. Het rare is alleen dat de vier supernova's in NGC 1316 allemaal van het type Ia zijn, en die hebben volgens astronomen niets te maken met een toename in de stervormingsactiviteit. Onderzoekers van de Pennsylvania State University hopen dat de Swift-waarnemingen meer licht op deze kwestie kunnen werpen.
Meer informatie:
Twin Star Explosions Fascinate Astronomers
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

7 november 2006
Onderzoek met de Very Large Telescope in Chili heeft informatie aan het licht gebracht over de voorlopers van ons Melkwegstelsel. Door de scheikundige samenstelling van meer dan 2000 sterren in vier nabije dwergstelsels te bepalen, hebben de onderzoekers, onder wie Amina Helmi van het Kapteyn Instituut in Groningen, aangetoond dat er fundamentele verschillen bestaan tussen deze stelsels en de halo van het Melkwegstelsel. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat kleine stelsels als deze als bouwstenen van ons eigen stelsel hebben gefungeerd. Moderne kosmologische modellen voorspellen dat na de oerknal eerst kleine dwergstelsels zijn ontstaan, die zich later hebben samengevoegd tot grotere stelsels. Als dat idee klopt, zouden de nog overgebleven dwergstelsels nog een tamelijk maagdelijke samenstelling moeten hebben en net als de galactische halo rijk zijn aan extreem 'metaalarme' sterren (d.w.z. sterren die weinig elementen zwaarder dan helium bevatten). De VLT-waarnemingen duiden er echter op dat dat laatste niet het geval is. En dat maakt het onwaarschijnlijk dat de nabije dwergstelsels die nu nog om het Melkwegstelsel draaien een overblijfsel zijn van de vorming van dat stelsel.
Meer informatie:
VLT Shows Milky Way's Neighbouring Galaxies Have Different History

7 november 2006
Amerikaanse onderzoekers hebben, geholpen door de zwaartekracht, een nieuw ver sterrenstelsel opgespoord. Het licht van het stelsel, dat zich op een afstand van meer dan 11 miljard lichtjaar bevindt, is versterkt door de gravitatielenswerking van een voorgrondstelsel. Op opnamen van de Sloan Digital Sky Survey II is het stelsel zichtbaar als een vervormd boogje rond het stelsel dat als 'lens' fungeert. De combinatie van zijn eigen grote helderheid en de versterkende lenswerking maakt het stelsel tot de helderste in zijn soort; er zijn maar weinig verre stelsels bekend die zich zo goed laten onderzoeken. Uiteindelijk hoopt men via spectroscopisch onderzoek achter de scheikundige samenstelling van het stelsel te komen.
Meer informatie:
Gravity helps SDSS-II reveal a brilliant jewel of the early universe

7 november 2006
In de centra van sterrenstelsels bevinden zich vaak grote ophopingen van gas. Uiteenlopende fysische en chemische processen bepalen de eigenschappen van dit gas. De Leidse astronoom Rowin Meijerink heeft voor het eerst deze eigenschappen in detail onderzocht. Hiermee is het mogelijk uit astronomische metingen af te leiden wat er in de kern van een sterrenstelsel gebeurt.
Meer informatie:
Origineel persbericht

2 november 2006
Rond Abell 3376, een cluster van sterrenstelsels op ruim 600 miljoen lichtjaar afstand, zijn gigantische ringvormige structuren ontdekt. De uiterst zwakke radiostraling van deze ringen, voor het eerst gedetecteerd met de Amerikaanse Very Large Array-radiotelescoop, wordt geproduceerd door snel bewegende elektronen die spiraalbanen beschrijven rond magnetische veldlijnen. De ringvormige structuren zijn vermoedelijk ontstaan als gevolg van een heftige botsing van twee kleinere clusters van sterrenstelsels. Röntgenwaarnemingen met de Europese kunstmaan XMM-Newton doen vermoeden dat Abell 3376 ontstaan is door de versmelting van twee clusters. Bij die botsing zijn schokgolven ontstaan in het extreem ijle gas dat zich in de ruimte tussen de afzonderlijke sterrenstelsels bevindt, en de waargenomen ringen zouden dan vergeleken kunnen worden met de rimpels op een vijver waar een steen in is gegooid. Volgens de onderzoekers zijn dergelijke schokgolven misschien ook verantwoordelijk voor extreem energetische kosmische straling - elektrisch geladen deeltjes die met zeer hoge snelheden op aarde aankomen.
Meer informatie:
VLA Discovers Giant Rings Around Galaxy Cluster
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

26 oktober 2006
Internationaal onderzoek met de gammatelescoop H.E.S.S. heeft aangetoond dat de extreem energierijke gammastraling die uit de kern van het reusachtige sterrenstelsel M87 komt veranderlijk van intensiteit is (Science Express, 26 oktober). De waargenomen fluctuaties in deze straling voltrekken zich op tijdschalen van dagen. Dat betekent dat de bron die deze straling produceert heel klein moet zijn (ongeveer zo groot als ons zonnestelsel). En dat is in overeenstemming met de heersende gedachte dat er in de kern van M87 een superzwaar zwart gat met een massa van drie miljard zonsmassa's schuilt. De materie die dit zwarte gat uit zijn omgeving opslokt, kan dermate grote snelheden en temperaturen bereiken dat zij gammastraling gaat uitzenden, al wordt het precieze ontstaansproces van deze straling nog niet goed begrepen.
Meer informatie:
H.E.S.S. blickt in den "Maschinenraum" einer Galaxie (Duitstalig)

25 oktober 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen, onder wie Marijn Franx van de Universiteit Leiden, heeft opnamen gemaakt van twee van de verste sterrenstelsels die ooit zijn waargenomen. De infraroodopnamen, gemaakt met de satelliet Spitzer, stellen de onderzoekers in staat om de massa's van deze 'babystelsels' te bepalen. Gezien hun afstand (12,7 miljard lichtjaar) moeten de beide stelsels zijn ontstaan toen het heelal minder dan een miljard jaar oud was. Het tweetal is naar schatting 50 tot 300 miljoen jaar oud en bevat ongeveer honderd keer zo weinig materie als ons Melkwegstelsel. Mogelijk behoren de stelsels tot de eerste generatie sterrenstelsels die na de oerknal zijn ontstaan. Er zijn nog maar weinig sterrenstelsels op zulk grote afstanden waargenomen, maar volgens de onderzoekers moeten er nog veel meer van zijn. De tot nu toe waargenomen stelsels zijn namelijk niet talrijk genoeg en te klein om ervoor te zorgen dat de wolken neutraal waterstofgas die het heelal na de oerknal vulden 'oplosten'. Pas sinds de eerste sterren(stelsels) dit waterstofgas hebben geïoniseerd, kreeg heelal zijn huidige, transparante aanzien.
Meer informatie:
Astronomers weigh 200-million-year-old baby galaxies

18 oktober 2006
Het Andromedastelsel, de grote broer van ons eigen Melkwegstelsel, is ruim tweehonderd miljoen jaar geleden betrokken geweest bij een kosmische aanrijding. Volgens een internationaal team van astronomen werd het grote sterrenstelsel toen frontaal geraakt door M32, de kleine elliptische begeleider van Andromeda. Ze trekken die conclusie op basis van nieuwe infraroodwaarnemingen van NASA's Spitzer Space Telescope. Diep in het binnenste van het Andromedastelsel ontdekte Spitzer een ring van warm stof. Eerder was in de buitendelen van het sterrenstelsel al zo'n ring ontdekt door de Amerikaans-Nederlandse infraroodkunstmaan IRAS. Het bestaan van de twee ringen doet vermoeden dat er sprake is van een expanderende golf, enigszins vergelijkbaar met golven op het wateroppervlak wanneer je een steen in een vijver gooit. Het kleine buurstelsel M32 moet bij de botsing ongeveer de helft van zijn totale massa zijn verloren, zo blijkt uit computersimulaties.
Meer informatie:
Busted! Astronomers Nab Culprit in Galactic Hit-and-Run
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

17 oktober 2006
Een nieuwe opname van de Hubble Space Telescope biedt een gedetailleerd beeld van de versmelting van twee sterrenstelsels. De stelsels zijn pakweg 500 miljoen jaar geleden met elkaar in botsing gekomen. De onderlinge zwaartekracht heeft lange, gebogen slierten van gas en sterren uit de stelsels gerukt. Vanwege die lange 'getijdenstaarten', die vooral zichtbaar zijn op foto's gemaakt met aardse telescopen, worden de botsende stelsels 'de Antennes' genoemd. Ze vormen het dichtstbijzijnde en jongste voorbeeld van een versmelting van twee stelsels. Op de Hubble-foto zijn de getijdenstaarten niet zichtbaar (die bevinden zich ver buiten de rand van de foto), maar zijn wel talloze heldere super-sterrenhopen te zien, waarin miljarden nieuwe sterren worden geboren. De super-sterrenhopen (blauw en roze op de foto) ontstaan door schokgolven in het gas tussen de sterren. Het sterk verhitte waterstofgas zendt vooral rozerode straling uit; de pasgeboren hete sterren stralen vooral blauw-wit licht uit. De meeste van deze sterrenhopen zullen in de loop van enkele miljoenen jaren uiteenvallen; sommige evolueren waarschijnlijk tot bolvormige sterrenhopen. Soortgelijke processen gaan zich over ca. zes miljard jaar ook afspelen in ons eigen Melkwegstelsel, wanneer dat in botsing komt met het Andromedastelsel.
Meer informatie:
Colliding galaxies make love, not war
Persbericht Space Telescope Science Institute
Persbericht ESA
Hoge-resolutiefoto van de Antennes
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

10 oktober 2006
Een team sterrenkundigen onder leiding van de Leidse astronoom prof. George Miley heeft met de NASA/ESA Hubble ruimtetelescoop een van de grootste sterrenstelsels in beeld gebracht. De nieuwe Hubble-opnamen laten zien hoe dit sterrenstelsel tientallen kleinere sterrenstelsels opslokt. De onderzoekers hebben dit radiostelsel MRC 1138-262 de bijnaam 'Spiderweb Galaxy' (Spinnenwebstelsel) gegeven. Het staat op een afstand van 10,6 miljard lichtjaar van de aarde. In het midden van het 'web' zit een groot zwart gat dat zijn slachtoffers' kleinere sterrenstelsels met de omvang van onze eigen Melkweg' vangt in een onontkoombaar net van zwaartekracht. Waarnemingen met radiotelescopen toonden al eerder aan dat het centrum van het radiostelsel enorme jets uitspuwt. Die jets worden geproduceerd door een groot zwart gat in de kern van het stelsel. De invallende sterrenstelsels vormen een continue bron van 'voedsel' voor deze 'zwarte weduwe'.
http://www.spacetelescope.org/
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 oktober 2006
De meeste sterrenstelsels in het heelal herbergen in hun kern reusachtige zwarte gaten. Recente waarnemingen met de Japanse Suzaku-satelliet en de Amerikaanse Swift-kunstmaan hebben enkele geheimen van deze superzware zwarte gaten helpen oplossen. De Suzaku-waarnemingen laten zien dat de breedte van een bepaalde röntgenspectraallijn van ijzer een heel goede maat is voor de zwaartekracht van een superzwaar zwart gat. Waarnemingen aan die ijzerlijn bieden sterrenkundigen dus eigenlijk een kijkje in de directe omgeving van het zwarte gat. Metingen van Swift zijn gebruikt om alle superzware zwarte gaten in de buurt van ons eigen Melkwegstelsel te inventariseren. Het blijkt dat er binnen 400 miljoen lichtjaar afstand ongeveer tweehonderd superzware zwarte gaten voorkomen. Swift-metingen laten ook zien dat de straalstromen van snel bewegende elektrische deeltjes, die door de meeste superzware zwarte gaten in twee tegenovergestelde richtingen worden uitgezonden, voornamelijk bestaan uit elektronen en protonen (waterstof).
Meer informatie:
Scientists Nudge Closer to the Edge of a Black Hole
NASA Scientists Determine the Nature of Black Hole Jets
NASA Performs Headcount of Local Black Holes
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

4 oktober 2006 • Swift scoort ook supernova's
NASA's Swift-satelliet, ontworpen voor onderzoek aan gammaflitsen, blijkt ook heel geschikt te zijn om supernova-explosies te bestuderen. Dankzij het snelle reactievermogen van Swift is ontdekt dat supernova's van type Ia veroorzaakt worden door exploderende witte dwergsterren die een baan beschrijven rond rode reuzensterren. Swift detecteerde bij supernova SN 2005ke de röntgen- en ultravioletstraling die veroorzaakt werd toen het weggeblazen sterrengas in botsing kwam met gas van een rode reus. Eerder hielden astronomen ook rekening met de mogelijkheid dat type Ia-supernova's ontstaan in dubbelstersystemen die uit twee witte dwergen bestaan. Swift detecteerde ook röntgenstraling van SN 2006bp, een type II-supernova, die ontstaat wanneer een zware ster explosief aan het eind van zijn leven komt. Die röntgenstraling doofde heel snel uit, en kon alleen gezien worden doordat Swift binnen een dag na de explosie op de supernova gericht werd. Vermoedelijk ontstaat deze röntgenstraling doordat een eerder door de ster uitgeblazen sterrenwind plotseling sterk verhit wordt door de supernova-uitbarsting.
Meer informatie:
Mug Shots of Supernovas Reveal Two Key Findings
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

3 oktober 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft kaarten gepresenteerd van de grootste, hemelomvattende, driedimensionale verkenning van sterrenstelsels die ooit is uitgevoerd: de 2MASS Redshift Survey. De detailrijke kaarten die dat heeft opgeleverd toont onze 'lokale' omgeving tot op een afstand van 600 miljoen lichtjaar: de ruimtelijke verdeling van alle grote superclusters en tussenliggende leemten. De omvangrijkste supercluster in dit gebied is de 400 miljoen lichtjaar verre Shapley-supercluster. Maar meer tot de verbeelding spreekt de driemaal zo nabije Grote Aantrekker, die een belangrijke invloed heeft op de beweging van ons eigen Melkwegstelsel. Samen met het Andromedastelsel en enkele kleinere stelsel wordt het Melkwegstelsel met een snelheid van anderhalf miljoen kilometer per uur naar de Grote Aantrekker getrokken. Uit de nieuwe kaarten blijkt overigens dat de Grote Aantrekker een afzonderlijke supercluster is en geen uitloper van de Shapley-supercluster is.
Meer informatie:
Largest 3D Map of Galaxies

2 oktober 2006
Een team van Nederlandse en Amerikaanse sterrenkundigen heeft ontdekt dat veel grote sterrenstelsels die het jonge heelal bevolkten door 'oude sterren' gedomineerd werden (Astrophysical Journal, 2 oktober). Dat werpt de vraag op waarom deze stelsels al zo vroeg in de geschiedenis van het heelal zo volwassen konden worden. In de huidige sterrenstelsels, waaronder ook ons Melkwegstelsel, staat de stervorming op een laag pitje: per jaar wordt slechts een handjevol nieuwe sterren geboren. Uit de grote aantallen waargenomen sterren blijkt dat dat vroeger anders moet zijn geweest. Nu waarnemingen met de 8,1-meter Gemini-telescoop in Chili erop duiden dat de grootste sterrenstelsels ook tien of elf miljard jaar geleden al niet veel sterren aanmaakten, moet zelfs de conclusie worden getrokken dat de meeste sterren tijdens de eerste miljarden jaren na de oerknal zijn gevormd. Wat heeft een eind gemaakt aan die geboortegolf? Het mogelijke antwoord op deze vraag moet wellicht gezocht worden in de kernen van de grote sterrenstelsels. De superzware zwarte gaten die in de kernen van deze stelsels zijn ontstaan, stootten mogelijk zo veel energie uit dat het nog aanwezige gas in de stelsels voor een belangrijk deel werd weggedreven. En daarmee zou een einde zijn gekomen aan de grootschalige vorming van nieuwe sterren.
Meer informatie:
Stellaire geboortebeperking in het jonge heelal
Stellar birth control in the early universe

21 september 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen, onder wie de Leidse astronoom Marijn Franx, heeft twee van de meest gevoelige plaatjes van het universum geanalyseerd, en heeft een goudmijn aan sterrenstelsels ondekt. De foto’s, die gemaakt zijn met de Hubble Space Telescope, laten meer dan 500 stelsels zien uit de periode minder dan een miljard jaar na het ontstaan van het heelal in de ‘Big Bang’. De ontdekking geeft zeer waardevolle inzichten in het ontstaan van sterrenstelsels. De sterrenstelsels die Hubble heeft ontdekt zijn kleiner dan de sterrenstelsels in het nabije universum, en veel blauwer. Dat is bewijs voor het feit dat het hier zeer jonge stelsels betreft waarin heel veel nieuwe sterren worden gevormd. De stelsels lijken rood in de Hubble-plaatjes vanwege de enorme afstand tot de aarde. Het licht van de sterren is 13 miljard jaar onderweg geweest voor het bij ons kwam. Tijdens deze tocht is het blauwe licht naar het rood verschoven vanwege de uitzetting van het universum.
Meer informatie:
Origineel persbericht
Persbericht Space Telescope Science Institute
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 september 2006
Sterrenkundigen van de Universiteit van Toronto in Canada hebben een supernova ontdekt die anderhalf keer zo zwaar is als mogelijk werd geacht. De ontdekking heeft mogelijk implicaties voor kosmologische ideeën over donkere energie en de versnellende uitdijing van het heelal. Supernova's van het type Ia ontstaan wanneer een witte dwerg zwaarder wordt dan 1,4 zonsmassa's, bijvoorbeeld doordat hij materie opzuigt van een begeleider. De ster kan zijn eigen gewicht dan niet meer dragen, en spat uit elkaar. Om die reden zijn Ia-supernova's altijd even lichtsterk, en worden ze gebruikt om afstandsmetingen in het heelal te kalibreren. Uit onderzoek aan dit soort supernova's hebben astronomen geconcludeerd dat de uitdijingssnelheid van het heelal toeneemt, vermoedelijk als gevolg van een mysterieuze 'donkere energie' in de lege ruimte. Nu is echter een Ia-supernova ontdekt die ruim twee keer zo helder is. Dat betekent dat de exploderende witte dwerg iets meer dan twee zonsmassa's gewogen moet hebben. Hoe de ster zo zwaar geweest kan zijn zonder te exploderen, is niet met zekerheid bekend. Ook moet nog onderzocht worden of dit soort supernova's-met-overgewicht zeldzame uitzonderingen zijn, of dat veel andere Ia-supernova's misschien ook zwaarder en helderder zouden kunnen zijn dan altijd is aangenomen.
Meer informatie:
'Champagne supernova' challenges understanding of how supernovae work
Persbericht Lawrence Berkeley Laboratory
Persbericht California Institute of Technology
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

13 september 2006
Japanse sterrenkundigen hebben met behulp van de Subaru-telescoop op Hawaï een sterrenstelsel op de recordafstand van 12,88 miljard lichtjaar waargenomen (Nature, 14 september). Daarmee is het stelsel, dat de aanduiding I0K-1 heeft, 60 miljoen lichtjaar verder van ons verwijderd dan de vorige recordhouder. I0K-1 kwam aan het licht bij een zoektocht naar verre stelsels, waarbij de Subaru-telescoop met een speciale camera-filtercombinatie was uitgerust. Bij deze zoektocht zijn slechts twee sterrenstelsels gevonden die zich binnen 840 miljoen lichtjaar van de rand van het zichtbare heelal bevinden. Nabijere stelsels zijn veel talrijker, en dat duidt erop dat het heelal rond de periode dat het de leeftijd van 840 miljoen jaar bereikte grote veranderingen heeft doorgemaakt. Volgens de onderzoekers is het denkbaar dat deze veranderingen verband houden met de zogeheten herionisatie. Tot ongeveer 780 miljoen jaar na de oerknal zou het heelal nog zo veel neutrale waterstof hebben bevat, dat het licht van de eerste sterren(stelsels) al kort na uitzending werd geabsorbeerd. Uit het feit dat op iets kleinere afstanden veel meer stelsels te zien zijn, kan worden afgeleid dat deze sterren er zestig miljoen jaar in waren geslaagd om voldoende waterstofgas te ioniseren om een einde te maken aan het 'Donkere Tijdperk'. (In tegenstelling tot neutrale waterstof is geïoniseerde waterstof doorzichtig voor licht.) Het is echter ook denkbaar dat er 780 miljoen jaar na de oerknal gewoon nog minder heldere sterrenstelsels waren dan zestig miljoen jaar later. Dat zou dan weer een aanwijzing kunnen zijn voor de juistheid van het hiërarchische model dat het ontstaan van sterrenstelsels moet verklaren. Volgens dat model zijn de grote, heldere stelsels in het heelal het resultaat van samensmeltingen van talrijke kleinere stelsels. Onderzoek met de Hubble-ruimtetelescoop, dat gelijktijdig met het Subaru-onderzoek is gepubliceerd, heeft soortgelijke bevindingen opgeleverd.
Meer informatie:
Cosmic Archeology Uncovers the Universe's Dark Ages
Astronomers trace the evolution of the first galaxies in the universe
The first galaxies

7 september 2006
Sterrenkundigen hebben een begin gemaakt met de bepaling van het aantal zwarte gaten in het heelal. Daarbij wordt gebruik gemaakt van metingen van de Europese gammasatelliet Integral en onze eigen planeet. Gammasatellieten hebben moeite om verre objecten die gammastraling uitzenden als afzonderlijke bronnen te zien; ze detecteren als het ware alleen een 'mist' van straling. Aangenomen wordt dat veel van de verre gammabronnen zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels zijn, maar om welke aantallen het gaat, is dus niet makkelijk vast te stellen. De onderzoekers hebben echter een manier bedacht om daar toch achter te komen. Daarbij maken ze gebruik van het feit dat de aarde de gammastraling van die verre bronnen tegenhoudt. Dat is niet zo eenvoudig als het lijkt: het standregelsysteem van Integral kan niet tegen het felle aardlicht, waardoor de satelliet tijdens de waarnemingen op andere manieren in de juiste stand gehouden moet worden. Door nu te kijken wat er gebeurt als de aarde het beeldveld van Integral blokkeert, kan meer in detail worden onderzocht welke bronnen de gamma-achtergrondstraling produceren. Dat heeft al enkele honderden objecten opgeleverd, maar dat is slechts het topje van de ijsberg. Sterrenkundigen gaan ervan uit dat er in het heelal tientallen miljoenen actieve zwarte gaten zijn die aan de achtergrondstraling bijdragen.
Meer informatie:
ESA steps towards a great black hole census

31 augustus 2006
De Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer heeft de Grote Magelhaense Wolk, het onregelmatige dwergstelsel dat om ons Melkwegstelsel draait, in kaart gebracht. Dit stelsel is een interessante bron van informatie, omdat het in één oogopslag alle verschillende evolutiestadia van sterren laat zien. Het Spitzer-mozaïek is opgebouwd uit 300.000 afzonderlijke opnamen, die onder meer de verdeling van (warm) stof in de Wolk laat zien. Zulk stof is zowel aanwezig in de omgeving van sterren die net ‘geboren’ zijn daarbij stof verzamelen als bij oude sterren die hun buitenlagen wegblazen. Aan de hand van de opnamen is het mogelijk om na te gaan hoeveel stof er verloren gaat en hoeveel er weer bij komt.
Meer informatie:
The Eternal Life of Stardust Portrayed in New NASA Image

30 augustus 2006
De enorme uitbarstingen die bekend staan als gammaflitsen worden veroorzaakt door supernova-explosies. Maar niet alle supernovae produceren een gammaflits, en het is nog steeds niet helemaal duidelijk waarom dat zo is. Vier internationale onderzoeksteams hebben echter weer een stukje van de puzzel gevonden: ook de zwakke gammaflits GRB060218, die in februari van dit jaar is waargenomen, blijkt een supernova als oorzaak te hebben. Het blijkt te gaan om supernova SN2006aj (Nature, 31 augustus). De onderzoekers denken dat deze supernova-explosie honderd keer minder energierijk was dan de supernovae die heldere gammaflitsen veroorzaken. Eigenlijk is ook meer sprake van een röntgenflits dan van een gammaflits. Mogelijk komt dit doordat de zware ster die ontploft is gewoon wat lichter was dan die van ‘echte’ gammaflitsen. Volgens de onderzoekers is het zelfs denkbaar dat de ster te licht was om tot een zwart gat in te storten' een fenomeen waarvan tot nog toe werd aangenomen dat het kenmerkend was voor gammaflitsen.
Meer informatie:
Long-lasting but Dim Brethren of Cosmic Flashes
Supernova blitzt im Röntgenlicht (Duitstalig)
X-ray flashes tied to low-end massive stars
Cosmic Blasts Much More Common, Astronomers Discover
Death of a star
Caught in the act, scientists watch supernova explode

29 augustus 2006
De Japanse sterrenkundige Tomotsugu Goto heeft met behulp van de Subaru-telescoop op Hawaï een quasar opgespoord die bijna 12,7 miljard lichtjaar van ons verwijderd is. Het is daarmee de op tien na verste quasar die tot op heden ontdekt is. De grote afstand brengt met zich mee dat het nu waargenomen licht van de quasar vertrokken is toen het heelal slechts ongeveer een miljard jaar oud was. Het is vooralsnog een raadsel hoe deze extreem heldere objecten, die hun energie waarschijnlijk ontlenen aan een vele miljoenen zonsmassa’s zwaar zwart gat, zo kort na de oerknal al gevormd kunnen zijn. Onderzoek aan quasars als deze heeft bovendien nog een ander raadsel opgeleverd. Uit het spectrum van deze objecten blijkt namelijk dat de waterstof in het heelal al in een heel vroeg stadium geïoniseerd moet zijn. Deze ionisatie wordt toegeschreven aan de ultraviolette straling van zware, jonge sterren of uit de omgeving van superzware zwarte gaten, zoals die in quasars. Welke van de twee de belangrijkste bijdragen hebben geleverd, staat nog niet vast.
Meer informatie:
Japanese researcher finds massive black hole 12.7 billion light years away

23 augustus 2006
De geboorte van nieuwe sterren in een sterrenstelsel kan geremd worden door de aanwezigheid van een superzwaar zwart gat in de kern van dat stelsel. Dat blijkt uit waarnemingen van de Amerikaanse GALEX-satelliet (Galaxy Explorer) die deze week gepubliceerd zijn in Nature. GALEX ontdekte dat de stervormingsssnelheid in elliptische sterrenstelsels kleiner is naarmate het stelsel zwaarder is. Dat doet vermoeden dat de superzware zwarte gaten in die stelsels op de een of andere manier van invloed zijn op de geboorte van nieuwe sterren. Mogelijk gebeurt dat door de straalstromen van elektrisch geladen deeltjes die door zulke zwarte gaten de ruimte in worden geblazen. Een andere mogelijkheid is dat het gas in de stelsels door de zwaartekracht van een superzwaar zwart gat zo turbulent wordt dat het niet langer gemakkelijk samenklontert tot nieuwe sterren.
Meer informatie:
NASA Galaxy Hunter: Huge Black Holes Stifle Star Formation
GALEX
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 augustus 2006
Röntgenwaarnemingen aan grote clusters van sterrenstelsels hebben bevestigd wat theoretici al lang vermoeden: het overgrote deel van de materie in het heelal bestaat niet uit normale atomen en moleculen, maar uit mysterieuze deeltjes die nauwelijks wisselwerking vertonen met de gewone materie. Deze donkere materie oefent echter wel zwaartekracht uit. De verdeling van materie kan in kaart worden gebracht door te meten hoe het licht van verder weg gelegen objecten wordt afgebogen en versterkt. Deze zwaartekrachtlenswerking is gebruikt om de materieverdeling te achterhalen van twee clusters van sterrenstelsels die met elkaar in botsing zijn geraakt. De botsende clusters zijn nu ook waargenomen met NASA's Chandra-röntgentelescoop. Chandra 'ziet' de röntgenstraling van het hete gas dat zich tussen de afzonderlijke sterrenstelsels van de twee clusters bevindt, en dat uit normale materie bestaat. Een vergelijking van de Chandra-metingen met de zwaartekrachtlensmetingen laat nu overduidelijk zien dat de verdeling van het hete gas niet samenvalt met de verdeling van de meeste materie. Daaruit blijkt dat het leeuwendeel van de materie in het heelal donker moet zijn.
Meer informatie:
NASA Finds Direct Proof of Dark Matter
Persbericht University of Arizona
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

16 augustus 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft ontdekt dat er in het heelal al drie miljard jaar na de oerknal grote schijfvormige sterrenstelsels, vergelijkbaar met ons eigen Melkwegstelsel, bestonden (Nature, 17 augustus). Met een nieuw instrument van de Europese Very Large Telescope, de SINFONI-spectrograaf, heeft men zelfs de beweging van het gas in zo’n ver stelsel (BzK155043) kunnen waarnemen. Hieruit blijkt dat dit stelsel al een duidelijke, roterende schijf heeft waarbinnen gas naar de centrale verdikking van het stelsel wordt gevoerd, waar zich mogelijk al een zwaar zwart gat verschuilt. De hoge gasdichtheden en hevige stervorming in BzK155043 duiden erop dat het stelsel in vrij korte tijd is gevormd; andere verre stelsels vertonen soortgelijke kenmerken. De ontdekking dat er zo vroeg al grote, snel roterende sterrenstelsels bestonden komt als een verrassing, omdat theoretische scenario’s voor de vorming van de eerste sterrenstelsels in het heelal er doorgaans van uitgaan dat het vormingsproces nogal chaotisch verliep. In dat laatste geval zou je echter meer onregelmatig gevormde stelsels verwachten. De onderzoekers denken dat veel van de oorspronkelijke schijfstelsels uiteindelijk tot elliptische sterrenstelsels zijn geëvolueerd.
Meer informatie:
Far Away Galaxy Under The Microscope
Ferne Galaxie auf dem Seziertisch (Duitstalig)

14 augustus 2006
Ter gelegenheid van de opening van de algemene vergadering van de Internationale Astronomische Unie, in Praag, is een Hubble-opname gepresenteerd die een gedeelte van de Grote Magelhaense Wolk (GMW) toont. De GMW is een van de kleine, onregelmatige sterrenstelsels die als satellieten om ons Melkwegstelsel draaien. Het bijzondere van de opname, waarop een van de vele stervormingsgebieden in de GMW te zien is, is dat hierop niet alleen grote, heldere sterren afgebeeld zijn, maar ook kleine, lichte sterren, die vanaf de aarde doorgaans niet of nauwelijks waarneembaar zijn. Dankzij opnamen als deze kan meer inzicht worde verkregen in de leeftijden en massa’s van de sterren in de GMW. Sterrenkundigen zijn zeer geïnteresseerd in deze gegevens, omdat de GMW betrekkelijk arm is aan elementen zwaarder dan waterstof en helium, en in dat opzicht veel overeenkomsten vertoont met de eerste sterrenstelsels die ons heelal bevolkten.
Meer informatie:
Large and small stars in harmonious coexistence

31 juli 2006
Sterrenkundigen van de Universiteit van Californië in Santa Cruz zijn een raadselachtig verschil op het spoor gekomen tussen gammaflitsen en quasars. Gammaflitsen zijn krachtige explosies van sterren in ver verwijderde sterrenstelsels. Quasars zijn de energierijke kernen van verre stelsels, vermoedelijk 'aangedreven' door superzware zwarte gaten. Uit de roodverschuivingen van deze heldere lichtbronnen kan hun afstand worden bepaald. Eerder is onderzoek gedaan naar het aantal gewone sterrenstelsels dat zich tussen verre quasars en de aarde bevindt. Xavier Prochaska en zijn collega's hebben nu een soortgelijk onderzoek verricht aan gammaflitsen. Daarbij hebben ze echter bijna vier keer zoveel sterrenstelsels gevonden dan op basis van de quasarmetingen werd verwacht. Er is geen enkele reden bekend waarom er in de richting van verre gammaflitsen méér sterrenstelsels zouden staan dan in de richting van verre quasars. Een verklaring voor het merkwaardige resultaat is er dan ook niet. Sommige astronomen denken dat quasars veel dichterbij staan dan je op basis van hun roodverschuiving zou vermoeden; dat zou een mogelijke verklaring voor het gevonden effect kunnen zijn.
Meer informatie:
A simple survey yields a cosmic conundrum
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

26 juli 2006
Met de Japanse 8,2-meter Subaru-telescoop op Mauna Kea, Hawaï, zijn kolossale, langgerekte superclusters van sterrenstelsels gevonden met afmetingen van ca. 200 miljoen lichtjaar. Het zijn de grootste samenhangende structuren in het heelal die ooit zijn ontdekt. De sterrenstelseldichtheid in de filamenten is ongeveer vier keer zo hoog als de gemiddelde dichtheid in het heelal. Op de plaatsen waar de filamenten elkaar overlappen, zijn reusachtige wolken van waterstofgas gevonden, die vermoedelijk de voorlopers zijn van nieuwe, grote sterrenstelsels. Sommige van deze wolken hebben afmetingen van vierhonderdduizend lichtjaar. Aanvullende waarnemingen van de gaswolken zijn verricht met een gevoelige spectrometer op de 10-meter Keck-telescoop, eveneens op Mauna Kea. De resultaten van het onderzoek zijn gepubliceerd in een reeks artikelen in de vakbladen Astronomical Journal en Astrophysical Journal.
Meer informatie:
Giant gas clouds illuminate universe's largest structure
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

26 juli 2006
Amerikaanse en Europese onderzoekers hebben de Europese gammasatelliet Integral gebruikt om op zoek te gaan naar 'verborgen' zwarte gaten: superzware zwarte gaten in de kernen van sterrenstelsels die wel veel energie produceren, maar gehuld zijn in dikke, vrijwel ondoordringbare stofschijven. Het bestaan van zulke verborgen zwarte gaten wordt afgeleid uit waarnemingen aan de röntgenachtergrond in het heelal, maar ze zijn nog nooit echt ontdekt. Met Integral zou dat geen probleem moeten zijn, omdat de röntgen- en gammatelescopen van deze satelliet extreem hoogenergetische straling waarneemt, die dwars door de verduisterende stofwolken heen schijnt. Merkwaardig genoeg blijken ze - in elk geval in de omgeving van opns eigen Melkwegstelsel - veel minder talrijk te zijn dan verwacht. Als de röntgenachtergrond echt door verborgen zwarte gaten wordt geproduceerd, moeten die zich dus voornamelijk op extreem grote afstanden bevinden, waardoor ze te zwak zijn om door Integral te worden waargenomen. Inmiddels wordt een soortgelijke speurtocht uitgevoerd door de gammasatelliet Swift.
Meer informatie:
NASA Scientists Conduct Census of Nearby Hidden Black Holes
Integral
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

25 juli 2006
Volgens Amerikaanse astronomen bevindt zich in het hart van de quasar Q0957+561 géén superzwaar zwart gat. Quasars zijn de extreem heldere kernen van ver verwijderde sterrenstelsels. Algemeen wordt aangenomen dat de energie van een quasar geproduceerd wordt in de directe omgeving van een superzwaar zwart gat. Maar uit het onderzoek van Rudy Schild van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics en zijn collega's blijkt dat het centrale zware object in Q0957+561 waarschijnlijk een intrinsiek magnetisch veld heeft, en dat het dus geen zwart gat kan zijn. De verre quasar kon in detail bestudeerd worden doordat het licht van de quasar wordt afgebogen door de zwaartekracht van een sterrenstelsel dat zich ergens halverwege de quasar en de aarde bevindt. Een jarenlange waarnemingscampagne van 'microlenswerking', veroorzaakt door de zwaartekracht van afzonderlijke sterren in dit sterrenstelsel, maakte het mogelijk details van de quasarstructuur ar te leiden.
Meer informatie:
New Picture of Quasar Emerges
Publicatie van Schild et.al. in The Astronomical Journal
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

21 juli 2006
Britse astronomen hebben de eerste resultaten bekendgemaakt van de grootste en meest gevoelige infraroodsurvey van de hemel die ooit is uitgevoerd: de UKIRT Infrared Deep Sky Survey (UKIDSS). Deze hemelinventarisatie, die al zeven jaar aan de gang is en wordt uitgevoerd met een telescoop op de Mauna Kea (Hawaï), moet uiteindelijk leiden tot een atlas van grote delen van de hemel op infrarode golflengten. In dit golflengtegebied vallen velerlei bijzondere objecten op, zoals extreem verre melkwegstelsels en bruine dwergen. Tot dusver zijn negen melkwegstelsels op afstanden van ongeveer 12 miljard lichtjaar opgespoord, die dus al bestonden toen het heelal iets meer dan een miljard jaar oud was. Het blijkt om vrij grote en zware stelsels te gaan, wat opmerkelijk is, omdat de gangbare theorieën ervan uitgaan dat de stelsels in de begintijd van het heelal nog klein waren.
Meer informatie: Dark and Distant Heavenly Bodies Revealing the Secrets of Stars and Galaxies

3 juli 2006
Met behulp van de Europese Very Large Telescope is een 11,6 miljard lichtjaar verre 'blob' waterstofgas ontdekt, waarvan wordt aangenomen dat het een melkwegstelsel in wording is. De afgelopen jaren zijn meer van deze verre grote opeenhopingen van waterstof ontdekt. Hoewel hun ware aard nog niet helemaal duidelijk is, gaan veel onderzoekers ervan uit dat het gas zich verzamelt rond een klont donkere materie. De blob heeft een middellijn van 200.000 lichtjaar en is daarmee ongeveer tweemaal zo groot als ons eigen Melkwegstelsel. Veel sterren hebben zich er nog niet in gevormd, want de totale energieproductie is gelijk aan die van ongeveer 2 miljard zonnen.
Meer informatie: Falling onto the dark

29 juni 2006
Radioastronomen hebben een kaart van het Andromedastelsel gemaakt waarop de verdeling van koud, moleculair gas te zien is. In zulke koele gaswolken, met een temperatuur van minder dan 220 graden onder nul, worden nieuwe sterren geboren. Het Andromedastelsel is de naaste grote buur van ons eigen Melkwegstelsel. Nooit eerder is de verdeling van koud gas in dit stelsel zo gedetailleerd vastgelegd. De waarnemingen zijn op millimetergolflengten gedaan met de 30-meter IRAM-telescoop op Pico Veleta in Zuid-Spanje. Op een golflengte van 2,6 millimeter is de straling van het molecuul koolmonoxide in kaart gebracht. Koolmonoxide is niet het belangrijkste bestanddeel van de koude gaswolken (die bestaan grotendeels uit moleculair waterstof), maar omdat het gemakkelijker waarneembaar is, wordt het als een zogeheten 'tracer' gebruikt. Behalve de verdeling van het gas zijn ook de snelheden van de gaswolken opgemeten. In totaal heeft de IRAM-telescoop 800 uur waarnemingen aan het Andromedastelsel verricht. Het blijkt dat het stelsel ongeveer tien keer zo weinig moleculair gas bevat als ons eigen Melkwegstelsel. Kennelijk is de stervormingsactiviteit in het stelsel vooral in het verleden erg hoog geweest.
Meer informatie:
Cold Gas in the Andromeda Galaxy
IRAM
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

20 juni 2006
Twee internationale teams van sterrenkundigen hebben in het infrarood en het röntgen waarnemingen verricht aan deeltjes in het centrum van de quasar 3C273. Het betreft deeltjes die worden uitgezonden door de ‘jets’ van 3C273, de beide reusachtige materiestromen die hun oorsprong vinden in de accretieschijf rond het superzware zwarte gat in de kern van de quasar. Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat de energierijke straling die de jets uitzenden grotendeels uit zogeheten synchrotronstraling bestaat, dat wil zeggen: straling die wordt uitgezonden door deeltjes die met extreem hoge snelheden door een magnetisch veld bewegen. Een alternatieve theorie voor het ontstaan van de straling' die zegt dat deze ontstaat doordat de jetdeeltjes in botsing komen met fotonen van de kosmische achtergrondstraling' lijkt hiermee te zijn ontkracht. Hoe het allemaal precies in elkaar zit, moet overigens nog blijken. Want merkwaardig genoeg houden de deeltjes die uit de omgeving van het zwarte gat worden weggeschoten wel érg lang hun grote snelheid vast: tot op 100.000 lichtjaar van het centrum. Dat duidt erop dat ze om onduidelijke redenen nog op grote afstand van de kern worden versneld.
Meer informatie: http://www.yale.edu/opa/newsr/06-06-20-01.all.html

13 juni 2006
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een opmerkelijk stervormingsgebied waargenomen in het 250 miljoen lichtjaar verre melkwegstelsel Arp 220. Dit laatste is een bijzonder stelsel, omdat het in feite om twee stelsels gaat, die bezig zijn samen te smelten. Door de 'botsing', die ongeveer 700 miljoen jaar geleden is begonnen, is het gas in de stelsels dermate in beroering gebracht, dat er vele nieuwe sterren ontstaan. Alles bij elkaar heeft 'Hubble' meer dan tweehonderd reusachtige jonge sterrenhopen ontdekt. De zwaarste ervan bevat ongeveer tien miljoen zonsmassa's materie. Het meest opmerkelijke is echter dat de sterrenhopen zich allemaal binnen een ongeveer 5000 lichtjaar groot gebied bevinden, waar de dichtheid van het aanwezige gas en stof klaarblijkelijk op zijn grootst is. Alleen al in dit kleine gebied bevindt zich evenveel gas als in ons hele Melkwegstelsel. Als de stervorming in Arp 220 zo doorgaat, zal al dit gas over ongeveer 40 miljoen jaar 'verbruikt' zijn.
Meer informatie: Hubble Eyes Star Birth in the Extreme

12 juni 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft in een verre cluster van melkwegstelsels een komeetachtige bal van heet gas waargenomen die een miljard zonsmassa's aan materie bevat. De drie miljoen lichtjaar grote 'vuurbal'' de grootste die ooit is waargenomen' beweegt met een snelheid van 750 kilometer per seconde en is door zijn extreem hoge temperatuur alleen te 'zien' op röntgengolflengten. De vuurbal maakt deel uit van de cluster Abell 3266, die zich op miljoenen lichtjaren afstand van de aarde bevindt en honderden stelsels telt. Tussen die stelsels bevindt zich ijl gas met een temperatuur van bijna honderd miljoen graden. De reusachtige vuurbal, die iets minder heet is dan zijn omgeving, baant zich een weg door dat ijle gas en verliest daarbij naar schatting een zonsmassa materie per uur. Volgens de onderzoekers wordt de bal bijeengehouden door donkere materie.
Meer informatie: XMM-Newton spots the greatest of great balls of fire

8 juni 2006
Met de Hubble-ruimtetelescoop is een opname gemaakt van het schijfstelsel NGC 5866. Het bijzondere van dit stelsel is dat we het vrijwel precies van opzij zien. Hierdoor zien we er eigenlijk bijna niks van: wat vooral opvalt is de donkere stofband die in het schijfvlak ligt en het stelsel in twee helften verdeelt. Toch vallen bij nadere beschouwing wel wat meer zaken op, zoals de vrij kleine, roodachtige kern, de lange slierten van jonge, hete sterren evenwijdig aan de stofband en de ijle halo die het stelsel omhult. Deze laatste is dermate doorzichtig, dat het licht van verder weg gelegen melkwegstelsels er vrijwel ongehinderd doorheen schijnt. Hoewel NGC 5866 formeel tot de spiraalstelsels wordt gerekend, is het een zogeheten lensvormig stelsel: het is wel plat, maar vertoont ook van bovenaf gezien (vrijwel) geen spiraalstructuur. NGC 5866 staat in het sterrenbeeld Draak, op een afstand van ongeveer 44 miljoen lichtjaar, en is iets kleiner dan ons eigen Melkwegstelsel.
Meer informatie: Hubble Sees Galaxy on Edge

8 juni 2006
In tegenstelling tot een eerder resultaat van de University of California at Berkeley, blijken supernova-explosies wél grote hoeveelheden stof te produceren. Dat beweren sterrenkundigen van de Canadese McMaster University op basis van metingen aan supernova 2003gd, die op 17 maart 2003 werd waargenomen in het sterrenstelsel NGC 628, op 30 miljoen lichtjaar afstand van de aarde. Waarnemingen met de Hubble Space Telescope, de Spitzer Space Telescope en de Gemini North Telescope op Hawaï laten zien dat de supernova grote hoeveelheden koolstof en silicium heeft geproduceerd. Deze stofdeeltjes spelen later een rol bij de vorming van nieuwe generaties sterren en planeten. Eerder hadden astronomen van de University of California at Berkeley op basis van waarnemingen aan een supernova in de Kleine Magelhaense Wolk geconcludeerd dat de energierijke sterexplosies slechts één procent van de verwachte hoeveelheid stof de ruimte in blazen.
Meer informatie:
Astronomers discover Universe's 'smoking gun'
Eerder persbericht van de University of California at Berkeley
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

7 juni 2006
In waarnemingsgegevens van de Sloan Digital Sky Survey is een 30.000 lichtjaar lange sliert van zwakke sterren ontdekt aan de noordelijke hemel. De sterrenstroom, die zich ook op ca. 30.000 lichtjaar afstand van de aarde bevindt, beweegt met een snelheid van 230 kilometer per seconde rond het centrum van het Melkwegstelsel, in een richting die sterk afwijkt van de normale draairichting. De sterrenstroom is zo goed als zeker het fossiele overblijfsel van een sterrenhoop die miljarden jaren geleden al uiteen is gerukt door de getijkrachten van het Melkwegstelsel. Volgens de Canadese astronoom Carl Grillmair, die de stroom ontdekte, bestaan er mogelijk vele honderden van dergelijke sterrenstromen. Onderzoek aan de bewegingen van zulke sterrenstromen kan informatie opleveren over de verdeling van donkere materie in de buitengebieden van het Melkwegstelsel. Op soortgelijke wijze hoopt Marc Kamionkowski, een collega van Grillmair op Caltech, informatie over de eigenschappen en de verdeling van donkere materie af te leiden uit de ligging van de getijdenstaarten van dwergsterrenstelsels die rond het Melkwegstelsel bewegen en ook langzaam maar zeker uiteengerukt worden door getijkrachten.
Meer informatie:
Astronomers find a galactic highway in the sky
Sloan Digital Sky Survey
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

6 juni 2006
Bij de terminale supernova-explosies van zware sterren die aan het eind van hun leven zijn gekomen, wordt veel minder stof geproduceerd dan altijd is aangenomen. Dat blijkt uit infraroodwaarnemingen van een supernovarest in de Kleine Magelhaense Wolk, een onregelmatig gevormd buurstelsel van ons eigen Melkwegstelsel. Eerder was al ontdekt dat supernova's in het Melkwegstelsel minder stof produceren dan werd voorspeld, maar sterrenkundigen gingen er vanuit dat ons eigen stelsel in dat opzicht misschien niet representatief zou zijn voor het heelal als geheel. Nu blijkt uit metingen met NASA's Spitzer Space Telescope echter dat ook een supernovarest in een ander sterrenstelsel veel minder stoffig is: de hoeveelheid stof is slechts ongeveer één procent van de voorspelde waarde. De ontdekking lijkt in strijd te zijn met theorieën over de vorming van tweede-generatiesterren, waarbij altijd is uitgegaan van grote hoeveelheden stof die geproduceerd worden in supernova-explosies.
Meer informatie:
Young supernova remnants not dusty enough, according to UC Berkeley astronomers
Spitzer Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 juni 2006
Met de Amerikaanse Spitzer Space Telescope zijn bijna driehonderd clusters van sterrenstelsels ontdekt op zeer grote afstand: van één op de drie nieuwe clusters ligt de afstand tussen 8 en 10 miljard lichtjaar. Nooit eerder zijn op zulke grote afstanden zo veel clusters gevonden. De Europese röntgensatelliet XMM-Newton ontdekte bovendien een cluster op 10 miljard lichtjaar afstand die naar schatting een massa van vijfhonderd biljoen zonsmassa's heeft. Op een afstand van 10 miljard lichtjaar kijken sterrenkundigen 10 miljard jaar terug in de tijd, naar een periode waarin het heelal pas ca. 4 miljard jaar oud was. De ontdekkingen van zware clusters op zulke grote afstanden stelt astronomen voor een raadsel. Volgens de gangbare theorieën over de vorming van sterrenstelsels en clusters ontstaan zware clusters in de loop van miljarden jaren door de versmelting van kleinere groepen. Dat er 4 miljard jaar na de oerknal al zulke grote aantallen zware clusters bestonden, kan alleen verklaard worden door aan te nemen dat het heelal grote hoeveelheden donkere materie bevat.
Meer informatie:
Astronomers find ancient 'cities' of galaxies
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 juni 2006
Op röntgenfoto's van de kern van het Andromedastelsel (M31) is een diffuse wolk extreem heet gas ontdekt, temidden van een groot aantal puntbronnen. De puntbronnen zijn zogeheten röntgendubbelsterren zoals ze ook in ons eigen Melkwegstelsel voorkomen. De diffuse gaswolk is waarschijnlijk verhit door schokgolven van supernova-explosies. De röntgenwaarnemingen zijn verricht door NASA's Chandra X-ray Observatory. Het Andromedastelsel is ook op infrarode golflengten bestudeerd, door de Spitzer Space Telescope. Op basis van de Spitzer-waarnemingen, die vooral stervormingsgebieden en stofwolken in kaart brengen, is afgeleid dat het stelsel ongeveer één biljoen (duizend miljard) sterren bevat. Aanvullende infraroodwaarnemingen zijn verricht door de GEmini North Telescope op Hawaï. De nieuwe waarnemingen van het Andromedastelsel (de naaste grote buur van ons eigen Melkwegstelsel, op 2,5 miljoen lichtjaar afstand) zijn vandaag gepresenteerd op de 208e bijeenkomst van de American Astronomical Society in Calgary, Canada.
Meer informatie:
M31: The heat is on in Andromeda's center
Persbericht Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics
Persbericht Gemini Observatory
Infraroodopname van het Andromedastelsel, gemaakt door de Spitzer Space Telescope
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 mei 2006
Voor het eerst hebben sterrenkundigen een vijfvoudige zwaartekrachtlens gefotografeerd. Zwaartekrachtlenzen ontstaan wanneer het licht van een ver verwijderd object wordt afgebogen, gesplitst en versterkt door de zwaartekracht van een dichterbij gelegen object. Zo kan de zwaartekracht van een sterrenstelsel het licht van een verder weggelegen quasar afbuigen en versterken, waardoor er meerdere beeldjes van diezelfde quasar zichtbaar zijn rondom het lensstelsel. Met de Hubble Space Telescope zijn nu vijf afzonderlijke beeldjes van een en dezelfde quasar op 10 miljard lichtjaar afstand gefotografeerd. Het quasarlicht wordt in dit geval afgebogen en gesplitst door de zwaartekracht van een complete cluster van sterrenstelsels. De cluster bevindt zich op een afstand van 7 miljard lichtjaar, in het sterrenbeeld Kleine Leeuw. Viervoudige zwaartekrachtlenzen zijn vaker vastgelegd. Ook in die gevallen moet er theoretisch een vijfde beeldje zichtbaar zijn, maar dat is vaak zwak en bevindt zich heel dicht bij het lensstelsel. Op de Hubble-foto is het vijfde quasarbeeldje echter duidelijk zichtbaar.
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/23/image/a
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

10 mei 2006
Met ESO's Very Large Telescope is een opname gemaakt van NGC 3190, een sterk vervormd melkwegstelsel dat enkele jaren geleden opzien baarde door vrijwel gelijktijdig twee supernova-explosies te produceren. NGC 3190 is een spiraalstelsel, dat we vanaf de aarde vrijwel van opzij zien, in het sterrenbeeld Leeuw. Het stelsel maakt deel uit van een compact groepje stelsels (Hickson 44), dat waarschijnlijk bezig is tot één (elliptisch) melkwegstelsel samen te smelten. Dat levert de nodige wederzijdse getijdenwerking op, die in NGC 3190 onder meer heeft geleid tot een sterk vervormde stofband. In die stofband vonden begin 2002 kort achter elkaar twee supernova-explosies van Type Ia plaats' een supernova die door een ontploffende witte dwerg wordt veroorzaakt. Dat is opmerkelijk, omdat in een stelsel als dit gemiddeld één van zulke supernova-explosies per eeuw wordt verwacht. De VLT-opname die nu is vrijgegeven laat het stelsel een jaar na de dubbele explosie zien.
Meer informatie:
Twin Explosions In Gigantic Dusty Potato Crisp

10 mei 2006
Waarnemingen met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton hebben een nauwkeurige bepaling van de chemische samenstelling van twee verre clusters van melkwegstelsels mogelijk gemaakt. In tegenstelling tot optische telescopen 'ziet' XMM-Newton geen afzonderlijke stelsels in zo'n cluster, maar vooral het superhete gas dat zich tussen de stelsels bevindt. Dat gas is voor een belangrijk deel afkomstig van supernova-explosies en sterrenwinden die door sterren in de stelsels worden geproduceerd. Door de samenstelling van het uitgestoten gas te bestuderen, kan een inschatting worden gemaakt van de stellaire evolutie van de stelsels, en met name van het soort supernova-explosies dat heeft plaatsgevonden. Daaruit is gebleken dat ongeveer 30 procent van de supernovae in de beide clusters voor rekening komt van exploderende witte dwergen en de rest door zware sterren waarvan de kern instort. Opmerkelijk is dat daarbij veel minder calcium is vrijgekomen dan de bestaande theoretische modellen voorspellen.
Meer informatie:
XMM-Newton reveals the origin of elements in galaxy clusters

10 mei 2006
Sterrenkundigen hebben ontdekt dat de meeste lange gammaflitsen afgaan in de helderste gebieden van kleine, onregelmatige sterrenstelsels. Deze ontdekking ondersteunt de theorie dat lange gammaflitsen afkomstig zijn van de zwaarste sterren (meer dan 20 maal tot 40 maal zo zwaar als de zon) en dat het sterren betreft met minder zware elementen. De bevindingen van de onderzoeksgroep onder leiding van Andrew Fruchter van het Space Telescope Science Institute (Baltimore), zijn vandaag gepubliceerd in de online-editie van het tijdschrift Nature. De Amsterdamse gammaflits-expert dr. Ralph Wijers maakt deel uit van deze groep.
Meer informatie:
Hubble Finds that Earth is Safe from One Class of Gamma-ray Burst
Earth is Safe from Gamma Ray Bursts

8 mei 2006
Dankzij waarnemingen van het spectrum van een 12,3 miljard lichtjaar verre quasar hebben Europese astronomen een extreem verre gaswolk met moleculaire waterstof kunnen opsporen. Het moleculaire waterstofgas, dat zich tussen ons en de quasar in bevindt en deel uitmaakt van een onzichtbaar sterrenstelsel op een afstand van iets meer dan 12 miljard lichtjaar, veroorzaakt donkere absorptielijnen in het lichtspectrum van de quasar. Uit de sterkte van de absorptie kan worden afgeleid hoeveel waterstofmoleculen in het verre stelsel aanwezig zijn en dat geeft weer informatie over de snelheid waarmee sterrenstelsels kort na het ontstaan van het heelal sterren hebben gevormd. Moleculaire waterstof is overigens niet het enige dat in het verre stelsel te zien is: ook spectraallijnen van zwaardere elementen zijn aangetoont, waaronder die van stikstof. Daaruit leiden de onderzoekers af dat de stervorming in het stelsel al zeker 200 tot 500 miljoen jaar bezig moet zijn. Dat wil zeggen dat de stervormingsactiviteit moet zijn begonnen toen het heelal ongeveer 1 miljard jaar oud was.
Meer informatie:
Astronomers Find Molecular Hydrogen at Edge of Universe

1 mei 2006
Met de Very Long Baseline Array - een netwerk van radiotelescopen verspreid over de halve aardbol - zijn twee superzware zwarte gaten ontdekt op een onderlinge afstand van slechts 24 lichtjaar. De twee zwarte gaten, die samen ruim 150 miljoen keer zo zwaar zijn als de zon, bevinden zich in de kern van het sterrenstelsel 0402+379, op 750 miljoen lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Perseus. Zulke dubbele zwarte gaten ontstaan waarschijnlijk bij de botsing en versmelting van twee sterrenstelsels die beide een zwart gat in hun kern herbergden. Tot nu toe was nooit een superzwaar dubbel zwart gat gevonden met een onderlinge afstand van minder dan 4500 lichtjaar. De omlooptijd van het nieuw ontdekte duo is naar schatting 150.000 jaar. In principe kunnen de twee zwarte gaten in de zeer verre toekomst zelf ook met elkaar versmelten, maar volgens sommige berekeningen kan dat nog vele miljarden jaren duren.
Meer informatie:
VLBA Reveals Closest Pair of Supermassive Black Holes
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

27 april 2006
De röntgensatellieten XMM-Newton en Chandra hebben een fossiel overblijfsel gevonden van een groep van sterrenstelsels. De stelsels in zo'n compacte groep vallen onder invloed van de zwaartekracht naar elkaar, waar ze versmelten tot één groot elliptisch sterrenstelsel. Maar dat resulterende stelsel blijft dan wel gehuld in een uitgestrekte halo van donkere materie, die ruwweg de afmetingen van de oorspronkelijke groep heeft. Op anderhalf miljard lichtjaar afstand is nu zo'n 'fossiele groep' waargenomen (RX J1416.4+2315), waarbij het elliptische reuzenstelsel ingebed ligt in een drie miljoen lichtjaar grote halo van donkere materie. Het bestaan van die donkeremateriehalo blijkt uit de aanwezigheid van zeer heet gas, met een temperatuur van vijftig miljoen graden. Zonder de zwaartekracht van zo'n donkeremateriehalo zou dat hete gas allang in de intergalactische ruimte zijn verdwenen. Onderzoek aan fossiele groepen zoals RX J1416.4+2315 bieden sterrenkundigen meer inzicht in de evolutie van de groteschaalstructuur van het heelal en de ontstaansgeschiedenis van elliptische reuzenstelsels.
Meer informatie:
XMM-Newton digs into the secrets of fossil galaxy clusters
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

27 april 2006
Astronomen hebben bewijzen gevonden dat kleine, maar heldere radiobronnen de 'babyfase' vertegenwoordigen van de zeer grote radiostelsels. Het team, onder leiding van de Utrechtse astronoom Jacco Vink, onderzocht de röntgenstraling van een speciale klasse radiostelsels, die lijken op radiostelsels met jets die uitgestoten worden door een zwaar zwart gat in het midden van zo'n stelsel. Echter, in deze radiostelsels zijn de jets zeer klein. De conclusie van de sterrenkundigen is dat het radiostelsels betreft die nog heel jong (een paar honderd tot een paar duizend jaar oud) zijn en dus nog geen tijd hebben gehad om 'volwassen' te worden. De bevindingen zijn deze maand gepubliceerd in de 'Monthly Notices' van de Royal Astronomical Society. De astronomen hebben gekeken naar de röntgenstraling omdat die van vlakbij het zwarte gat komt en direct iets vertelt over de motor achter de jet. Een andere maat voor de activiteit van het zwarte gat is de optische lichtkracht. De grote helderheid van de straling uit de nabijheid van het zwarte gat zou het hele sterrenstelsel moeten belichten en het gas doen gloeien in zichtbaar licht. Uit de Utrechtse studie blijkt nu dat die optische lichtkracht in de onderzochte stelsels veel minder sterk is dan voor stelsels met grote jets, terwijl de radiolichtkracht ongewoon helder is. De verklaring hiervoor is dat het jonge radiostelsels betreft, waarvan de zwarte gaten net begonnen zijn actief te worden. Het zwarte gat moet immers lange tijd helder zijn, voordat een groot deel van het sterrenstelsel oplicht.
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

24 april 2006
Met NASA's Chandra X-ray Observatory is ontdekt dat zwarte gaten zeer zuinige 'motoren' zijn. Ook wanneer ze maar heel weinig brandstof tot hun beschikking hebben, produceren ze enorm veel energie. Zwarte gaten slokken materie uit hun omgeving op - de brandstof - en zetten die materie voor een belangrijk deel om in energie. Die wordt vervolgens grotendeels de ruimte in geblazen in de vorm van twee straalstromen, in tegenovergestelde richtingen. De röntgensatelliet Chandra heeft nu ontdekt dat 'rustige' zwarte gaten in de kernen van elliptische sterrenstelsels, die maar weinig materie uit hun omgeving opslokken, toch heel veel energie de ruimte in blazen. Dat gebeurt niet in de vorm van energierijke röntgenstraling, zoals het geval is bij de 'actieve' zwarte gaten, maar voornamelijk in de vorm van bundels elektrisch geladen deeltjes. De energie van die straalstromen verhit het interstellaire gas in de stelsels, en kan daardoor de vorming van nieuwe sterren tot op zekere hoogte belemmeren.
Meer informatie:
NASA's Chandra finds black holes are 'green'
Persbericht University of Maryland
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

18 april 2006
Met de Hubble-ruimtetelescoop zijn de tot op heden meest gedetailleerde opnamen gemaakt van de open sterrenhopen NGC 265 en NGC 290 in de Kleine Magelhaense Wolk, een kleine begeleider van ons Melkwegstelsel op een afstand van ongeveer 200.000 lichtjaar. Open sterrenhopen zijn losse verzamelingen van sterren die ongeveer gelijktijdig uit één en dezelfde gaswolk ontstaan en in de loop van de miljoenen jaren uit elkaar drijven. De afzonderlijke sterren onderscheiden zich alleen in massa: zware sterren evolueren sneller dan lichte en raken ook het eerst door hun brandstofvoorraad heen. Omdat hun sterren zo veel gemeen hebben, spelen open sterrenhopen een belangrijke rol bij het onderzoek naar de evolutie van sterren.
Meer informatie: http://www.spacetelescope.org/news/html/heic0603.html

14 april 2006
Met de Wide Field Camera van de 2,2-meter telescoop op de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili is een 'leeg' stukje heelal in het sterrenbeeld Beker gefotografeerd met een resolutie van driehonderd miljoen pixels. Op de langbelichte foto zijn talloze zwakke, ver verwijderde sterrenstelsels zichtbaar die astronomen een beter inzicht moeten geven in de jeugd van het heelal. Het afgebeelde gebied heet Deep 3; eerder zijn twee andere stukjes sterrenhemel op dezelfde manier vastgelegd, in sommige gevallen overlappend met opnamen van andere telescopen en satellieten. Met een andere ESO-telescoop zijn ook infraroodfoto's van dezelfde stukjes sterrenhemel gemaakt. De analyse van de Deep 3-foto zal nog jaren in beslag nemen.
Meer informatie:
Huge Astronomical Image of 'Empty Space' Obtained with ESO Telescope
Full-resolutionversie van de Deep 3-opname (5,9 MB)
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 april 2006
De Italiaanse Galileo-telescoop op La Palma heeft nieuw inzicht geboden in de evolutie van clusters van sterrenstelsels. Algemeen wordt aangenomen dat clusters langgeleden ontstonden door het samenklonteren van kleinere groepen van sterrenstelsels. Op 'slechts' 300 miljoen lichtjaar afstand is dat proces nu in detail bestudeerd, in de cluster Abell 1367. Een compacte groep van sterrenstelsels, die pas vier jaar geleden werd ontdekt, is onlangs door de cluster opgeslokt. In de stelsels is een enorme stervormingsactiviteit op gang gekomen. Met de Galileo-telescoop zijn nu bovendien ijle draderige structuren van geïoniseerd gas gezien, die doen vermoeden dat de sterrenstelsels gedeeltelijk uiteen worden gerukt door een combinatie van getijdenwerking en de 'tegenwind' van het intraclustergas in Abell 1367.
Meer informatie:
Giant filament structures give a rare insight into galaxy cluster evolution
Galileo-telescoop
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

5 april 2006
De NASA-kunstmaan Swift is mogelijk getuige geweest van de geboorte van een magnetar - een neutronenster met een extreem sterk magnetisch veld. Swift detecteerde op 1 augustus 2005 een gammaflits die een zeer ongebruikelijk helderheidsverloop vertoonde. Gammaflitsen ontstaan wanneer zware, snel roterende sterren aan het eind van hun leven ineenstorten tot een zwart gat. Behalve de eigenlijke flits is er vaak ook een 'nagloeier' zichtbaar, die geleidelijk aan zwakker wordt. De nagloeier van GRB050801 (op 9 miljard lichtjaar afstand) vertoonde echter ruim vier minuten lang dezelfde helderheid. Uit dat merkwaardige gedrag maken Britse onderzoekers op dat de flits waarschijnlijk veroorzaakt werd door de vorming van een magnetar. De helderheid van de nagloeier zou dan enkele minuten lang constant kunnen blijven doordat de extreem snel roterende magnetar in korte tijd wordt afgeremd en op die manier energie verliest.
Meer informatie:
Swift observes an unusual bang in the far universe
Swift
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

23 maart 2006
Met NASA's Chandra X-ray Observatory zijn enorme wolken heet gas ontdekt in de omgeving van twee quasars. Volgens onderzoekers van de Universiteit van Hawaï in Honolulu gaat het mogelijk om schokgolven die geproduceerd werden toen de quasars een paar miljard jaar geleden voor het eerst 'aan gingen'. Quasars zijn de extreem energierijke kernen van ver verwijderde sterrenstelsels. In de kernen van die stelsels bevinden zich vermoedelijk superzware zwarte gaten. De radio- en röntgenstraling van quasars wordt opgewekt in de onmiddellijke omgeving van die zwarte gaten, waar grote hoeveelheden gas en sterren naar binnen worden gezogen. Over de manier waarop quasars miljarden jaren geleden voor het eerst 'ontbrandden' is weinig bekend; de nieuwe Chandra-waarnemingen kunnen hier mogelijk uitsluitsel over geven. De resultaten ondersteunen de theorie dat de superzware zwarte gaten ontstaan bij de versmelting van botsende sterrenstelsels, en dat de resulterende quasar-activiteit een krachtige 'superwind' van interstellair gas op gang brengt.
Meer informatie:
NASA's Chandra Finds Evidence for Quasar Ignition
Dit nieuwsbericht is toegevoegd door Govert Schilling - allesoversterrenkunde.nl

16 maart 2006
Waar rook is, is vuur' zelfs in de ruimte. Op nieuwe infraroodopnamen van M82, gemaakt met de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer, is te zien hoe dit actieve stelsel reusachtige wolken van rookachtig stof produceert. Het was al bekend dat M82 grote aantallen nieuwe sterren produceert, maar dat daarbij zoveel 'rook' ontstaat, kwam als een verrassing. De onderzoekers denken dat de rook veel polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's) bevat' hetzelfde spul dat onder meer ook in uitlaatgassen van auto's zit en in de rook van een barbecue. Deze PAK's worden door sterren gemaakt en komen via hevige sterrenwinden in de ruimte terecht. Omdat de rookwolken van M82 zo'n beetje het hele stelsel omhullen, kan hun oorsprong niet uitsluitend in het centrale deel' waar de meeste sterren ontstaan' liggen. Blijkbaar dragen alle sterren van het stelsel een steentje bij.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Engelstalig)

15 maart 2006
Onderzoek met een nieuwe spectrograaf van de Europese Very Large Telescope in Chili duidt erop dat melkwegstelsels zes miljard jaar geleden net zo veel donkere materie bevatten als nu: tegenover elke kilogram normale materie staat ruwweg 30 kilogram donkere materie. Ook blijkt uit het onderzoek dat vier van de tien stelsels destijds sterk verstoord waren door onderlinge interacties. Dat bevestigt de heersende gedachte dat botsingen en samensmeltingen een belangrijke rol hebben gespeeld bij het ontstaan en de ontwikkeling van melkwegstelsels.
Meer informatie:
Origineel persbericht (Engelstalig)

8 maart 2006
Op 4 september 2005 werd de tot nu toe verste gammaflits in het heelal waargenomen. In het meest recente nummer van Nature maken Europese en Amerikaanse sterrenkundigen een analyse van de ontploffing van de zware ster, die aan de basis van deze gammaflits heeft gestaan. Gammaflits GRB 050904 vond plaats in een melkwegstelsel op een afstand van ongeveer 13 miljard lichtjaar. Alles wijst erop dat zo’n flits ontstaat als de kern van een zeer zware ster instort tot een zwart gat. De uitbarsting van gammastraling duurde in dit geval ongebruikelijk lang (500 seconden) en vertoonde aan het eind nog enkele oplevingen. Dat laatste kan erop duiden dat het zwarte gat dat de verre ster achterliet niet in één klap is ontstaan, maar dat de vorming ervan een enigszins chaotisch proces was. ‘Nabije’ gammaflitsen laten veel minder fluctuaties zien. Een mogelijke verklaring voor het verschil tussen verre en nabije gammaflitsen is dat de eerste sterren in het heelal over het algemeen zwaarder waren dan hun huidige soortgenoten en ook minder zware elementen bevatten.
Meer informatie:
http://www.science.psu.edu/alert/Burrows3-2006.htm

8 maart 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft een inventarisatie gemaakt van melkwegstelsels op afstanden van ruwweg 8 miljard lichtjaar. Voor het eerst zijn de verre stelsels daarbij zowel in het nabij-ultraviolet en het ver-infrarood als op zichtbare golflengten waargenomen. Uit eerdere waarnemingen van verre stelsels was de indruk ontstaan dat er twee soorten waren: stelsels die straling in het nabij-ultraviolet en op zichtbare golflengten uitzenden en stelsels die dat in het nabij-infrarode en submillimetergebied doen. De UV-stelsels waren niet waarneembaar in het infrarood en de IR-stelsels niet in het ultraviolet. Dat vroeg om een verklaring, omdat normale stelsels immers straling op alle golflengten produceren. Uit het nieuwe onderzoek blijkt nu dat veel verre stelsels wel degelijk zowel in het infrarood als het ultraviolet waarneembaar zijn. Voor het eerst is ook vastgesteld in welk tempo deze stelsels sterren produceren: dat blijkt enkele honderden tot duizend sterren per jaar te zijn (in ons Melkwegstelsel ligt dat tempo een factor 100 lager). En een verrassende ontdekking is dat de meeste onderzochte stelsels spiraalstelsels zijn en op hun huidige soortgenoten lijken. Tot nog toe werd aangenomen dat verre melkwegstelsels vaak bij onderlinge botsingen betrokken waren en daardoor veelal onregelmatige en ingewikkelde vormen vertonen.
Meer informatie:
http://www.edpsciences.org/journal/index.cfm?edpsname=aa&niv1=others&niv2=press_release&niv3=PRaa200604

3 maart 2006
Toen sterrenkundigen met behulp van de infraroodsatelliet Spitzer naar Stephans Kwintet (een bekend groepje melkwegstelsels) keken, kregen ze letterlijk een schokkende verrassing te zien. In het midden van het groepje is in het infrarood een reusachtige schokgolf te zien, vergelijkbaar met de geluidsknal van een straaljager die de geluidsbarrière doorbreekt. Het was al een tijdje bekend dat vier van de vijf stelsels van het Kwintet, dat zich op een afstand van 300 miljoen lichtjaar bevindt, bezig zijn te botsen. (Het vijfde stelsel hoort eigenlijk niet bij de groep: het staat veel dichterbij.) Om onduidelijke redenen valt één van de vier, NGC 7318b, met een snelheid van 1000 km/sec naar de andere drie toe. En deze hoge snelheid is de oorzaak van de schokgolf die door het aanwezige gas tussen de stelsels gaat. De omvang van de schokgolf is reusachtig: hij is groter dan ons eigen Melkwegstelsel. De infraroodstraling die ter plaatse wordt uitgezonden blijkt afkomstig te zijn van waterstofmoleculen.
Meer informatie:
http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/pressemitteilungen/2006/pressemitteilung20060303/
http://www.spitzer.caltech.edu/features/articles/20060303.shtml

28 februari 2006
Op een zojuist vrijgegeven foto die met de Hubble-ruimtetelescoop is gemaakt, is het grote melkwegstelsel M101 te zien. Op zich zou dat niet zo bijzonder zijn, ware het niet dat het een groot en betrekkelijk nabij stelsel betreft, dat lang niet binnen het beeldveld van de ruimtetelescoop past. Voor deze foto zijn dan ook 51 afzonderlijke opnamen gemaakt, die samen een mozaïek van 16.000 bij 12.000 pixels vormen. Daarmee is het de grootste en meest detailrijke foto die Hubble ooit van een melkwegstelsel heeft gemaakt. M101, ook wel het Windmolenstelsel genoemd, is een groot spiraalstelsel met talrijke stervormingsgebieden. Met een middellijn van 170.000 lichtjaar is het ongeveer twee keer zo groot als ons Melkwegstelsel.
Meer informatie:
http://www.spacetelescope.org/news/html/heic0602.html

27 februari 2006
Onderzoek van de bewegingen en ‘metaalgehaltes’ van tienduizend sterren in de ‘Andromedanevel’ duidt erop dat dit nabije buurstelsel ongeveer dezelfde voorgeschiedenis heeft als ons eigen Melkwegstelsel. Uit het onderzoek blijkt namelijk dat de sterren in het buitenste omhulsel (de halo) van het Andromedastelsel ‘metaalarm’ zijn, wat wil zeggen dat ze weinig elementen zwaarder dan helium bevatten. Dat is enigszins verrassend, omdat er eerder aanwijzingen bestonden dat de sterren in de halo van het Andromedastelsel juist metaalrijk waren. Uit het feit dat de beide stelsels in dit opzicht toch veel op elkaar lijken, leidt men af dat ze op vergelijkbare wijze zijn ontstaan. Waarschijnlijk zijn beide stelsels begonnen als grote halo’s van donkere materie, die vooral tijdens de eerste drie tot vier miljard jaar na de oerknal talrijke kleine verzamelingen sterren hebben ingevangen. Zowel het Andromedastelsel als het Melkwegstelsel zouden in de loop van hun bestaan ongeveer tweehonderd kleinere stelsels en protogalactische sterverzamelingen hebben opgeslokt.
Meer informatie:
http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12801.html
http://www.astro.caltech.edu/~schapman/m31haloinfo.html

24 februari 2006
Met de Amerikaanse satelliet Swift is op 18 februari een gammaflits waargenomen die een nogal vreemd verloop vertoont. Van gammaflitsen als deze wordt aangenomen dat ze worden veroorzaakt door hevige supernova-explosies in verre melkwegstelsels. Maar doorgaans duurt zo’n flits niet langer dan enkele tientallen seconden. Het bijzondere van gammaflits GRB 060218 is dat deze zich betrekkelijk dichtbij voltrok (in een stelsel op ‘slechts’ 440 miljoen lichtjaar afstand) en bovendien honderd keer zo lang duurde als andere gammaflitsen (ruim een half uur). Bovendien was deze uitbarsting van gammastraling vrij zwak. Over de verklaring voor dit afwijkende gedrag breken de deskundigen zich nog het hoofd. De standaardtheorie voor gammaflitsen zegt dat de gammastraling die bij zo’n supernova-explosie vrijkomt in een vrij smalle bundel wordt uitgezonden. Het is denkbaar dat deze bundel net niet precies op de aarde was gericht, waardoor de meeste straling aan ons voorbijging. Het visuele hoogtepunt van de supernova-explosie moet overigens nog komen. Op zichtbare golflengten neemt de ontploffende ster nog steeds in helderheid toe: doordat de materie die bij de explosie is uitgestoten steeds verder uitdijt, kan er steeds meer licht doorheen schijnen.
Meer informatie:
http://www.nasa.gov/mission_pages/swift/bursts/oddball_burst.html
http://www.swift.ac.uk/grb060218.shtml
http://www.science.psu.edu/alert/Nousek2-2006.htm

17 februari 2006
Een inventarisatie van verre röntgenbronnen met behulp van de satellieten Chandra en XMM-Newton duidt erop dat er meer melkwegstelsels met een actief zwart gat in hun kern zijn dan verwacht. Dat zwarte gaten röntgenstraling uitzenden, klinkt vreemd, omdat altijd wordt gezegd dat zwarte gaten alles in hun omgeving opslokken' zelfs licht. De straling is dan ook niet van het zwarte gat zelf afkomstig, maar van de hete materie die het bezig is op te slokken. Omgerekend naar de hele waarneembare hemel zou het om ongeveer 300 miljoen van deze superzware zwarte gaten gaan. Daarmee staat vast dat de ‘röntgenachtergrondstraling’, waarvan vroeger werd aangenomen dat zij diffuus van aard was, in werkelijkheid van talrijke afzonderlijke röntgenbronnen afkomstig is. Een andere opmerkelijke vaststelling is dat er geen grote verschillen zijn geconstateerd tussen de activiteiten van actieve kernen op verschillende afstanden. Dat duidt erop dat zij al 13 miljard jaar dezelfde eigenschappen vertonen.
Meer informatie:
http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/milkyway_map.html
http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/pressemitteilungen/2006/pressemitteilung20060221/index.html [Duitstalig]

15 februari 2006
Sterrenkundigen van Cornell University, onder wie de Nederlander Henrik Spoon, hebben met de infrarood-satelliet Spitzer de vorming van jonge, zware sterren in zogeheten ultra-heldere infrarood-stelsels (Engelse afkorting: ULIRGs) onderzocht. Daarbij is gebleken dat in de centra van deze stelsels compacte groepen sterren ontstaan die grote wolken stof produceren. ULIRGs zijn pas in 1982 in grotere aantallen ontdekt; aangenomen wordt dat ze het resultaat zijn van botsingen tussen twee of meer ‘normale’ spiraalstelsels. Het aanwezige gas in de stelsels wordt bij deze ontmoetingen zodanig samengedrukt, dat er in hoog tempo nieuwe sterren ontstaan. Op gewone foto’s zijn de stelsels weinig opvallend, maar in het infrarood zijn ze soms wel honderd keer zo helder als normale stelsels. Spoon en zijn collega’s hebben bij hun onderzoek vastgesteld dat het stof in ULIRGs rijk is aan silicaatkristallen. In ons Melkwegstelsel komen zulke kristallen alleen in de buurt van actieve jonge sterren voor. Onder invloed van de intense (deeltjes)straling in de buurt van deze sterren worden de kristallen snel afgebroken tot zogeheten amorfe silicaten. Het feit dat ze in de ULIRGs veel voorkomen, duidt erop dat het productietempo enorm hoog moet zijn.
Meer informatie:
http://www.news.cornell.edu/stories/Feb06/ULIRGs.Spoon.lg.html
http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-022

15 februari 2006
Europese sterrenkundigen hebben met behulp van de Very Large Telescope een ver melkwegstelsel ontdekt dat rijk is aan elementen zwaarder dan helium. Het ruim 6 miljard lichtjaar verre stelsel zelf is onzichtbaar, maar doordat het licht van een 9 miljard jaar verre quasar erdoorheen schijnt, kan de samenstelling ervan toch onderzocht worden. Uit het spectrum blijkt dat het stelsel rijk moet zijn aan stof en (dus aan) zware elementen. De ontdekking zou de oplossing van een sterrenkundig raadsel kunnen zijn: de totale hoeveelheid zware elementen die tot nog toe in verre stelsels was waargenomen, was in vergelijking met de theoretische voorspellingen een factor tien te klein. Het is denkbaar dat er nog veel meer stofrijke stelsels zijn die tot nog toe aan ieders aandacht zijn ontsnapt.
Meer informatie:
http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-06-06.html

3 februari 2006
Onderzoek met de röntgensatelliet Chandra heeft uitgewezen dat het rustige spiraalstelsel NGC 5746 gehuld is in een halo van heet gas. Deze ontdekking duidt erop dat ook melkwegstelsels als het onze nog bezig zijn intergalactisch gas te verzamelen. De halo van NGC 5746 strekt zich uit tot op 60.000 lichtjaar van de schijf van het stelsel, maar is erg lichtzwak. Omdat het stelsel geen uitzonderlijke stervormingsactiviteit vertoont of kernactiviteit, wordt het niet aannemelijk geacht dat het waargenomen gas juist door het stelsel zelf is uitgestoten.
Meer informatie: http://chandra.harvard.edu/photo/2006/n5746/

31 januari 2006
Vorig jaar is al vastgesteld dat de zogeheten korte gammaflitsen waarschijnlijk het gevolg zijn van botsingen tussen twee neutronensterren die voordien een dubbelster vormden. Aanvullend onderzoek door een internationaal team van sterrenkundigen, onder wie de Nederlander Simon Portegies Zwart, duidt er nu op dat zulke dubbele neutronensterren gemakkelijk kunnen ontstaan in bolvormige sterrenhopen. De onderlinge afstanden tussen de sterren in zo’n sterrenhoop zijn dermate klein, dat er regelmatig nabije ontmoetingen optreden. Daarbij kan er na een partnerruil tussen twee dubbelsterren die elk één neutronenster bevatten een nieuwe dubbele neutronenster ontstaan. Uit computersimulaties blijkt dat misschien wel een derde van alle korte gammaflitsen in bolhopen plaatsvindt.
Meer informatie: http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0612.html

26 januari 2006
Amerikaanse sterrenkundigen hebben twee sterren ontdekt die met zulke grote snelheden bewegen (ongeveer 2 miljoen kilometer per uur), dat ze aan ons Melkwegstelsel zullen ontsnappen. Daarmee is het bekende aantal ‘weglopers’ op vijf gekomen. Geschat wordt echter dat nog ongeveer duizend andere sterren bezig zijn om ons stelsel te verlaten. Uit theoretisch onderzoek blijkt dat zulke sterren waarschijnlijk afkomstig zijn uit de kern van het Melkwegstelsel. Het betreft sterren die deel hebben uitgemaakt van dubbelstersystemen die te dicht langs het superzware zwarte gat in het galactische centrum zijn bewogen. De componenten van zo’n dubbelster worden bij die gelegenheid van elkaar gescheiden: de ene ster verdwijnt in het zwarte gat, de andere wordt weggeslingerd.
Meer informatie: http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0610.html

26 januari 2006
Utrechtse astronomen hebben aangetoond dat er een fundamenteel maximum bestaat voor de massa van sterrenhopen. Ze baseren hun bevinding op waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop van drie melkwegstelsels waarin veel sterren en sterrenhopen worden gevormd. De metingen laten duidelijk zien dat er een grens is aan de massa van sterrenhopen: die ligt bij ongeveer een miljoen zonsmassa’s. Door de hoge gevoeligheid van ruimtetelescopen als de Hubble zijn de afgelopen jaren steeds kleinere melkwegstelsels gevonden, waardoor de grens tussen de zwaarste sterrenhopen en de lichtste melkwegstelsels leek te vervagen. Uit het Utrechtse onderzoek is nu echter gebleken dat de zwaarste sterrenhopen toch een heel stuk lichter zijn dan de lichtste dwergstelsels (de kleinste melkwegstelsels).

12 januari 2006
In de verre cluster van melkwegstelsels Abell 2597 is een reusachtige ‘tunnel’, gevuld met energierijke deeltjes, ontdekt. De ruimte tussen de stelsels in clusters als deze is doorgaans gevuld met een ijl, heet gas. Dit gas heeft de neiging zich bij het centrale reuzenstelsel van de cluster te verzamelen, waarna het naar het superzware zwarte gat in de kern van dit stelsel toe valt. Een zwart gat dat van nieuwe materie wordt voorzien, ontwikkelt echter twee krachtige bundels van wegschietende deeltjes (jets) die zich een baan door het hete gas zoeken. De waargenomen tunnel, die groot genoeg is om ons hele Melkwegstelsel te omvatten, is waarschijnlijk lang geleden door zo’n deeltjesbundel ‘uitgeboord’.
Meer informatie: http://www.nrl.navy.mil

11 januari 2006
Het is mooie-plaatjestijd. Na de fraaie opname van de Orionnevel door Hubble worden we door de Galaxy Evolution Explorer getrakteerd op een kleurrijke prent van het Karrewielstelsel. Dit melkwegstelsel is niet zo heel lang geleden ‘doorboord’ door een passerende soortgenoot, en de schokgolven die dat opleverde hebben een reusachtige gordel van stervormingsgebieden doen ontstaan.
Meer informatie: http://www.galex.caltech.edu/MEDIA/2006-01/

10 januari 2006
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft aanwijzingen gevonden voor het bestaan van nogal raadselachtige ‘superhopen’ van sterren. Aangenomen wordt dat dit voorlopers zijn van bolvormige sterrenhopen, zoals die ook om ons Melkwegstelsel draaien. Van deze laatste werd tot nog toe veelal aangenomen dat ze al heel oud zijn. De nieuwe waarnemingen duiden erop dat dit bij andere melkwegstelsels klaarblijkelijk niet het geval hoeft te zijn. De supersterrenhopen zitten verborgen in grote gaswolken, maar zijn waarneembaar op radiogolflengten en in het infrarood.
Meer informatie: http://www.newsroom.ucla.edu/page.asp?RelNum=6744

10 januari 2006
Onderzoek met de röntgensatelliet Chandra wijst erop dat elliptische melkwegstelsels toch niet zo rustig zijn als ze op het eerste gezicht lijken. De zwarte gaten die in de kernen van deze stelsels schuilgaan, vertonen een explosieve activiteit, die het gas in de stelsels hevig in beroering brengen en verhitten.
Uit (statistisch) onderzoek met de Hubble-ruimtetelescoop blijkt overigens dat de superzware zwarte gaten in de kernen van melkwegstelsels niet van meet af aan zo groot zijn geweest. Ze danken hun omvang aan opeenvolgende fusies van melkwegstelsels, waarbij ze steeds met nieuwe materie (in de vorm van sterren, gas en stof) worden gevoed. Helaas blijkt uit computermodellen dat samensmeltende melkwegstelsels in dermate veel stof gehuld zijn, dat de ‘vreetbuien’ van hun centrale zwarte gaten moeilijk waarneembaar zijn.
Meer informatie:
http://chandra.harvard.edu/photo/2006/galaxies/
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/04/

9 januari 2006
Een nieuwe, grote inventarisatie van melkwegstelsels tot op afstanden van 9 miljard lichtjaar duidt erop dat stervorming grotendeels een kwestie is van beschikbaar materiaal en niet zo zeer van ‘geboortegolven’ die het gevolg zijn van botsingen tussen melkwegstelsels. Omdat is vastgesteld dat melkwegstelsels in het (verre) verleden veel meer sterren produceerden en hun onderlinge afstanden gemiddeld veel kleiner waren dan nu, gingen de meeste sterrenkundigen ervan uit dat onderlinge botsingen een belangrijke factor bij de vroege stervorming spelen. Maar uit gegevens die met de Keck-telescopen en de infraroodsatelliet Spitzer zijn verzameld, blijkt dat ook normale, onverstoorde stelsels vroeger meer sterren maakten dan nu. Daarbij geldt dat de stervorming in grote stelsels eerder en sneller verloopt dan in kleine stelsels.
Meer informatie: http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=797

5 januari 2006
Met behulp van de röntgensatelliet Rossi X-ray Timing Explorer is een ster ontdekt die om een zwart gat lijkt te draaien dat een massa van ongeveer duizend zonsmassa’s heeft. Dat zou een bevestiging zijn van het bestaan van ‘medium-zware’ zwarte gaten. De zwarte gaten die tot dusver zijn ontdekt zijn ofwel van stellaire massa (enkele zonsmassa’s) ofwel superzwaar (tot een miljard zonsmassa’s). De ster, die zich in het melkwegstelsel M82 bevindt, is een rode superreus die massa aan het zwarte gat overdraagt. Bij deze massaoverdracht wordt de materie heel heet, waardoor zij röntgenstraling gaat uitzenden. De intensiteit van deze röntgenstraling gaat met een periode van 62 dagen op en neer, wat wordt toegeschreven aan de baanbeweging van de begeleidende ster. De beide objecten maken deel uit van een compacte sterrenhoop van een miljoen sterren waarbinnen veel onderlinge botsingen kunnen plaatsvinden. Het is goed denkbaar dat daarbij kortlevende superreuzensterren ontstaan, die uiteindelijk instorten tot een zwart gat van duizend zonsmassa’s.
Meer informatie:
http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/new_blackhole.html
http://www.uiowa.edu/%7Eournews/2006/january/010506star_discovery.html
Science Express, 5 januari 2006
Science, 27 januari 2006

20 december 2005
In de Grote Magelhaense Wolken zijn de zwakke lichtecho’s waargenomen van supernova-explosies die al honderden jaren geleden hebben plaatsgevonden. Het felle licht van deze explosies wordt weerkaatst door interstellaire gaswolken op honderden lichtjaren afstand van de supernovae. Waarnemingen van deze lichtecho’s maken het mogelijk om na te gaan wanneer de betreffende supernovae zijn ‘afgegaan’.
Meer informatie:
http://www.noao.edu/outreach/press/pr05/pr0512.html
Nature, 22 december 2005

14 december 2005
Waarnemingen met de Swift-satelliet hebben nog eens bevestigd dat sommige gammaflitsen het gevolg zijn van een botsing tussen twee compacte sterrestanten, in dit geval een zwart gat en een neutronenster. Dat volgt uit waarnemingen van een zeer korte gammaflits, die op 24 juli is waargenomen. Zowel zwarte gaten als neutronensterren zijn overblijfselen van sterren die als supernova zijn geëxplodeerd. In dit geval zouden' lang geleden' de beide zware componenten van een dubbelster op die manier aan hun einde zijn gekomen. De restanten hebben miljarden jaren om elkaar gedraaid, maar zijn uiteindelijk op elkaar gestort. Dat het in dit geval om de samensmelting van een zwart gat en een neutronenster ging, en niet om twee neutronensterren, leiden de onderzoeker af uit het feit dat de gammaflits lang nagloeide. Dat duidt erop dat een van beide objecten kort voor de botsing uiteen is gevallen en in stukjes op het andere object is gevallen. Alleen een zwart gat is sterk genoeg om een neutronenster uiteen te trekken.
Meer informatie:
http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/blackhole_meal.html
http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-32-05.html
Nature, 15 december 2005

14 december 2005
Uit waarnemingen met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton is gebleken dat veel nabije melkwegstelsels zoals het onze gehuld zijn in een reusachtige halo van heet gas. Zulke halo’s zijn wel eerder waargenomen, maar dan voornamelijk bij melkwegstelsels die een uitzonderlijke stervormingsactiviteit vertonen. Bij die stelsels wordt de aanwezigheid van het hete gas onder meer geweten aan reeksen van supernova-explosies. Wat de oorsprong van de halo’s bij ‘normale’ melkwegstelsels is, staat nog niet vast, maar de onderzoekers nemen aan dat ook langdurige stervorming op een lager pitje tot de uitstoot van heet gas kan leiden. Het lijkt in elk geval niet waarschijnlijk dat het hete gas juist vanuit de intergalactische ruimte naar de stelsels toe ‘valt’. De waargenomen halo’s bevatten ongeveer 10 miljoen zonsmassa’s aan gas.
Meer informatie: http://www.esa.int/esaSC/SEMWAMVLWFE_index_0.html

6 december 2005
Meer dan de helft van de grootste melkwegstelsels in het (betrekkelijk) nabije heelal is de afgelopen twee miljard jaar betrokken geweest bij een botsing met een ander stelsel. Dat concludeert de Nederlandse sterrenkundige Pieter van Dokkum (Yale) na het bestuderen van meer dan honderd melkwegstelsels. Deze conclusie stemt overeen met de heersende gedachte dat grote melkwegstelsels het resultaat van ‘fusies’ van kleinere stelsels zijn. Om nog onduidelijke redenen lijkt zo’n samensmelting in lang niet alle gevallen tot hevige stervorming te leiden. Pas als je de grote stelsels meer in detail bekijkt, blijkt dat ze in veel gevallen de kenmerkende ‘getijdenstaarten’ vertonen die een aanwijzing zijn dat er een ontmoeting met een ander stelsel heeft plaatsgevonden.
Meer informatie: http://www.noao.edu/outreach/press/pr05/pr0511.html

1 december 2005
Je bent even bezig, maar dan héb je ook wat. Na 270 uur röntgenfotonen inzamelen heeft de Amerikaanse satelliet Chandra een bijzondere afbeelding gemaakt van de zogeheten Perseus-cluster – een verzameling van duizenden melkwegstelsels in het sterrenbeeld Perseus. De röntgenopname toon reusachtige lussen, rimpelingen en jet-achtige structuren in het hete gas tussen de stelsels. In het centrum zijn de restanten te zien van een stelsel dat uiteen is getrokken en in de richting van NGC 1275 valt, het reuzenstelsel dat in het hart van de cluster ligt.
Meer informatie: http://chandra.harvard.edu/photo/2005/perseus/

29 november 2005
Met behulp van de verzamelde gegevens van een aantal röntgensatellieten is voor het eerst een goed beeld verkregen van hoe een supernova in een supernovarest verandert. Het betreft het restant van een supernova-explosie die alweer 35 jaar geleden plaatsvond in het melkwegstelsel M101. Tot nog toe werd het moment dat je voor het eerst van een supernovarest spreekt door veel sterrenkundigen gedefinieerd als het moment waarop de schokgolf van de ontploffende ster op het omringende interstellaire gas stuit en dit doet oplichten. Het heldere röntgenlicht van het restant van SN 1970G vertoont echter niet de kenmerken van interstellair gas. Klaarblijkelijk bestaat het gas in de omgeving van de voormalige ster juist de overblijfselen van de sterrenwind die de ster vóór de explosie de ruimte in blies. Nadere inspectie van andere supernovae die de afgelopen tientallen jaren zijn verschenen, heeft nu uitgewezen dat het steeds het gas van de ster zélf was dat de bron van röntgenstraling is. Van enige interactie met het interstellaire medium lijkt geen sprake te zijn.
Meer informatie: http://chandra.harvard.edu/press/05_releases/press_112905.html

17 november 2005
Een team astronomen uit Nederland en de VS heeft het grootste aantal Einstein-ringen ooit gevonden. Van negentien nieuwe zwaartekrachtlenzen, die werden ontdekt met behulp van het Sloan Digital Sky Survey (SDSS) en waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop, blijken acht echte optische Einstein-ringen te zijn. Daarvan waren er tot nu toe maar drie bekend. Een Einstein-ring wordt gevormd als het licht van een extreem ver verwijderd sterrenstelsel (enkele miljarden lichtjaren afstand van de aarde) wordt afgebogen door de zwaartekracht van een ander, dichterbij staand stelsel, dat zich precies op de verbindingslijn met de aarde bevindt.
Meer informatie:
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/32/full/
http://www.slacs.org/
http://www.arxiv.org/abs/astro-ph/0511453

5 november 2005
Sinds de jaren tachtig van de afgelopen eeuw is bekend dat ons Melkwegstelsel, samen met de ongeveer dertig andere leden van de Lokale Groep, met hoge snelheid in de richting van Centaurus beweegt. Daar moet zich ergens een ‘Grote Aantrekker’ schuilhouden: een zware supercluster van melkwegstelsels. Een internationaal team van sterrenkundigen lijken nu ongeveer de helft van de massa van de Grote Aantrekker te hebben opgespoord. Op een afstand van minder dan 500 miljoen lichtjaar bevindt zich de supercluster Shapley 8, waarvan het bestaan al sinds 1930 bekend is. Onderzoek van de bewegingen van 8632 afzonderlijke stelsels in deze supercluster heeft uitgewezen dat deze 50.000 biljoen zonsmassa’s aan materie bevat, verdeeld over 44 kleinere clusters. Het geheel strekt zich over meer dan 120 miljoen lichtjaar uit en is de grootste massaconcentratie in ons deel van het heelal. Het zoeken is nu nog naar de andere helft van de Grote Aantrekker.
Meer informatie: http://www.obspm.fr/actual/nouvelle/nov05/shapley8.en.shtml

17 oktober 2005
Nabij-infrarode opnamen van het actieve melkwegstelsel NGC 1097, verkregen met de Europese Very Large Telescope, hebben nieuwe details aan het licht gebracht in het centrum van het stelsel. In dit centrum bevindt zich een superzwaar zwart gat dat materie uit zijn omgeving opslokt. Om dat nader te bekijken, hebben de onderzoekers een maskeertechniek toegepast waardoor zoveel mogelijk normaal sterlicht in het kerngebied NGC 1097 werd tegengehouden. Hierdoor is goed te zien hoe stof en gas spiraalsgewijs naar het zwarte gat toe valt.
Meer informatie: http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/phot-33-05.html

13 oktober 2005
De Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer heeft een fraaie infraroodfoto gemaakt van het nabije melkwegstelsel M31, beter bekend als de Andromedanevel. Hoewel het een van de best onderzochte extragalactische stelsels betreft, zijn er toch weer wat nieuwe dingen ontdekt, waaronder een spiraalvormige boog in het centrum van het stelsel, een kring van stervormingsgebieden en een ‘gat’ in de spiraalschijf. De onderzoekers denken dat deze asymmetrische structuren zijn veroorzaakt door interacties met de satellietstelsels die om M31 draaien. Het gat in de spiraalschijf zou zelfs de plek kunnen zijn waar het kleine stelsel M32 dwars doorheen is geschoten.
Meer informatie:
http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-20/release.shtml
http://dirty.as.arizona.edu/~kgordon/m31_press/m31_press.html

5 oktober 2005
Amsterdamse astronomen hebben een forse tip opgelicht van de sluier die lag over het raadselachtige fenomeen van de ‘korte gammaflitsen’. Gammaflitsen zijn korte uitbarstingen van gammastraling, ontdekt in de jaren zestig, waarvan er gemiddeld één per dag afgaat in het heelal. Er bestaan twee soorten: de lange, die gemiddeld een halve minuut duren, en de korte, die gemiddeld een paar tienden van een seconde duren. De lange blijken te worden veroorzaakt door ontploffende, zeer zware sterren. De korte flitsen bleven tot nog toe een raadsel.
Een korte gammaflits die op 9 mei 2005 waarneembaar was, biedt mogelijk uitkomst. Toen de grote Europese VLT-telescoop in Chili op de plek van de gammaflits werd gericht, liet deze iets totaal anders zien dan bij de lange gammaflitsen. In plaats van een grote verzameling zware sterren werd een groot melkwegstelsel ontdekt, waarin alleen maar heel oude, lichte sterren staan. De korte gammaflitsen moeten dus een heel andere oorzaak hebben dan de lange. Uit de waarnemingen blijkt ook dat korte flitsen wat nabijer zijn dan lange, en niet zo enorm energierijk. Deze vondst geeft voor het eerst concrete ondersteuning aan de al langer bestaande hypothese dat de korte flitsen het gevolg zijn van de samensmelting van twee neutronensterren die tot dan toe een nauwe dubbelster hebben gevormd.
Waarnemingen aan een tweede korte gammaflits, die op 9 juli  plaatsvond en door astronomen uit tal van landen is waargenomen, bevestigen dit nog eens.
Meer informatie:
http://www.hq.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-26-05-p2.html
http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12747.html
http://www.nasa.gov/mission_pages/swift/bursts/short_burst_oct5.html
http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/ShortGRBs-10-05.htm
http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12747.html
http://space.mit.edu/EPO/PressGammaRays.html
Nature, 6 oktober 2005

28 september 2005
Volgens de meest gangbare theorie over de evolutie van het heelal, is elk melkwegstelsel gehuld in een halo van donkere materie, waarvan het bestaan alleen indirect kan worden aangetoond door naar de bewegingen van sterren en andere objecten om het centrum van het stelsel te kijken. Toen onderzoekers in 2003 bekendmaakten dat ze elliptische stelsels zonder donkere materie hadden ontdekt, kwam dat dan ook als een verrassing. Uit nieuw onderzoek blijkt echter dat de betreffende stelsels wel degelijk donkere materie moeten bevatten.
Omdat in de stelsels bijna geen afzonderlijke sterren op grote afstand van het centrum te zien zijn, beperkten de onderzoekers zich destijds tot waarnemingen van snelheden van heldere planetaire nevels. Daarbij stelden ze vast dat deze snelheden afnamen naarmate de objecten zich verder van het centrum bevonden: precies zoals je verwacht in een situatie zonder halo van donkere materie. Wat echter alleen gemeten kon worden, was de snelheidscomponent in de gezichtslijn. Doorgaans is dat geen probleem, maar in dit geval wel. Nieuwe computersimulaties laten namelijk zien dat objecten op grote afstand van het centrum lange, elliptische banen volgen. Ze worden dus waargenomen op het moment dat ze zich dicht bij het verste punt van hun baan bevinden. En op dat moment is de snelheidscomponent die loodrecht op de gezichtslijn staat veel groter dan de gemeten snelheidscomponent. Kortom: de snelheden van deze planetaire nevels zijn zwaar onderschat.
Meer informatie:
http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-09/uoc--nap092605.php
Nature, 29 september 2005

27 september 2005
Dat er al vroeg in de geschiedenis van het heelal melkwegstelsels bezig waren met het vormen van veel sterren, blijkt ook uit een nieuw onderzoeksresultaat dat met de ruimtetelescopen Hubble en Spitzer is verkregen. Eén van de melkwegstelsels in het zogeheten Hubble Deep Field' een verzameling van ongeveer 10.000 zeer verre stelsels die intensief onderzocht wordt' blijkt net zo groot en zwaar te zijn als ‘moderne’ stelsels. Dat komt als een verrassing, omdat aangenomen wordt dat de eerste melkwegstelsels in het heelal doorgaans veel kleiner waren en pas later tot grotere stelsels zijn samengesmolten. Het vroegrijpe stelsel is op optische foto’s in het geheel niet te zien, en werd ontdekt op nabij-infrarode opnamen van de Hubble-telescoop. Pas na onderzoek met de infraroodsatelliet Spitzer bleek hoe omvangrijk het stelsel, dat zich op een afstand van bijna 13 miljard lichtjaar bevindt, moet zijn. Het lijkt er dus sterk op dat zich in de begintijd van het heelal tenminste enkele grote stelsels tussen de vele kleine melkwegstelsels hebben bevonden.
Meer informatie:
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/28/full/
http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-19/

22 september 2005
Het was al vroeg ‘druk’ in het heelal. Dat blijkt uit onderzoek van Franse en Italiaanse astronomen, die met behulp van de Europese Very Large Telescope verre melkwegstelsels hebben geïnventariseerd. Uit hun onderzoek blijkt dat bij eerdere tellingen veel van die verre stelsels over het hoofd zijn gezien. Het aantal stelsels dat op afstanden van 9 tot 12 miljard lichtjaar is maar liefst twee tot zes maal groter dan bij eerdere onderzoeken. Tevens blijkt dat deze stelsels veel meer sterren produceren dan verwacht.
Meer informatie:
http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-24-05_p2.html
Nature, 22 september 2005

21 september 2005
In de ‘lege’ ruimte tussen de afzonderlijke sterrenstelsels in de Virgo-cluster is een uitgebreid netwerk gevonden van sterrenslierten. De talloze sterren die zich in de intergalactische ruimte van de cluster bevinden geven samen maar een heel klein beetje licht (de cluster staat op een afstand van ongeveer vijftig miljoen lichtjaar), en werden voor het eerst in beeld gebracht op langbelichte groothoekopnamen. De sterren zijn uit hun moederstelsels getrokken en geslingerd door de onderlinge getijdenwerking van sterrenstelsels die met elkaar in botsing komen of elkaar op korte afstand passeren. Computersimulaties hadden al gewezen op het bestaan van zulke intraclustersterren, en enkele heldere exemplaren waren ook al eerder ontdekt. Op de nieuwe foto's is echter voor het eerst te zien hoe uitgebreid en complex het ‘spinnenweb’ van zwakke sterretjes is.
Meer informatie:
http://astroweb.case.edu/hos/Virgo/Virgogalaxy.txt

21 september 2005
Met de Hubble Space Telescope is een merkwaardige schijf van een paar honderd jonge, blauwe sterren ontdekt in de kern van het Andromedastelsel, de naaste buur van ons eigen Melkwegstelsel. De schijf heeft een middellijn van ongeveer één lichtjaar - een kwart van de afstand tussen de zon en de dichtstbijzijnde ster. De blauwe sterren draaien met grote snelheid rond het superzware zwarte gat dat zich in de kern van het Andromedastelsel bevindt. Op grotere afstand wordt dat zwarte gat omringd door oudere, rode sterren. Hete, blauwe sterren leven maar kort, en de sterren in de schijf kunnen dan ook niet ouder zijn dan een paar honderd miljoen jaar. Maar zo dicht bij een superzwaar zwart gat kunnen geen nieuwe sterren ontstaan, door de sterke getijkrachten. Het is dan ook een raadsel hoe de blauwe sterren in het centrum van het Andromedastelsel terecht zijn gekomen.
Meer informatie:
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/26/text/

16 september 2005
Een grootschalig onderzoek aan quasars - de energierijke kernen van extreem ver verwijderde sterrenstelsels - heeft een bijzondere ontdekking opgeleverd: een ‘naakte’ quasar, zonder omringend sterrenstelsel. De energie van quasars is afkomstig uit de directe omgeving van een superzwaar zwart gat, zoals dat in veel sterrenstelsels voorkomt. De straling is vaak zo krachtig dat het omringende stelsel vrijwel geheel wordt overstraald, maar op detailfoto's die gemaakt worden met grote telescopen op de grond en in de ruimte zijn die ‘gaststerrenstelsels’ wel zichtbaar. Behalve in het geval van HE0450-2958. Deze quasar, op vijf miljard lichtjaar afstand, lijkt geen gaststelsel te hebben. Wel is vlakbij de quasar een sterk vervormd sterrenstelsel te zien. Astronomen denken dat het gaststelsel van de quasar vrijwel helemaal uit donkere materie bestaat, en dat de vervormingen in het buurstelsel veroorzaakt zijn door de zwaartekracht van dit ‘onzichtbare’ stelsel.
Meer informatie:
http://www.spacetelescope.org/news/html/heic0511.html

12 september 2005
Een Italiaans team van sterrenkundigen heeft het nagloeien waargenomen van de verste gammaflits tot nu toe. Het licht van de enorme supernova-explosie, een zware ster waarvan de kern tot een zwart gat is ingestort, is ruwweg 12,7 miljard lichtjaar onderweg geweest en is dus minder dan een miljard jaar na het ontstaan van het heelal vertrokken. De gammaflits vond plaats op 5 september en werd ontdekt met de speciaal voor dit soort waarnemingen gebouwde Swift-satelliet.
Meer informatie:
http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-22-05.html
http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/2005_distant_grb.html
http://subarutelescope.org/Pressrelease/2005/09/12/index.html

31 augustus 2005
Met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton is voor het eerst in detail gekeken naar de vormingsgeschiedenis van clusters van melkwegstelsels. Vooralsnog gaan sterrenkundigen ervan uit dat in het heelal eerst kleine verzamelingen van sterren zijn ontstaan, die later zijn uitgegroeid tot grote melkwegstelsels, die op hun beurt weer grote groepen (clusters) vormden. Clusters bestaan slechts voor een klein deel uit zichtbare materie (sterren): het overgrote deel van hun massa bestaat uit heet gas dat door de gezamenlijke zwaartekracht van de stelsels in bedwang wordt gehouden. Dat hete gas is alleen op röntgengolflengten waarneembaar.
Meer informatie: http://www.esa.int/esaSC/SEMDW5A5QCE_index_0.html

30 augustus 2005
Uit een inventarisatie van 4000 elliptische en lensvormige melkwegstelsels in 93 nabije clusters is gebleken dat de grootste, helderste stelsels vrijwel uitsluitend zeer oude sterren bevatten, terwijl de kleinere, zwakkere stelsels aanzienlijk jonger zijn (4 miljard jaar tegen 13 miljard jaar). Deze bevinding is in strijd met de conventionele theorie, die stelt dat grote elliptische stelsels ontstaan zijn door het achtereenvolgens opslokken van kleinere stelsels. Als dat het geval zou zijn, zouden de sterren in de grote stelsels echter niet ouder mogen zijn dan die in jonge stelsels. De inventarisatie duidt er juist op dat er de stervorming vroeg in de geschiedenis van het heelal vooral in grote stelsels plaatsvond en later in kleinere stelsels.
Meer informatie: http://www.noao.edu/outreach/press/pr05/pr0508.html

18 augustus 2005
De NASA-satelliet Swift, speciaal gebouwd voor het detecteren van gammaflitsen, heeft een opmerkelijk verloop waargenomen bij twee van deze. Gammaflitsen ontstaan bij de ontploffingen van de zwaarste sterren, zogeheten ‘hypernovae’. Uit het onderzoek met Swift blijkt dat de eerste paar minuten van zo’n explosie zeer chaotisch verlopen. In feite ontploft de ster niet in één keer: vaak wordt de eerste explosie gevolgd door nog twee, drie en soms zelfs vier explosies. Bij de eerste explosie ontstaat de uitbarsting van gammastraling, waarna een reeks pulsen van röntgenstraling volgt. De verklaring voor deze meervoudige explosies wordt gezocht bij het zwarte gat dat na de ineenstorting van de kern van de oorspronkelijke ster ontstaat. Mogelijk kan het zwarte gat niet alle binnenkomende materie in één keer verwerken en blaast het een deel ervan terug de ruimte in.
Meer informatie:
http://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/double_burst.html
Science, 19 augustus 2005

17 augustus 2005
Recente waarnemingen met de Amerikaanse röntgensatelliet Chandra hebben nieuwe details aan het licht gebracht in de gloeiende ring rond supernova 1987A. Het lijkt erop dat het verwachte oplichten van de ring, die uit materie bestaat die de voormalige ster vóór de supernova-explosie heeft uitgestoten, begonnen is. Dat oplichten wordt veroorzaakt door de schokgolf van de explosie. Nu al is een hele keten van heldere plekken van heet gas in de ring te zien en de verwachting is dat deze de komende jaren alleen maar in aantal en intensiteit zullen toenemen: de schokgolf moet zich door gas van steeds groter wordende dichtheid heen werken.
Meer informatie: http://chandra.harvard.edu/photo/2005/sn87a/

10 augustus 2005
Een team astronomen uit Nederland, het Verenigd Koninkrijk en de VS heeft een enorme ‘bel’ ontdekt in het gas rond een zwart gat dat zich in ons Melkwegstelsel bevindt. Deze gasbel wordt geblazen door een ‘jet’' een straalstroom' afkomstig van het zwarte gat. Uit de ontdekking blijkt dat wetenschappers decennialang ernstig hebben onderschat hoeveel energie stellaire zwarte gaten weer terugpompen in het heelal.
De gasbel is ontdekt met de Westerbork Synthese Radio Telescoop. De waarnemingen richtten zich op de bekende röntgendubbelster Cygnus X1, waarvan bekend is dat zich daar een zwart gat bevindt. De bel heeft een diameter van ongeveer 10 lichtjaar en dijt uit met een snelheid van ongeveer 100 km/sec. Het lijkt erop dat hij gevormd is over een periode van één miljoen jaar. De jet die de bel gemaakt heeft, heeft naar schatting meer dan 100.000 maal meer energie dan de hoeveelheid energie die de zon uitstraalt.
Meer informatie:
http://www.astron.nl/press/index.htm
http://www.astro.soton.ac.uk/~rpf/bubble/CygX1pressrelease.pdf
Nature, 11 augustus 2005

3 augustus 2005
In de kernen van de meeste melkwegstelsels bevinden zich superzware zwarte gaten die materie uit hun omgeving opslokken en daarbij veel energie produceren. Jarenlang hebben sterrenkundigen zich afgevraagd hoeveel van die actieve kernen of quasars er precies zijn. Omdat quasars veel röntgenstraling produceren, kon uit de gemiddelde achtergrondstraling op röntgengolflengten een schatting worden gemaakt van het aantal quasars dat nodig is om deze straling voor hun rekening te nemen. Maar dat leverde steevast een veel groter aantal op dan het aantal afzonderlijke quasars dat ontdekt was. Kortom: er waren veel quasars ‘zoek’.
De Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer lijkt deze quasars nu te hebben opgespoord. Ze zijn er wel degelijk, maar gaan schuil in dichte wolken van stof. In sommige gevallen gaat het om stofwolken die zich in het omringende melkwegstelsel bevinden, in andere gevallen zijn de quasars zo georiënteerd, dat ze verscholen zitten in de ring van stof die ze zelf om zich heen verzameld hebben.
Meer informatie: http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-17/release.shtml

1 augustus 2005
Een internationaal team van sterrenkundigen uit Chili, Noord-Amerika en Europa heeft een nieuwe nauwkeurige afstandsbepaling gedaan van het nabije melkwegstelsel NGC 300. Dat is gebeurd door middel van waarnemingen van de helderheidsvariaties van 16 cepheïden in het stelsel. De afstand van NGC 300 is nu bepaald op iets meer dan 6 miljoen lichtjaar, met een onzekerheid van slechts drie procent.
Meer informatie: http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-20-05_p2.html

28 juli 2005
Met de Amerikaanse infraroodsatelliet Spitzer zijn polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) waargenomen in melkwegstelsels op meer dan 10 miljard lichtjaar afstand. PAK’s zijn grote organische moleculen die uit koolstof en waterstof bestaan. Aangenomen wordt dat deze moleculen van cruciaal belang zijn voor het ontstaan van leven. Het bestaan van de moleculen kan worden afgeleid uit het spectrum van stervormingsgebieden in de verre stelsels. Het is voor het eerst dat PAK’s zijn waargenomen in objecten die al bestonden toen het heelal nog maar een kwart van zijn huidige leeftijd had bereikt.
Meer informatie: http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-15/release.shtml

25 juli 2005
Uit opnamen van de NASA-satelliet GALEX (Galaxy Evolution Explorer) blijkt dat sommige spiraalstelsels minder saai zijn dan ze op het eerste gezicht lijken. Zoals het spiraalstelsel NGC 4625 bijvoorbeeld, dat zich op eerdere opnamen slechts vertoonde als een vrij onopvallende bal van oude sterren, met nauwelijks waarneembare spiraalarmen. In het ultraviolet blijkt dit stelsel wel degelijk uitgestrekte armen te hebben, die wemelen van de hete, jonge sterren. De sterren in de armen zijn ongeveer een miljard jaar oud, die in het centrale deel ongeveer tien miljard jaar. Mogelijk zijn de stervormende spiraalarmen ontstaan door de zwaartekrachtsinteractie met het nabije buurstelsel van NGC 4625, dat vreemd genoeg echter géén spiraalarmen heeft ontwikkeld.
Meer informatie: http://www.galex.caltech.edu/MEDIA/2005-04/text.html

21 juli 2005
Er is iets geks aan de hand met supernova 1979C, die meer dan 25 jaar geleden in het melkwegstelsel M100 verscheen. Het restant van de ontplofte ster is in het röntgengebied namelijk nog net zo helder als toen. Dat is verrassend, omdat supernovae gewoonlijk in de loop van enkele maanden op alle golflengten uitdoven. De verklaring is waarschijnlijk dat de ster al vóór zijn explosie zeer veel materie heeft uitgestoten in de vorm van een hevige ‘sterrenwind’. De schokgolf van de supernova-explosie zou de omringende materie tot enkele miljoenen graden hebben verhit. Het is deze materie die nu nog röntgenstraling uitzendt.
Meer informatie:
http://www.esa.int/esaCP/SEME2C0DU8E_index_0.html
http://lheawww.gsfc.nasa.gov/users/immler/supernova_press.html
http://arxiv.org/abs/astro-ph/0503678

30 juni 2005
Europese sterrenkundigen hebben met behulp van de Very Large Telescope een nieuwe Einsteinring ontdekt in het zuidelijke sterrenbeeld Fornax. Een Einsteinring is een ‘kosmische luchtspiegeling’ die ontstaat door het zogeheten gravitatielenseffect. Bij dit verschijnsel wordt het licht van een ver melkwegstelsel door een nabijer stelsel zodanig afgebogen dat hij als een min of meer cirkelvormig beeldje te zien is. De Einsteinring in Fornax is bijna compleet en bovendien ook de verste die tot nu toe is waargenomen.
Meer informatie: http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/phot-20-05.html

7 juni 2005
Een fraaie nieuwe Hubble-opname laat de tamelijk nabije supernovarest N 63A zien. Het betreft het restant van een zware ster in de Grote Magelhaense Wolk, die op explosieve wijze aan zijn einde is gekomen. Bij de ontploffing is een schokgolf ontstaan die zich nu nog voortplant door de interstellaire materie in de omgeving.
Meer informatie:
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/15/image/a

6 juni 2005
Ondanks intensieve waarnemingen lukt het maar niet om in het restant van supernova 1987A, een ster die achttien jaar geleden ontplofte in de Grote Magelhaense Wolk, een neutronenster op te sporen. Sterrenkundigen gaan ervan uit dat bij een supernova-explosie de kern van een ster min of meer intact blijft en instort tot een compacte bal van neutronen. Het probleem is echter dat zo’n neutronenster van zichzelf weinig licht geeft. Maar hij zou wel materie uit zijn omgeving moeten aantrekken, die daarbij heet wordt en gaat stralen. Ook daarvoor zijn echter nog geen aanwijzingen gevonden. Dat zou kunnen betekenen dat er domweg (te) weinig materie in de omgeving van de neutronenster aanwezig is.
Meer informatie:
http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0515.html
http://arxiv.org/abs/astro-ph?0505066

6 juni 2005
Onderzoekers van de Cornell Universiteit hebben nieuwe aanwijzingen gevonden die de meest gangbare theorie voor de aard van quasars ondersteunen. Het sleutelwoord is: stof. Sinds een jaar of twintig gaan de meeste sterrenkundigen ervan uit dat een quasar niets anders is dan de actieve kern van een jong melkwegstelsel, bestaande uit een superzwaar zwart gat dat omgeven is door een platte accretieschijf met daaromheen weer een stofrijke gasring. Dat betekent dat het uiterlijk van een quasar afhankelijk is van de hoek waaronder je hem ziet: van ‘bovenaf’ krijg je de hete accretieschijf te zien, maar van opzij zie je de stofring. In het laatste geval zijn in het spectrum van de quasar, geheel volgens verwachting, absorptielijnen van (silicaat)stof te zien. Maar ook in het eerste geval zou je in het spectrum van de quasar tekenen van stof moeten zien, dan echter in de vorm van infrarode emissielijnen. En deze laatste zijn lang onontdekt gebleven, waardoor er toch enige twijfel ontstond over de stoftheorie. De onderzoekers van Cornell hebben met de infraroodsatelliet Spitzer bij vijf quasars van type 1 inderdaad emissielijnen van stof waargenomen. En daarmee is het quasarmodel voorlopig weer uit de zorgen.
Meer informatie: http://www.news.cornell.edu/stories/June05/spitzer.quasars.hao.lg.html

26 mei 2005
Waarnemingen met met de Keck- en de Subaru-telescoop op Hawaï ondersteunen de theorie dat gammaflitsen' de reusachtige uitbarstingen van gammastraling die dagelijks worden waargenomen' het gevolg zijn van hevige supernova-explosies van type Ic (ook wel hypernovae genoemd). Theoretisch moet voor het ontstaan van een hypernova aan twee voorwaarden voldaan zijn: de steeds sneller draaiende, instortende kern van de zware ster in kwestie moet een schijfvorm aannemen en de ster moet zijn gehele waterstofomhulsel hebben afgestoten. Door de eerste voorwaarde ontstaat er een ‘kortste uitweg’ waarlangs materie relatief gemakkelijk naar buiten kan worden geperst' dat zou het ontstaan van de twee polaire materiebundels van een hypernova verklaren. En de tweede voorwaarde garandeert dat deze materiebundels de ster ongehinderd kunnen verlaten.
Volgens dit model krijgen we bij een supernova van type Ic alleen een gammaflits te zien als één van de materiebundels in de richting van de aarde wijst. Maar dat betekent dat er ook supernova-explosies van type Ic moeten zijn die géén gammaflits geven. Voor het overige zouden deze supernovae echter dezelfde (spectrale) eigenschappen moeten hebben als hun gammaflitsende soortgenoten. Supernovae 2003jd, die sinds zijn verschijning op 25 oktober 2003 onderzocht wordt, lijkt aan dit signalement te voldoen. Hij gaf geen gammaflits, maar zijn helderheidsverloop en spectrale kenmerken voldoen wel aan die van een sterexplosie die met een gammaflits gepaard gaat. Volgens de onderzoekers duidt dit erop dat de materiebundels van de instortende sterkern in dit geval niet in de richting van de aarde wezen.
Meer informatie:
http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2005/05/26_subarukeck.shtml
http://www.mpg.de [Duits]
Science, 27 mei 2005

11 mei 2005
Op 9 mei hebben NASA-wetenschappers voor het eerst een korte gammaflits waargenomen. De uitbarsting, die waarschijnlijk het gevolg is van de vorming van een zwart gat, duurde slechts 50 milliseconden. Normale gammaflitsen duren soms meer dan twee seconden. Net als in voorgaande gevallen is het zwakke nagloeien van de gammaflits met verschillende instrumenten onderzocht. De uitbarsting vond plaats op een afstand van ongeveer 2,7 miljard lichtjaar.
Deze week zijn in Nature ook de resultaten gepubliceerd van het onderzoek van een andere gammaflits, die op 19 december 2004 plaatsvond. Het bijzondere van deze gammaflits is dat tegelijkertijd ook een onverwachte ‘infraroodflits’ is waargenomen.
Meer informatie:
http://swift.gsfc.nasa.gov/docs/swift/news/2005/05-122.html
Nature, 12 mei 2005
http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0513.html

26 april 2005
Statistisch onderzoek van de grote database van de Sloan Digital Sky Survey (SDSS) heeft een nieuwe bevestiging opgeleverd van de algemene relativiteitstheorie van Einstein. Het betreft het gravitatielenseffect: de afbuiging van licht onder invloed van de zwaartekracht. Dat dit effect bestaat, is al heel lang bekend. Zo zijn tal van voorbeelden bekend van (groepen van) melkwegstelsels die het licht van achtergrondobjecten vervormen. Maar volgens de relativiteitstheorie zouden de achtergrondobjecten door het gravitatielenseffect ook een klein beetje vergroot weergegeven moeten worden. Uit het SDSS-onderzoek blijkt dat dit inderdaad het geval is.
Meer informatie: http://www.sdss.org/news/releases/20050426.magnification.html

22 april 2005
Europese sterrenkundigen hebben het stervormingsgebied N214, dat zich in de Grote Magelhaense Wolk bevindt, aan een nader onderzoek onderworpen. N214 is een opmerkelijk groot gebied, waarin zeer zware sterren ontstaan. De meeste aandacht wordt getrokken door de ‘ster’ Sk-71 51, die in werkelijkheid uit ten minste zes afzonderlijke sterren blijkt te bestaan. Niet ver van deze ster bevindt zich een opvallende, 50 lichtjaar grote ‘blob’ van heet, geïoniseerd gas. Waarschijnlijk is dit het omhulsel van een zeker 40 zonsmassa’s zware ster, die zelf niet te zien is.
Meer informatie: http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/phot-12-05.html

8 april 2005
Röntgenonderzoek door een internationaal team van sterrenkundigen heeft nieuwe inzichten opgeleverd over botsende clusters van melkwegstelsels. Opnamen die met de Europese satelliet XMM-Newton zijn gemaakt laten zien dat het gas tussen de stelsels bij zulke botsingen sterk wordt samengedrukt en verhit. De snelheden waarmee clusters in elkaar schuiven zijn soms groter dan 2000 km/sec. Desondanks duurt de botsing vaak meer dan een miljard jaar; en al die tijd gaan er grote schokgolven door het aanwezige gas.
Meer informatie: http://www.sr.bham.ac.uk/nam2005/pr19.html

7 april 2005
Britse sterrenkundigen hebben met behulp van de röntgensatellieten Chandra en XMM-Newton zes ‘fossiele clusters’ onderzocht' oude groepen van melkwegstelsels waarin in alle grote stelsels zich geleidelijk hebben samengevoegd tot één groot centraal reuzenstelsel. Daarbij is vastgesteld dat zich in de kernen van zulke stelsels veel donkere materie bevindt, dat wil zeggen: materie die wel zwaartekracht uitoefent, maar geen waarneembare straling uitzendt. De donkere materie verraadt haar bestaan doordat zij normaal heet gas om zich heen verzamelt. Fossiele clusters zijn ideale objecten om de verdeling van heet gas (en dus ook donkere materie) te onderzoeken, omdat er doorgaans geen interacties tussen meerdere stelsels meer plaatsvinden, die het hete gas in beroering zouden brengen.
Meer informatie: http://www.sr.bham.ac.uk/nam2005/pr14.html

6 april 2005
Britse en Amerikaanse sterrenkundigen hebben met behulp van de ruimtetelescopen Spitzer en Hubble en de Keck-telescoop op Hawaï het licht van sterren in enkele zeer verre melkwegstelsels waargenomen. Ook deze waarnemingen duiden erop dat het ontstaan van de eerste melkwegstelsels al zeer vroeg na de oerknal moet zijn begonnen. Uit de spectra blijkt dat de onderzochte stelsels een roodverschuiving van 6 hebben, wat wil zeggen dat hun licht er 13 miljard jaar over gedaan heeft om ons te bereiken. Sommige van deze stelsels waren toen al 300 miljoen jaar oud en moeten dus al minder dan 500 miljoen jaar na de oerknal zijn ontstaan.
Meer informatie: http://www.sr.bham.ac.uk/nam2005/pr10.html

6 april 2005
Onderzoek aan verre jonge melkwegstelsels duidt erop dat deze al in een vroeg stadium een superzwaar zwart gat vormen. Dat blijkt uit onderzoek met de James Clerk Maxwell submillimeter-telescoop en Keck-telescoop op Hawaï en de röntgensatelliet Chandra. De onderzochte stelsels zijn meer dan 10 miljard lichtjaar van ons verwijderd en produceren in hoog tempo nieuwe sterren. Deze zogeheten ‘starbursts’ zijn waarschijnlijk het gevolg van botsingen tussen stelsels van vergelijkbare omvang. Computersimulaties van zulke botsingen laten zien dat er veel materie naar de centra van de stelsels wordt gedreven, wat niet alleen stervorming geeft maar ook het daar aanwezige zwarte gat voedt.
Meer informatie: http://www.sr.bham.ac.uk/nam2005/pr9.html